ئەگەر و کارڤەدانێن کوشتارا کوردێن برادۆست و داگیرکرنا کەلھا دمدم

د. حەسەن زەندیە و ئارەش قەنبەری(١)

وەرگێڕان ژ فارسی:  مەسعود خالد گولی

ل سەردەمێ سەفەوییان ھۆز و ئویجاخێن کوردان رۆلەکێ گرنگ د ناڤ چالاکیێن سیاسی دا دگێڕا و دشێین بێژین ئەڤی رۆلی ل سەردەمێ حوکمرانییا شاە عەباسێ ئێکێ گرنگییەکا زێدەتر ھەبوو. ئێک ژ وان ھۆزان، ھۆزا برادۆست بوو، کو ل دەڤەرێن باکورێ رۆژئاڤایێ ئیرانێ و ل دەردۆرێن ئورمیێ و شنۆیێ ئاکنجی بوون، ئەڤە د دەمەکی دا بوو کو بەری شاە عەباسێ ئێکێ، سنوورێ دەستھەلاتا ھۆزایەتییا کوردێن برادۆست د ناڤ ئاخا ئۆسمانی دا بوو. کوردێن برادۆست ل سەردەمێ حکومەتا شاە عەباسێ ئێکێ گەھشتنە لوتکا ناڤداریێ؛ چونکی ل وی سەردەمی حاکمێ وان (میرخان قەرەتاجێ برادۆست: خانێ لەپ زێڕین) ژ حاکمێن خودان رێز ل دەف شاە عەباسی دھاتە ھژمارتن.

کورتی:

میرخانێ برادۆست د شەڕەکێ سەفەوییان ل دژی نەیاران دا دەستەکێ خوە ژ دەست دابوو، لەو ب میرێ گۆچ (میرێ ئێکدەست) ناڤدار ببوو. ئەوی کەلھەکا کەڤنار و ناڤدار ب ناڤێ (دمدم) وەک بارەگایێ خوە یێ حوکمڕانیێ ھەلبژارت و پشتی دەمەکی ل دژی حکومەتا ناوەندی راوەستیا و دگەل ھێزێن سەفەوییان شەڕ کر، کو د ئەنجام دا ب فەرمانا شاە عەباسی بزاڤا وی ھاتە ژناڤ برن. ئەڤ گۆتارە دێ ڤەکۆلینێ لدۆر ئەگەرێن بزاڤا کوردێن برادۆست و چەوانییا ژناڤبرنا وێ بزاڤێ ژ لایێ شاە عەباسێ ئێکێ ڤە کەت، کو ب خامەیێ ئیرانییان بخوەڤە یێ ھاتییە نڤیسین.

پێشەکی:

شاە عەباسێ ئێکێ، کوڕێ شاە محەمەدێ خودابەندێ و پێنجەمین شاھێ بنەمالا سەفەوییان بوو، کو بۆ ماوێ (٤٢) سالان فەرمانڕەوایی ل ئیرانێ کربوو. ئەو ب مەزنترین یان بھێزترین شاھێن ئیرانێ پشتی ھاتنا ئیسلامێ دھێتە ھژمارتن؛ چونکی ل سەردەمێ حوکمڕانییا وی، نە تنێ ئیران ژ لایێ سیاسی ڤە، بەلکو ژ لایەنێن کەلتووری و ئابووری ژی ڤە گەھشتبوو پلەیەکا گونجایا پێشکەفتنێ.

دەمێ شاە عەباس گەھشتییە کورسیکا دەستھەلاتێ، گەلەک ئاریشە بۆ حکومەتا ێەفەوی چێببوون، تا وی رادەی کو میرێن خودان شیانێن ھۆزان، کو ھەر ژ دەستپێکا دەستھەلاتدارییا سەفەوییان خودان پایە و پلەیێن بلندێن لەشکەری و نالەشکەری بوون، د ڤی دەمی دا ھێزەکا مەنتر ب دەست وان کەفتبوو، کو ھندەک جاران ھەولا سەرخوەبوونێ ددان. ھەر وی دەمی ھندەک روخسارێن دی ژی دیار بوون، کو ئەو ژی ڤەگەڕیانا بھێزا ھندەک زنجیرە ھێزێن ناوچەییێن کەڤن بوو ل دەڤەرێن سنووری یێن حکومەتا سەفەوییان، کو مللەتێ کورد ئێک ژ وان ھێزێن سنووری بوو.

پەیڤا (کوردستان) ل سەردەمێ (سولتان سەنجەرێ سەلجووقی) کەتە دناڤ نڤیسارێن حکومی دا و ئێکەمین پەرتووک کو ئاماژە ب (ئیالەتا کوردستان) کربت (نزھەت ئەلقلوب)ا (حەمدوللا مستوفی)یە، کو ل سالا (٧٤٠کۆچی) یا نڤیسی(٢). کوردستان ئەردەکە کو دکەڤیتە باکورێ رۆژئاڤا و رۆژئاڤایێ ئیرانێ، ئەڤ ئەردە ب گشتی تێکلەیەکە ژ چیا و دۆلا و بەرەڤ گر و دەشتان ڤە چوویە(٣). کوردستان وەلاتێ چیایێن بلند و رێکێن پەیوەندییێن ئاێێ و دژوارە(٤). شاردن سەبارەت ڤی وەلاتی دبێژت: چیایێن کوردستانێ پڕن ژ داران، لەو دبێژنە ڤان چیایان دارستان(٥).

دەربارەی ڤی وەلاتی (تاورنیە) د سەفەرناما خوە دا دبێژت: د (عەھد قەدیم) دا دگۆتنە کوردستانێ (ئاشوور)، ئەو  کنارێن رۆژھلاتێ دیجلەی تا دەریاچا وانێ و سنوورێن بەغدایێ بەرفرەە دبت و (نەینەوا، شریسول، سنیرن(سنە)، بدلیس و سەلـماس) باژێرێن وێ یێن سەرەکینە(٦).

حەمدوللا مستوفی ژی د (نزھەت ئەلقلوب) دا سەبارەت کوردستانێ دبێژت: ئەو شازدە ویلایەتە و ئاڤوھەوایێ وێ فێنکە و سنوورێن وێ دگەھنە (ویلایەتا عێراقا عەرەب، خوزستان، عێراقا عەجەم، ئازەربایجان و دیاربەکرێ(٧).

دلاوالە د سالۆخدانا سنوورێن سروشتی و تایبەتمەندییێن کوردستانێ دا دبێژت: کوردستان واتە وەلاتێ کوردان، کو ئەو دکەڤتە ناڤبەرا تورکا و ئیرانییان دا، و پانییا وێ ژ رۆژھلاتی تا رۆژئاڤای دەە رۆژێن رێکێ(رێڤەچوونێ)نە. ھەلبەت ھندەک جھێن وێ پترن و ھندەک ژی کێمترن. و ژ باکور تا باشوورێ وێ ھند بەرفرەھە کو ئەز دبێژم ژ بابل و شۆش ل نێزیک کەنداڤێ فارسی دەستپێدکەت و بەرەڤ باکوری ڤە تا مویسل و نەینەوا و ھوندرێ ئەرمەنستان و ئازەربایجانێ ل نێزیک دەریا رەش بەردەوام دبت. کوردستان وەلاتێ چیایی و ئاێێ یە و د راستی دا ئەو پشکەکە ژ زنجیرەچیایێ کو د ڤێ پشکا ئاێێ ڕا دەرباز دبت و دگەھتە کەنداڤێ فارسی. ئەڤ زنجیرە چیایە باشترین سنوورێ سروشتی یە د ناڤبەرا ئیمپراتۆرییێن تورکا و ئیرانییان دا(٨).

شاە عەباسی ھەردەم ب رەشبینی و کەرب و کین ل ھۆز و ئویجاخێن کوردان دنێڕی؛ چونکی ژ لایەکی ڤە ئەو لسەر سنوورێن ناڤبەرا ئیرانێ و ئۆسمانییان دا د ئاکنجی بوون و ژ لایەکێ دیڤە ئەو لسەر مەزھەبێ (سوننی) بوون، کو ئاراستەیا وان پتر بەرەڤ تورکان ڤە دچوو. ھۆسا د شەڕێن ھەردو لایەنان دا، کوردان پتر پشتەڤانییا تورکان دکر و ل باژێرێن ئازەربایجانێ(مەبەست ژێ ئازەربایجانا ئیرانێ یە/ وەرگێڕ) دەست ب کوشتار و تالانان دکرن(٩). سیاسەتا مەزھەبی یا سەردەمێ سەفەوییان د چەند چەرخێن جیاواز ڕا دەرباز بوویە و ھەر شاھەک ھاتبا سەر حوکمی، وی سیاسەتەکا تایبەت پەیڕەو دکر، لێ ب گشتی ئەم دشێین بێژین کو د ھەمی چەرخێن دەستھەلاتدارییا سەفەوییان دا (ژبلی سەردەمێ کورتێ دەستھەلاتدارییا شاە ئسماعیلێ دووێ)، موسلمانێن سوننی، چ د ھوندرێ وەلاتی دا بن یان لسەر دەڤەرێن سنووری بن، یێن ھاتینە ئێشاندن و ئازاردان؛ چونکی دەولەتا ێەفەوی بێی ئاوریڤەدان ب بابەتێن سیاسی، ھەول ددا نەھێلت مەیلا سوننییان(کوردێن سوننی) بۆ دوژمنێن ئیرانێ (ئۆسمانی و ئۆزبەک)ان زێدە ببت(١٠).

کا چەوا شاە عەباسی د دەمەکێ کورت دا ب ھێزا ھزرێ یان یا شیری، پلەدار و خودان دەستەلاتێن قزلباش ژ رێکا خوە لادان و ھەمی ئیران کێشا بن فەرمانا حکومەتا ناڤەندی و دەستەلاتا خوە یا کەسۆکی، ب ھەمان شێوە ل دژی وان سەرۆک ھۆز و سەرۆک ئویجاخان ژی راوەستیا کو دڤیان ب شێوەکی سەربەخۆ فەرمانڕەواییێ ل ھۆز و ئویجاخێن خوە بکەن، و ھەر کەسێ فەرمانا وی جێبەجێ نەکربا بێی دویڤچوون و بێی گیرۆبوون ئەو ژ سەر رێکا خوە رادکر، ب تایبەتی ئەو دەستەکا ھۆزێن کوردان کو لسەر سنوورێن رۆژئاڤایێ ئازەربایجانێ و کوردستانێ دژیان، وەکی ھۆزا برادۆستییان. جھێ ھۆزا برادۆستییان جھەکێ سار و چیایی یە کو دکەڤتە پارێزگەھا ئازەربایجانا رۆژئاڤا و ئەڤرۆکە ئەو یا لسەر ھێلا سنووری یا ئیران و تورکیا و عیراقێ.

کنێت و پێشینەیا حاکمێن برادۆستی:

د شێوێ جڤاکیێ ژیانا کوردان دا سێ تایبەتمەندی یێن ھەین: کۆمبوون لدۆر سەرۆکەکی، گوھدارییا فەرمانێن وی سەرۆکی، و پێگیربوون ب ھندەک داب و نەریتێن مێژوویی(١١). د بنیات دا کورد کۆچەر و ئاژەلدار بووینە، و ئەو دچوونە گەرمیان و کویستانان و حەز ژ ئاکنجیبوون ل جھەکی نەکرینە. وان بۆ دەبارا ژیانا خوە ئاژەل خودان کرینە و مفا ژ فێقیێن دارستانان و خوارنێن سروشتی وەرگرتینە و سامانێ وان پێکھاتی بوویە ژ چێل و پەز و دەوار و مریشک و… ھتد(١٢).

کنێتا حاکمێن برادۆستی ژ ھۆزا گۆرانە (گۆران ئێک ژ ھۆزێن کوردانە کو نۆکە ژی ل دەڤەرێن کوردنشین، ب تایبەتی کەرمەشانێ بەلاڤەنە) و لدویڤ ڤەگێڕانەکێ ئەو ژ بەرەبابێن (ھیلال کوڕێ بەدرێ کوڕێ حەسەنوەیھی)نە کو حاکمێن شارەزوور و دینەوەرێ بوون. لێ برادۆستی بخوە یێ ل وێ باوەرێ کو ئەو ژ بەرەبابێن (بیلاد)ینە، لێ ئەڤ بۆچوونا وان یا شاشە و یا دروستتر ئەوە کو ئەو ژ بەرەبابێن کەسەکینە ب ناڤێ (ھیلال). ئەڤ حاکمە دبنە دو چەق: حاکمێن سۆمای و حاکمێن تەرگەڤەرێ(١٣).

ل سەردەمێ فەرمانڕەواییا شاە ئسماعیلێ ئێکێ، سولتان ئەحمەدێ برادۆستی دگەل میر و حاکمێن کوردان چوونە کۆچکا شاە ئسماعیلی و داخوازا ئێلاتیێ کرن. شاھی ژی رێز ل وان گرت و ناسناڤێ (غازی قران) دانا سەر سولتان ئەحمەدی و دەڤەرێن تەرگەڤەر و سۆمای و دۆلێ (کو دکەڤنە د سنوورێ پارێزگەھا ئازەربایجانا رۆژئاڤا دا) ب دەردۆرێن وان ڤە ب دیاری دانە سولتان ئەحمەدی. لێ پاشی سولتان ئەحمەد یاغی بوو و قەستا کۆچکا سولتان سەلیمێ ئۆسمانی کر، و ل سەردەمێ دەستھەلاتدارییا سولتان سلێمانێ قانوونی، دەمێ سولتان سلێمان ب مەرەما داگیرکرنا تەبرێز و ئازەربایجانێ بەرەڤ ئیرانێ لەشکەرکێشی کری، ئەحمەدێ برادۆستی بۆ دانوستاندنان دگەل خوە بر. ئاخفتنێن وی سەبارەت بۆچوون و رێکارێن ئیرانییان ب دلێ سولتان سلێمانێ قانوونی بوون، لەو سولتانی پتر رێز ل ئەحمەدێ برادۆستی گرت و ویلایەتێن (ئەربیل، بەغدا و دیاربەکر) ب وی سپارتن(١٤).

ل سەردەمێ فەرمانڕەواییا شاھێن بەری شاە عەباسی، واتە (شاە تەھماسبی، شاە ئسماعیلێ دووێ و سولتان موحەممەدی) بەحسێ حاکمێن برادۆستی د مێژووا ئیرانێ دا نەھاتییە کرن، یان ھەگەر ھاتبتەکرن ژی، گەلەک ب کورتی یێ ھاتییە بەحسکرن، تا وی رادەی کو ئەم نەشێین چ بابەتەکێ گرنگ و مفادار ژێ وەربگرین. چێدبت ل وان دەمان حاکمێن برادۆستی ل ژێر دەستھەلاتا سولتانێن ئۆسمانی بووبن. ئەڤ بابەتێ لایەنگرییا کوردان بۆ ئێک ژ دو دەولەتێن ئیران و ئۆسمانی ب تشتەکێ ئاسایی ھاتییە ل قەلەم دان؛ چونکی چێدبوو د سەردەمەکی دا ھندەک ھۆزێن جودا جودا یێن کوردان حەز ژ ئێک ژ ڤان دەولەتان کربت.

میرخانێ برادۆستی:

ل سەردەمێ شاە عەباسێ ئێکێ، میر قەرەتاجێ برادۆستی ژ کەسێن نێزیکی شاھی دھاتە ھژمارتن. میر قەرەتاج؛ سەرۆک و پێشەوایێ ھۆزا کوردێن برادۆست بوو. شاھی ئەردێ تەرگەڤەر و مەرگەڤەرێ کو ب سەر (ئورمیێ و شنۆیێ) ڤەبوو، دابوو ڤێ ھۆزێ. لێ دەمێ ئۆسمانییان ھێرش برینە سەر دەڤەرێن ئازەربایجانێ، ئەو گەھشتنە رێزێن ئۆسمانییان. ھۆزا برادۆستی ژ سالا (٩٩٣ کۆچی) ب نەچاری ملکەچی تورکێن ئۆسمانی بوو. میر قەرەتاجی بۆ ماوەیەکی ھەڤکارییا عومەر بەگێ کورد دکر کو حاکمێ سەھرانێ (ئێک ژ ئێلێن کوردان د دەولەتا ئۆسمانی دا) بوو. پشتی جارەکا دی ئازەربایجان کەڤتیەڤە دەستێ شاە عەباسی، میر قەرەتاج ژی دیسان زڤڕی و بوو ھەڤکارێ شاە عەباسی. دەمێ کو میر قەرەتاج دگەل عومەر بەگی بوو، د شەڕەکی دا دەستەکێ خوە ژ دەست دابوو و ب میرێ گۆچ (میرێ ئێکدەست) ناڤدار ببوو. دەمێ شاە عەباس ل ئازەربایجانێ و وی ھەولا گرتنا (ئێریڤان و نەخجەوان)ێ ددا، میر چوو دەف شاھی و شاھی رێز لێ گرت و جارەکا دی سەرۆکاتییا ھۆزا وی کرە د دەستان دا و ئەردێن تەرگەڤەر و مەرگەڤەرێ دانێ ڤە و ناسناڤێ (خان) دایێ و بوو (میرخان) و ب فەرمانا وی زێڕنگران دەستەکێ زێڕی بۆ چێکرن و ب گەوھەرێن گرانبھا خەملاندن و ب باسکێ وی ڤە گرێدان(١٥). بوویەرا دەستێ زێڕینێ میرخانێ برادۆستی ئێک ژ بوویەرێن سەرنجراکێشێن کوردێن برادۆستی یە کو شاھی ئەڤ قەنجییا مەزن د دەرھەق حاکمەکێ کورد دا کری.

ھۆسا شاھی قەنجی ل میرخانێ برادۆست کرن و میرخان ژی ھەردەم ل ھەمبەری شاھی دلسۆز بوو و تشتێ ژێ ھاتبا خواستن دکر، لەو شاھی ژی بەردەوام ب چاڤێ دلۆڤانیێ لێ دنێڕی. میرخان د ئەوپەڕێ سەربەخۆییێ دا بوو، و ھەروەسا ب ناڤێ شاھی ھێرش دبرنە سەر ھندەک ویلایەتێن کوردان د ناڤ ئاخا ئۆسمانی دا و ئەو دەڤەر کێشابوونە بن دەستھەلاتا خوەڤە و کربوونە پشکەک ژ ئاخا خوە و دناڤ فەرمانڕەوایێن کوردان دا گەلەک پایەبەرز ببوو و گەلەک سوپا ژی کەتبوونە بن فەرمانا وی، و وەلێھاتبوو کو گەلەک ژ ھۆز و میرزادە و ئاغازادەیێن کوردان ھەڤکارییا وی دکرن و دناڤ رێزێن وی دا خزمەت دکرن. ئەڤ چەندە بوو ئەگەرێ پێلبوون و دفنبلندییا وی. دەمێ سەرکردێ ئۆسمانی (چوغال ئوغلی) بەرەڤ ئازەربایجانێ لەشکەرکێشی کری، میرخانی شەڕ دگەل وی نەکر، لێ دەمێ چوغال ئوغلی شکەستی، میرخان چوو خزمەتا شاھی کو ھینگێ شاە ل (سەلـماس)ێ بوو و گۆتێ ئەزێ پەشێمانم و داخوازا لێبۆرینێ ژ شاھی کر. شاە ژی جارەکا دی لێ بۆریڤە. پشتی ڤێ لێبۆرینێ میرخان زڤڕیڤە دەڤەرا خوە و وەسا خوە دیار کر کو ئێدی ئەو ئێک ژ فیدائییێن شاھی یە، لێ د ناخێ خوە دا ژبەر دەمارگیرییا مەزھەبی شەڕ دگەل قزلباشێن سەر سنووران کر و ب ئنیەتا سەرخوەبوونێ دەست ب زۆردارییان کر، ھەتا رۆژەکێ میرخانی پەیامەک بۆ شاھی ھنارت و تێدا گۆتبوو کو کەلھا کەڤنا ئورمیێ یا کەڤنار بووی و یا ھەڕفتی و ھەگەر لەشکەرێ ئۆسمانییان ھێرشێ بیننە سەر، ئەڤێ کەلھێ شیانێن خۆراگریێ نابن و خەلکێ تێڤە نەشێن بەرگریێ ژ خوە بکەن، لەو ھەگەر شاە دەستویریێ بدەت دێ کەلھەکا نوی ل شوینا وێ ئاڤا کەین دا بشێین ل ھەمبەر ھێرشێن نەیاران وێ بپارێزین. شاھی ژی دەستوورییا چێکرنا کەلھێ دایێ(١٦).

ھۆسا میرخانی ل نێزیک ئورمیێ و ل سەرێ چیایەکێ بلند کو دناڤ دەڤەرا تەرگەڤەر دا بوو، دەست ب چێکرنا کەلھێ کر. ھەژی گۆتنێ یە کو خودانێ پەرتووکا (جەھان ئارایێ عەباسی) بەحسێ چێکرنا کەلھێ نەکریە، بەلکو وی بەحسێ نویژەنکرنا کەلھێ یا کری. دناڤ کوردان دا وەسا دھێتە گۆتن کو بەری ھاتنا ئیسلامەتیێ کەلھەکا ناڤدار ب (کەلھا دمدم) ھەبوو، لێ ب بۆرینا دەمی ئەو ھەڕفتبوو(١٧). نەھاتییە زانین کا بۆچی دبێژنە ڤێ کەلھێ (دمدم) یان چ رامانەکێ ددەت، لێ یا گرنگ گرنگییا کەلھێ یە؛ چونکی ئەڤرۆکە ژی ئەو دەڤەرەکا گرنگە ل دەف کوردان و تەنانەت ئەڤ کەلھە و رویدانێن وێ ب شێوێ مێرخاسی دناڤ کوردان دا دھێنە ڤەگێڕان(١٨).

یاخیبوونا کوردێن برادۆست و ڤەکرنا کەلھا دمدم:

پشتی کو میرخانێ برادۆست کەلھا دمدم ئاڤاکری(نویژەنکری)، پیر بوداق خانێ فەرمانڕەوایێ تەبرێزێ کو کەسەکێ ھۆشمەند و زانا بوو و گومان ژ کارێن میرخانی دبرن، دەنگوباس گەھاندنە شاھی کو میرخانی پێ خوە یێ ژ بەڕکا خوە درێژتر کری و لبەرە شۆرەشێ بکەت، و ئەز کو خولامێ کۆچکا شاھێ خوەمە، چێکرنا ڤێ کەلھێ د بەرژەوەندا مە دا نابینم(١٩). شاھی ژی گۆتنا وی پەسەند کر و کەسەک ھنارتە جەم میرخانی دا وی ژ تمامکرنا ڤی کاری راوەستینت، لێ میرخانی گوھدارییا وی نەکر و پشتی ب موکومی کەلە چێکری، دەست ب کۆمکرن و ڤەگوھاستنا ئازۆقەی و چەکی کر بۆ ناڤ کەلھێ. (جەلالەدین مونەجم) سەبارەت ڤێ چەندێ دبێژت: ل سالا (١٠١٨ کۆچی) ب فەرمانا شاە عەباسی، جەلالی ب سەرکردیەتییا (قەرە حەسەن ئستاجلۆ)یێ حاکمێ دەڤەرا (عەلیەشکەر) بەرەڤ ئازەربایجانێ ب رێ کەفتن. ئەڤە د دەمەکی دا بوو کو ب فەرمانا شاھی پێدڤی بوو کو میرخانێ برادۆست و قوبادخانێ موکری چووبانە سنوورێن وان و ئەرزەرۆمێ، لێ ژبەرکو دەنگوباسێ ھاتنا جەلالییان بۆ ئازەربایجانێ گەھشتبوو میرخانی، ژبەر ترس یان دوژمنییا جەلالییان، نەچوو وانێ. بڕیار وەسا بوو کو ھەگەر کەسەک فەرمانا شاھی جێبەجێ نەکەت، دڤێت ئەو کەس بھێتە رەوانەکرن بۆ کۆچکا شاھی، لەو دەمێ میرخانی خوە لسەر ڤێ دوڕیانێ دیتی، نەچار بوو دەست ب یاخیبوونێ بکەت(٢٠).

حەسەن خان کو ژ میرێن عیراقێ بوو ب فەرمانا شاھی بەرەڤ میرخانی ڤە چوو. ئەو سەبارەت گوھداریکرنا فەرمانێن شاھی دگەل میرخانی ئاخفت، لێ میرخان لسەر یاخیبوونا خوە رژد بوو. رۆژەکێ دەستپێکا لەشکەرێ حەسەن خانی گەھشتە ئاخا میرخانی و فەوجەکا کوردێن برادۆست ب چەک و جەبلخانێن خوە ڤە ل ھەمبەری لەشکەری راوەستیان و دەست ب شەڕی کرن و چەند کەسەک ژ جەلالییان کوشتن و بریندار کرن. دەمێ ئەڤ دەنگوباسە گەھشتییە میرێن قزلباشان، لەشکەرەک بەرەڤ کەلھا دمدم ڤە ب رێ ئێخستن و نیڤ فەرسەنگ(سێ کیلۆمەتر) مای بۆ کەلھێ راوەستیان.  کورد چوونە د کەلھێ ڤە و ژ وێرێ دەست ب تیرھاڤێژیێ کرن. حەسەن خانی جارەکا دی کەسەکێ جھێ باوەریێ ھنارتە جەم میرخانی، لێ میرخانی عوزرێن ناپەسەند ئینان و دیسا کوردان ھێرش کرە سەر جەلالی و قزلباشان و ھۆسا شەڕ د ناڤبەرا ھەردو ئالییان دا دەستپێکر. ھەر رۆژ دەستەکەک ژ ھەردو ئالییان دھاتنە کوشتن ھەتا کو (موحەممەد بەگ جەلالی)یێ برایێ (موحەممەد پاشا)ی ژ برایێ خوە دلگران بووی و دگەل چارسەد کەسێن جەلالی گەھشتینە رێزێن میرخانی. ئەڤ رویدانە گەلەک ژ بەرێ پتر بوو ئەگەرێ دوژمنکاریێ و ھۆسا ئاخا برادۆستییان ھاتە دۆرپێچکرن و شاھی فەرمان دا کو ھەگەر میرخان بەردەوامیێ بدەتە شۆرەشا خوە، دێ ھێرشێ کەینە سەر کەلھێ و دێ ڤێ شۆرەشێ ژ ناڤ بەین(٢١).

ب ڤی رەنگی ھێزێن شاھی ژ ھەمی دەڤەرێن جودا جودا ڤە کۆم بوون، بۆ نموونە (ئیعتیمادودەولە) ژ ئەردەبیلێ بەرەڤ تەبرێزێ ب رێ کەت و ل رۆژا سێ شەمبی (٢٦ی شەعبانا ١٠١٨ کۆچی) چوو د ناڤ خیڤەتگەھا لەشکەری دا و حەسەن خان و محەمەد پاشا چوونە پێشوازییا وی. رۆژا دویڤدا (ئیعتیمادودەولە)ی کەسەکێ جھێ باوەریێ ب ناڤێ (موحەممەد تەسوج) کو تێکەلی دگەل میرخانی(خانآ لەپ زێڕین) ھەبوو، ھنارتە دەف میرخانی داکو وی قاییل بکەت کو دەست ژ ڤێ شۆرەشێ بەردەت. میرخان ئامادە بوو کو بچیتە دیدارا وی و دگەل چەند کەسان ل بنێ کەلھێ ئامادە بوون و ب ئنیەتا فێلکرنێ وەسا خوە دیار کر کو ئەو پەشێمانە و ئەو ملکەچێ شاھی یە، و بڕیار ھاتەدان کو سپێدەھیا رۆژا پاشتر (ئیعتیمادودەولە) بچتە دەف شاھی و پۆشمانییا میرخانی بگەھینتە وی، لێ میرخان لێڤەبوو و ئەنجامێن کاری لسەر خوە ب زەحمەتتر لێکرن. دەمێ (ئیعتیمادودەولە)ی ئەڤ چەندە دیتی، ھەر ئێک ژ میرێن خوە ب ھێزێن وان ڤە راسپارتن کو پشکەکا کەلھێ دۆرپێچ بکەن، و داکو رێکا رەڤینێ گرتی بت وی فەرمان دا خەندەکەک بھێتە کۆلان، و دەمێ (گەنجعەلی خان) ھاتییە ڤێ دەڤەرێ، پاراستنا وێ خەندەکێ ب وی ھاتە راسپارتن. (سەفەر قولی بەگ چگنی) پشتی دوازدە رۆژان ژ دۆرپێچکرنێ چوو نک شاە عەباسی و بۆ شاھی بەحسێ موکومییا کەلھێ کر. ئێک ژ بابەتێن گرنگێن کو دڤێت بۆ شاھی ھاتبا گۆتن ئاڤا عمبارکرییا کەلھێ بوو. (سەفەر قولی) گۆتە شاھی کو ب زەحمەتە رێکا ئاڤێ لسەر کەلھێ بھێتە گرتن و پێدڤیە ئەو دەڤەرێ بدەنە بەر تۆپا. لەو ب فەرمانا شاھی و لبەر بنێ کەلھێ دەست ب تۆپھاڤێژیێ ھاتەکرن، و ھەر رۆژ کورد و قزلباش بەردبوونە ھەڤ و بڕیار ھاتە دان کو ھندەک تۆنێل بھێنە کۆلان بەلکی بشێن ب ڤێ رێکێ دەستێ خوە داننە سەر ئاڤا کەلھێ(٢٢). ھێزێن شاھی دەستپێشخەر بوون بۆ چێکرنا تۆنێلان ھەتا کو کورد ژ ڤەکرنا وان تۆنێلان ھایدار بووین و ھێرش ئینانە سەر وان و ئێدی وان گەلەک ژ بەرێ پتر ھەولا پاراستنا ئاڤێ دان و دوسەد گەنجێن ب شیان بۆ پاراستنا وێ دەستنیشان کرن. ھەر رۆژ شەڕ د ناڤبەرا ھەردو لایان دا بەردەوام بوو و ھەرجار لایەک ژ وان ب سەر دکەفت و ژ ھەردو لایان ژی رۆژانە چەندین کەس دھاتنە کوشتن، ھەتا کو رۆژەکێ (ئیعتیمادودەولە) ژبەر ئێشانا دلی کو بەردەوام ئەو ئازار ددا، مر. دەنگوباسێ مرنا وی ب نڤیسین گەھاندنە شاھی، شاھی ژی (موحەممەد بەگ بەگدلی شاملۆ) بۆ ژناڤبرنا میرخانی ھنارتە دەڤەرێ(٢٣).

دەمێ (موحەممەد بەگ بەگدلی) گەھشتییە کەلھێ، جارەکا دی میرخانی پۆشمانییا خوە دیار کرەڤە و داخواز ژ (موحەممەد بەگ)ی کر کو ژن و زارۆکێن وی ب دیارییان ڤە ببەتە خزمەتا شاھی. لێ پەیاما (موحەممەد بەگ)ی ئەو بوو کو دڤێت ئەو بخوە بچتە دەف شاھی، ھەگەر نە ئەو دێ دەستڤەکری بت بۆ گرتنا وی. ب ڤی شێوەی جارەکا دی شەڕی د ناڤبەرا ھەردو لایان دا دەستپێکرەڤە. کورد تووشی زیانان بوون و چەند خالێن گرنگ ژ دەست دان و ھەر پشکەک ژ کەلھێ پشتی یا دی دھاتە ستاندن. ژ لایەک دیڤە ھندەک ژ کوردێن برادۆست ژ کەلھێ ھاتنەخوارێ و خوە رادەستی قزلباشان کرن، و ھەر ئێک ژ وان ئاماژە ب ھندێ دکر کو کەلە یا تووشی کێم ئاڤیێ بووی و ژبەرکو ھشکەسالی یە، ئاڤ یا کێم بووی و ئەوا ھەی ژی یا گەنی بووی، و رەوشا خەلکی گەلەک یا نالەبار و ژیانا وان یا تێکچووی. ل ڤی دەمی میرخانی خوە رادەست کر و داخواز کر کو (سەفەر قولی بەگ) و (موحەممەد علی بەگ) بەرەڤ کەلھێ ڤە بێن دا ئەم کەلھێ رادەستی وان بکەین. پشتی ڤێ بوویەرێ دەرگەھێن کەلھێ ھاتنە ڤەکرن و (سەفەر قولی بەگ) و (موحەممەد علی بەگ) ب ھێزێن خوەڤە بەرەڤ پێشڤە چوون. میرخان کو ژ ھەمی لایان ڤە بێ ھیڤی ببوو، برنە دەف (موحەممەد علی بەگ بەگدلی) و پاراستنا کەلھێ ب (میر فەتاح)ی و چەکدارێن ئەسفەھانێ ھاتە سپارتن(٢٤). میرخانێ برادۆست ب دوسەد کەسێن کورد ژ جەلالی ڤە بۆ مالا (موحەممەد بەگ بەگدلی) ھاتنە ھنارتن. پشتی خوارنێ گۆتنە میرخانی تو و کوڕێ خوە بمیننە ڤێرە، لێ ئەوێن دگەل تە دێ بۆ جھەکێ دی ھێنە ھنارتن. میرخانی پەسەند کر، لێ ھەڤالێن وی گۆتنێ تو پشتراستی کو کەس تە ناکوژت لێ ئەم ژی پشتراستین کو ئێکی ژ مە ب تنێ ژی ناھێلنە ساخ، و مە و تە د ناڤبەرا خوە دا سۆز دابوو کو د خوەشی و نەخوەشییان دا دگەلێک بین. د وی دەمی دا دەنگ و قەرەبالغ ژ مالا (ئلیاس خەلیفە)ی بلند بوو. ئلیاس خەلیفەی خزمەتا مێھڤانێن خوە دکر و ژبەرکو ئەو کەسەکێ عاقل سڤک بوو، گۆتبوو خولامێن خوە: بۆچی وە قەدرێ مێھڤانان نەگرتییە؟ لێ مێھڤانێن وی شاش تێگەھشتبوون و شیر لێ کێشابوون و چەند کەسەک کو ئێک ژ وان (ئلیاس خەلیفە) بخوە بوو، کوشتن. شەڕکەرێن (قەرە داغلۆ) پێ حەسیان و چوونە د خیڤەتێ ڤە و (خان ئەبدال موکری) و ھەڤالێن وی کو تێڤە بوون، کوشتن. ئەڤ دەنگوباسە دەمێ گەھشتییە حەسەن خانی، ئێدی باوەرییا وی ب کوردان شکەست و فەرمانا کوشتنا وان دەر کر(٢٥).

دەمێ ئەڤ بوویەرا مەزن رویدای، میرخانی و ھەڤالێن وی ژی تیر ھاڤێتن و کوردێن دی کو ب شیرێن خوەڤە ژ خیڤەتێ دەردکەتن، د دەمەکی دا کو شەڕ دکرن، ھاتنە کوشتن. ھۆسا ئەو مللەت، تەنانەت ئەو دەستەکا کو بەری شەش ھەیڤان ژی پۆشمانبوونا خوە دیارکری، ھاتنە کوشتن(٢٦).

پشتی ڤێ بوویەرێ، کوڕێن بچویک و ژن و عەیالێن میرخانێ برادۆست برنە خیڤەتگەھا شاھی. سامان و کەلوپەلێن خەلکێ کەلھێ لسەر شەڕڤانان ھاتنە دابەشکرن و دەمێ خیڤەتگەھا شاھی ل (گاڤدوول)ا مەراغێ بوو، ئەڤ راستییە گەھشتە گوھێن شاھی. شاھی ژی بڕیار دا کو (گەنجعەلی خان) ب کۆمەکا چەکداران ڤە بمیننە دەردۆرێن کەلھێ و ئەرد و داھاتێ ئاخا ئورمیێ ژی دا (قەبان خان)ێ برایێ (موحەممەد علی بەگ بەگدلی شاملۆ)ی. ھەروەسا سێ ھزار تومانێن زێڕی ژی دان داکو کەلھا دمدم پێ بھێتە نویژەنکرن. (قەبان خان) ب لەشکەرەکی ڤە بەرەڤ کەلھێ چوون و دەست ب نویژەنکرنا کەلھێ کرن و (گەنجعەلی خان) و چەکدارێن دی ژی زڤڕینەڤە دەف شاھی(٢٧).

یاخیبوونا دوبارە یا کوردێن برادۆست:

ل سالا (١٠٢٥ کۆچی) بەرامبەری سالا (٢٩)ێ یا شاھاتییا (شاە عەباسێ ئێکێ)، دەمێ کو شاە ل مازندەرانێ، دەنگوباس گەھشتنێ کو جارەکا دی کوردێن برادۆست دەستێ خوە یێ دانایە سەر کەلھا دمدم. ئەڤە د دەمەکی دا بوو کو دھاتە بھیستن (ئولوغ بەگێ برادۆست) ب چەند کەسەک ژ کوردان و جەلالییان یێن بووینە ئێک و رۆژانە گوندێن دەڤەرێ دشەلینن. وەک پێشتر ھاتییە گۆتن زێرەڤانی و زاڵبوون لسەر دەڤەرا برادۆستییان و کەلھا دمدم ب (قەبان خانێ بەگدلی)یێ برایێ محەمەد بەگی ھاتبوو سپاردن. دەمێ قەبان خان بۆ نێچیرێ دچتە ژدەرڤەی کەلھێ، دەستەکەک ژ کوردان کو مابوونە د کەلھێ ڤە، دەنگوباسی دگەھیننە ئولوغ بەگی کو حاکمێ کەلھێ د کەلھێ ڤە نینە. ھۆسا ئولوغ بەگ ب پێنجی کەسێن کورد ڤە ب شەڤ دچنە بەر بنێ کەلھێ و ب ھاریکارییا کوردێن د کەلھێ ڤە کونەکێ ل کەلھێ دکەن و دچنە د کەلھێ ڤە و زێرەڤانێن تێڤە دکوژن. پشتی وان ھەمی زێرەڤانێن کەلھێ کوشتین، چوونە د (نەقارخانە)یێ ڤە و (نەقارە)یا(٢٨) شادمانیێ ب ناڤێ ئولوغ بەگی بلند بوو. دەمێ خەلکێ کەلھێ ژ رویدانێ ئاگەھدار دبن، مەندەھۆش و حەییری ب شەڤ ژ کەلھێ دەردکەڤن و دڕەڤن. سپێدێ کەس ژ قزلباشان نەمابوونە د کەلھێ ڤە و کوردێن کو کەلە گرتین داخوازا ھاریکاریێ ژ وان کوردێن دی کرن یێن کو دژی دەولەتا ێەفەوی بوون(٢٩).

ئەڤ دەنگوباسە گەھشتە قەبان خانی و ئەو بەرەڤ کەلھێ ب رێ کەت. ژ لایەکی ڤە (ئاقا سولتان موقەدم) ژی ل مەراغێ ئاگەھداری بوویەرێ بوو و ئەو ژی بەرەڤ کەلھێ ڤە چوو. د رێکێ دا دەستەکەکا کوردان کو ھژمارا وان سەد و پێنجی کەس بوون روی ب روی ھێزێن ئاقا سولتانی بوون و شەڕ د ناڤبەرا وان دا رویدا، لێ کورد شکەستن و ھندەک ژ وان ھاتنە کوشتن و یێن مای ژی رەڤین. دەمێ ئەڤ دەنگوباسە گەھشتییە (پیر بوداق خان)ێ حاکمێ تەبرێزێ و (شەھیر سولتان موکری)، ئەو ژی بۆ ھەڤکاریێ بەرەڤ کەلھێ ڤە کەتنە رێ و قەبان خان ژی ب شەرمینی ڤە گەھشتە رێزێن وان. ئەڤ دەستەکە ھاتنە ئاگەھدارکرن کو ئەو کەسێن ماینە د کەلھێ ڤە یێن تووشی قەیرانێ بووین؛ چونکی رۆژەکێ ئولوغ بەگ کو مژویلی دابەشکرنا بارویتێ لسەر چەکدارێن خوە بوو، چریسکەکا ئاگری ب بارویتێ دکەڤت و ئاگر بەردبتە وان و رەخەکێ رویێ ئولوغ بەگی دسۆژت و وی و ھندەک ژ ئامادەبوویان بریندار دکەت. دەمێ ئەڤ بوویەرە قەومتی، کورد ژ کەلھداریێ پەریشان بوون و شەڤەکێ ھندی شیاین کەلوپەل دگەل خوە کۆم کرن و ژ کەلھێ دەرکەتن، و ھۆسا جارەکا دی کەلە کەتەڤە دەستێ قزلباشان. کەلھا دمدم ب تنێ ھەشت رۆژان د دەستێ کوردان(ئولوغ بەگی و ھەڤالێن وی) دا بوو. ئێک ژ ئەنجامێن ڤێ شۆرەشێ ئەو بوو کو گەلەک ژ ئێلێن کوردان راببوونە سەرخوە. شاە عەباس ل قەبان خانی بۆری، لێ ڤێ جارێ زێرەڤانییا وێ دا ڤ ئاقا موحەممەدخانی(٣٠).

رویدانا کەلھا دمدم رویدانەکە کو ھەمی ژێدەرێن ل سەردەمێ سەفەوییان و پشتی وی سەردەمی ژی، بەحسێ وێ یێ کری، ئەڤە ژی بۆ گرنگییا بابەتی ڤەدگەڕت. دەربارەی یاخیبوونێ چێدبت ھندەک پرسیار بۆ خواندەڤانان چێببن، کو ھۆکارێن ڤێ یاخیبوونێ یان ڤێ شۆرەشێ چ بوون کو بۆ ماوەکێ درێژ حکومەتا ناوەندی بخوەڤە مژویل کری و بوویە ئەگەرێ زیانێن بەرفرەە بۆ ھەردو لایەنێن کوردان و دەولەتا سەفەوی؟ ھەروەکی د لاپەرین بۆری دا ھاتییە گۆتن، میرخانێ برادۆست وەفاداری و گوھدارییا خوە بۆ شاھی دیار کربوو و ب فەرمانا شاھی دەستەکێ زێڕی بۆ ھاتبوو چێکرن، لێ د سەر ڤێ چەندێ ڕا ھەر وی شۆرەش ل دژی شاھی کر. شرۆڤەکرنا ڤی بابەتی بێگومان کارەکێ ب زەحمەتە و بۆ رۆنکرنا بابەتی مە پێویستی یا ب گەلەک ژێدەران ھەی، لێ ئەوا کو ژ ڤێ یاخیبوونا میرخانێ برادۆست بۆ مە دیار دبت، بۆ دفنبلندییا وی ڤەدگەڕت کو ئەو ژی ژبەر ھندێ بوو کو ھندەک ئێل و ئویجاخێن جودا جودایێن کوردان گەھشتبوونە رێزێن وی. و بابەتێ دی یێ جھێ سەرنجێ ھاتنا ھۆزا جەلالییان بوو بۆ دەڤەرێ و کوردێن برادۆست و ھندەک ھۆزین دی یێن کوردان ژبەر ھۆکارێن مەزھەبی و کەلتۆری و کۆمەلایەتی دیتنەکا گونجای بۆ ڤێ ھۆزێ نەبوون و چێدبت ھاتنا جەلالییان ھۆکارێ سەرەکی بت کو میرخانێ برادۆست ڤیای ڤێ کەلھێ چێکەت و خوە تێڤە ئاێێ بکەت؛ چونکی د ژێدەران دا یا ھاتی کو ب ھاتنا جەلالییان، شاە عەباسی جھەک بۆ وان چێکر و گۆتە ھۆزێن کوردان کو ھەر کەسەک ژ وە سەرپێچییا فەرمانێن مە بکەت، دێ ئەردێ وی ژێ ستینین و دەینە جەلالییان. ئەڤ بابەتە ببوو ئەگەرێ ترسا دەستھەلاتدار و سەرۆک ھۆزێن کوردان و وەک ھاتییە گۆتن ھندەک ھۆزێن دی یێن کوردان گەھشتنە برادۆستییان و ئەڤ چەندە بوو ئەگەر کو ڤێ قەیرانێ د حکومەتا شاە عەباسی دا چێکەن؛ و ب ڤێ رویدانا خوە ببنە ئەگەر کو دەولەتا شاە عەباسی ب وان ڤە مژویل ببت و تووشی گەلەک دژوارییان ببت.

رۆلێ کوردێن برادۆست د حکومەتا شاە عەباسی دا:

ئێلا برادۆست لسەر سنورێن ناڤبەرا ئیرانێ و ئۆسمانییان دا بوون و بێگومان د شەڕ و شۆر و پەیوەندیێن ناڤبەرا ڤان ھەردو حکومەتان دا بڤێت نەڤێت خوەدی رۆلەکێ کاریگەر بوون، ھەتا وی رادەی کو ھندەک دبێژن ب درێژاھییا حوکمرانییا سەفەوییان، کوردان رۆلەکێ کاریگەر د کێشمەکێشێن ناڤبەرا ێەفەوی  ئۆسمانییان دا گێڕاینە(٣١). ھەرچەندە لدویڤ ڤەگێڕانا ژێدەران، دەمێ لەشکەرکێشییا ئۆسمانییان ب سەرکێشییا (چوغال زادە)ی، ڤێ ئێلێ ھیچ کارڤەدانەک ژ خوە نیشان نەدان، لێ یا راست ئەوە کو برادۆست وەک پاسەوانێن سنوری بۆ دەولەتا ێەفەوی دھاتنە ھژمارتن و بەرگریکرن ژ سنوران ل ھەمبەر ھێرشێن نەیاران ب وان ھاتبوو سپاردن و ھندەک دەستەکێن مەزن ژ ڤێ ئێلێ د شەڕێن ئیرانێ ل دژی دوژمنان(ب تایبەتی ئۆسمانییان) دا بەشدار بوون. تەنانەت دبێژن کوردێن کو بۆ دەڤەرێن سنوری یێن رۆژھلاتێ ئیرانێ ژی، واتە خوراسانێ ھاتینە ڤەگوھاستن، ژ ڤێ ئێلێ بوون، کو شاە عەباسی بۆ ڤەڕەڤاندنا ھێرشێن ئۆزبەکان فەرمان دابوو کو ب زۆری وان ڤەگوھێزنە وان دەڤەران. ئەڤان ئویجاخێن کوردان ژ نەچاری قەبوول کرن و کۆچبەر بوون و ل دەڤەرێن رۆژھلاتێ ئیرانێ ئاکنجی بوون. ھۆسا سەفەوییان ل ھەردو سنورێن رۆژھلات و رۆژئاڤا کورد کربوونە پەرجانێن خوە یێن بەرگریێ ل ھەمبەر دو دوژمنێن خوە یێن مەزن، و ب شێوەکێ نیمچە داخوازکری ڤان کوردان ئەرکێن خوە بجە ژی ئینابوون. ژبەرکو برادۆست لسەر سنوران بوون و بۆ دەمەکی د خزمەتا سولتانێن ئۆسمانی دا بوون، و ژبەرکو گەلەک جاران دگەل ئۆسمانییان بەشداری شەڕان ببوون و ھایداری خالێن لاوازی و ھێزا وان بوون، لەو ل وی ئاستی بوون کو سەبارەت رەوشا سوپایێ ئۆسمانییان راوێژێن لەشکەری ب وان بھێنە کرن دا زانیارییان بدەنە لەشکەرێ سەفەوییان. ئەڤە دھێتە وێ واتایێ کو برادۆستییان گرنگترین رۆڵ ھەبوو د لەشکەری دا و دناڤ لەشکەری دا خودان پلەیێن بلند ژی بوون، و ژ لایەکێ دیڤە ئەو ژی وەکی پترییا ئێل و ئویجاخێن کوردان ب ستوینەکا بنگەھینا ئابووری دھاتنە ھژمارتن؛ چونکی ژیانا وان لسەر خودانکرنا جەلەبێن مەزن پەزی و بزنان بوو.

ئەنجام:

ئێلا کوردێن برادۆست کو بنگەھێ وان یێ فەرمانڕەواییێ ل (ئورمیێ و شنۆیێ) بوو، ئێک ژ ئێلێن گرنگێن کوردان ل سەردەمێ فەرمانڕەواییا شاە عەباسێ ێەفەوی دھاتە ھژمارتن. ئەڤ ئێلە ژی وەکی ئێلێن دی خودان ئاڤاھیێ (لەشکەری – ھۆزایەتی)یێ تایبەت بخوە بوون کو ھەر ژ دەمێ ێەفەوی ھاتینە سەر دەستھەلاتێ، ھەڤدەم ئەڤ ئێلە ژی کەتنە دناڤ بزاڤێن سیاسی دا. کوردێن برادۆست ماوەیەکی لژێر سەرکردایەتی و دەستھەلاتا دەولەتا ئۆسمانی بوون و ھەر ژ دەمێ شاە عەباسێ ئێکێ یێ ێەفەوی بوویە شاھێ ئیرانێ، ئەڤ ئێلە ژی ژ بن دەستێ ئۆسمانییان ھاتنەدەر و برادۆست ب رێبەرییا خان و سەرۆک ھۆزێ خوە، واتە (میرخانێ برادۆست: خانێ لەپ زێڕین) دیار کرن کو ئەو ئێدی دێ لژێر فەرمانا شاە عەباسی بن و ھۆسا بوونە ئێک ژ ئێلێن لژێر سەرکردایەتییا سەفەوییان. بلندبوونا ناڤداری و ھێزا ئێلا برادۆست ل سەردەمێ میرخانێ برادۆست بوو ئەگەر کو نە تنێ ئەندامێن ڤێ ئێلێ، بەلکو چەندین گرۆپ ژ ئێلێن دی یێن کوردان ژی بگەھنە رێزا برادۆستییان ب سەرکردایەتییا میرخانێ برادۆست؛ ھەرچەندە ئەڤ ھەڤگرتنا وان بوو ئەگەرێ ھندەک ئاریشەیان ژی بۆ دەولەتا ێەفەوی، کو بھێزترینا وان ئاریشەیان ھەمان بوویەرا (کەلھا دمدم) بوو یاکو بوویە ئەگەرێ ژناڤبرنا پێلەکا مەزنا کوردان، لێ یا راست ئەو بوو کو بەری ئەڤ بوویەرە رویبدەت، میرخانێ برادۆست وەک فەرماندەکێ ھەژی، خودان رێزەکا تایبەت بوو ل دەف شاە عەباسی و ئەوی ب کوردێن ھۆزا خوە و لایەنگرێن خوەڤە گەلەک خزمەتا شاە عەباسی کربوو نەخاسمە بۆ داگیرکرنا ئەردێن (ئێریڤان و نەخجەوان)ێ، لێ پشتی ڤێ بزاڤ و شۆڕەشێ نە ب تنێ ئەو رێز و پایە و پلە ژ دەستێن وی چوون، بەلکو ئەو بخوە ب لایەنگرێن خوەڤە بوونە ئەگەرێ کوشت و کوشتارەکا زێدە، ھەم دناڤ کوردان دا و ھەم دناڤ لەشکەرێ سەفەوییان دا.

پەراوێز و ژێدەر:

(١) دەقێ فارسیێ ڤی بابەتی د ڤێ کۆڤارێ دا یێ بەلاڤ بووی: پژوھشنامە تاریخ ھای محلی ایران، سال چھارم، شمارە دوّم، پیاپی ٨، صفحات (١٩ – ٢٨).

(٢) میرنیا، سەیید عەلی، ایلھا و طایفە ھای کرد ایران، چاپا ئێکێ، چاپخانا نەسلێ دانێش، (تەھران: ١٩٨٤)، بپ١٣.

(٣) خزری، سەعید، جغرافیای طبیعی کردستان مکریان، پێشەکی: دکتور موحەممەد رزا سروەتی، چاپا ئێکێ، چاپخانا تۆس، (تەھران: ٢٠٠٠)، بپ١١.

(٤) ئەدموندز، سیسل جی، کردھا، ترکھا و عربھا، وەرگێڕان: ئیبراھیم یونسی، چاپا ئێکێ، چاپخانا روزبھان، (تەھران: ١٩٨٨). بپ١٢.

(٥) شاردن، ژان، سفرنامە شوالیە شاردن، وەرگێڕان: ئێقبال یەغمایی، چاپا ئێکێ، چاپخانا تۆس، (تەھران: ١٩٩٦): بپ٦٨٩.

(٦) تاورنیە، ژان باتیست، سفرنامە، وەرگێڕان: حەمید ئەرباب شیرانی، چاپا ئێکێ، چاپخانا نیلوفەر، (تەھران: ٢٠٠٢)، بپ١٢.

(٧) قەزوینی، حەمدوللا مستوفی، نزھە القلوب، ڤەکۆلین: موحەممەد دەبیر سیاقی، چاپا ئێکێ، چاپخانا تەھوری، (تەھران: ١٩٥٧)، بپ٣٠.

(٨) دلاوالە، پیترو، سفرنامە، وەرگێڕان: شوعاعەددین شەفا، چاپا پێنجێ، چاپخانا کەتیبە، (تەھران: ٢٠١١)، بپ٥.

(٩) فەلسەفی، نەسروللا، زندگی شاە عباس اول، چاپا پێنجێ، چاپخانا زانکۆیا تەھرانێ، (تەھران: ١٩٧٤)، بەرگێ٣، بپ٨٩٦.

(١٠) میر ئەحمەدی، مریەم، دین و مذھب در عصر صفوی، چاپا ئێکێ، چاپخانا ئەمیر کەبیر، (تەھران: ١٩٨٤)، بپ٦١.

(١١) زەکی بەگ، موحەممەد ئەمین، تاریخ کرد و کردستان، وەرگێڕان: یەدوللا روشەن، چاپا ئێکێ، چاپخانا تۆس، (تەھران: ٢٠٠٢)، بپ٢٠٤.

(١٢) مەردۆخ کوردستانی، موحەممەد، تاریخ مردوخ، چاپا ئێکێ، چاپخانا کارەنگ، (تەھران: ٢٠٠٠)، بپ ٥٩.

(١٣) بدلیسی، میر شەرەف خان، شرفنامە، پێشەکی و دویڤچوون: موحەممەد عەباسی، چاپا دووێ، چاپخانا علمی، (تەھران: ١٩٨٥)، بپ٣٨٢.

(١٤) بدلیسی، ھەمان ژێدەر و بەرپەر.

(١٥) ئسکەندەر بەگ مونشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ڤەکۆلین: فەرید مورادی، چاپا ئێکێ، چاپخانا نێگاە، (تەھران: ٢٠١١)، بەرگێ ٢، بپ٩٧٨؛ جەنابدی، میرزا بەگ، روضة الصفویة، ڤەکۆلین: غولامرزا تەباتەبایی مەجد، چاپخانا ئەساتیر، (تەھران: ١٩٩٩)، بپ٨٠٧؛ لویی بلان، لویس، زندگی شاە عباس اول، وەرگێڕان: وەلیوللاهـ شادان، چاپا ئێکێ، چاپخانا ئەساتیر، (تەھران: ١٩٩٦)، بپ٢١٧؛ فەلسەفی، ژێدەرێ بەرێ، بەرگێ٢، بپ١٠٥.

(١٦) وەحید قەزوینی، میرزا موحەممەد تاھر، تاریخ جھان آرای عباسی، پێشەکی و راستڤەکرن: سەیید سەعید میر موحەممەد سادق، لژێر چاڤدێرییا: ئێحسان ئەشراقی، چاپخانا بنگەھێ ڤەکۆلینێن زانستێن مرۆڤایەتی، (تەھران: ٢٠٠٤)، بپ١٧٥؛ ئسکەندەر بەگ مونشی، بەرگێ ٢، بپ٩٧٨.

(١٧) ئسکەندەر بەگ مونشی، بەرگێ ٢، بپ٩٧٩.

(١٨) کورد خودان ئەدەبییاتەکا فولکلۆری یا گەلەک زەنگینن کو بریتییە ژ داب و نەریت، ستران، ھۆزانێن مێرخاسیێ و ب تایبەت مێرخاسییا بەرگریکرن ژ کەلھا دمدم ل باشوورێ ئورمیێ ل نێزیک رویبارێ برادۆست، کو شاهـ عەباسی د شەڕەکێ دژوار دا شیا وێ داگیر بکەت(مینورسکی، فلادیمیر، کرد، وەرگێڕان و شرۆڤەکرن: حەبیبوللاە تابانی، چاپا ئێکێ، چاپخانا گوستەرێ، (تەھران: ٢٠٠٠)، بپ٥٥).

(١٩) ئسکەندەر بەگ مونشی، بەرگێ ٢، بپ٩٨٠.

(٢٠) مونەجم یەزدی، موحەممەد جەلال، تاریخ عباسی/روزنامە ملا جلال، ڤەکۆلین: سەیفوللا وەحیدنیا، چاپا ئێکێ، چاپخانا وەحیدنیا، (تەھران: ١٩٨٧)، بپ٤٠٠.

(٢١) ئسکەندەر بەگ مونشی، بەرگێ ٢، بپ٩٨١.

(٢٢) ئسکەندەر بەگ مونشی، بەرگێ ٢، بپ٩٨٢.

(٢٣) مونەجم یەزدی، ھەمان ژێدەر، بپ٤٠٣.

(٢٤) ئسکەندەر بەگ مونشی، بەرگێ ٢، بپ٩٨٢.

(٢٥) ئسکەندەر بەگ مونشی، بەرگێ ٢، بپ١٠٠٠.

(٢٦) ئسکەندەر بەگ مونشی، بەرگێ ٢، بپ١٠٠٠.

(٢٧) ئسکەندەر بەگ مونشی، بەرگێ ٢، بپ١٠٠١.

(٢٨) نەقار واتە داھۆل و نەقارخانە واتە جھێ داھۆلقوتانێ، کو ئەو ژی ل وی سەردەمی ل پایتەخت و باژێرێن مەزنێن ئیرانێ ھندەک جهـ دھاتنە ئاڤاکرن و ل دەمێ رۆژ ھلاتن و رۆژ ئاڤابوونێ، یان ل دەمێ ھەست کرن ب ھەبوونا مەترسییەکێ یانژی ل دەمێ دەربڕینا خوەشیەکێ، ل وێرێ داھۆل دھاتە قوتان.

(٢٩) ئسکەندەر بەگ مونشی، بەگ مونشی، بەرگێ ٢، بپ١٠٠١؛ مونەجم یەزدی، ١٣٦٦: ٤٢١؛ وەحید قەزوینی، ژێدەرێ بەرێ، بپ١٨٨.

(٣٠) ئسکەندەر بەگ مونشی، بەگ مونشی، بەرگێ ٢، بپ١٠٩٢؛ لویی بلان، ژێدەرێ بەری، بپ٢٥٢.

(٣١) مەک داول، دیوید، تاریخ معاێر کرد، وەرگێڕان: ئیبراھیم یونسی، چاپا ئێکێ، چاپخانا پانیز، (تەھران: ٢٠٠١)، بپ٨١.

ژێدەر:

١) ئەدموندز، سیسل جی، (کردھا، ترکھا و عربھا)، وەرگێڕان: ئیراھیم یونسی، چاپا ئێکێ، چاپخانا روزبێھان، (تەھران: ١٩٨٨).

٢) ئسکەندەر بەگ مونشی، (تاریخ عالم آرای عباسی)، ڤەکۆلین: فەرید مورادی، چاپا ئێکێ، چاپخانا نێگاهـ، (تەھران: ٢٠١١).

٣) بدلیسی، میر شەرەف خان، (شرفنامە)، پێشەکی و دویڤچوون: موحەممەد عەباسی، چاپا دووێ، چاپخانا علمی، (تەھران: ١٩٨٥).

٤) تاورنیە، ژان باتیست، (سفرنامە)، وەرگێڕان: حەمید ئەرباب شیرانی، چاپا ئێکێ، چاپخانا نیلوفەر، (تەھران: ٢٠٠٢).

٥) جەنابدی، میرزا بەگ، (روضة الصفویة)، ڤوکۆلین: غولامرزا تەباتەبایی مەجد، چاپخانا ئەساتیر، (تەھران:١٩٩٩).

٦) حەمدوللا مستوفی قەزوینی، (نزھة القلوب)، ڤەکۆلین: موحەممەد دەبی سیاقی، چاپا ئێکێ، چاپخانا تەھوری، (تەھران: ١٩٥٧).

٧) خزری، سەعید، (جغرافیای طبیعی کردستان مکریان)، پێشەکی: دکتور موحەممەد رزا سروەتی، چاپا ئێکێ، چاپخانا تۆس، (تەھران: ٢٠٠٠).

٨) دلاوالە، پیترو، (سفرنامە)، وەرگێڕان: شوعاعەددین شەفا، چاپا پێنجێ، چاپخانا کەتیبە، (تەھران: ٢٠١١).

٩) زەکی بەگ، موحەممەد ئەمین، (تاریخ کرد و کردستان)، وەرگێڕان: یەدوللا روشەن، چاپا ئێکێ، چاپخانا تۆس، (تەھران: ٢٠٠٢).

١٠) شاردن، ژان، (سفرنامە شوالیە شاردن)، وەرگێڕان: ئێقبال یەغمایی، چاپا ئێکێ، چاپخانا تۆس، (تەھران: ١٩٩٦).

١١) فەلسەفی، نەسروللا، (زندگی شاە عباس اول)، چاپا پێنجێ، چاپخانا زانکۆیا تەھرانێ، (تەھران: ١٩٧٤).

١٢) لویی بلان، لویس، (زندگی شاە عباس اول)، وەرگێڕان: وەلیوللاە شادان، چاپا ئێکێ، چاپخانا ئەساتیر، (تەھران: ١٩٩٦).

١٣) مەردۆخ کوردستانی، موحەممەد، (تاریخ مردوخ)، چاپا ئێکێ، چاپخانا کارەنگ، (تەھران: ٢٠٠٠).

١٤) مەک داول، دیوید، (تاریخ معاصر کرد)، وەرگێڕان: ئیبراھیم یونسی، چاپا ئێکێ، چاپخانا پانیز، (تەھران: ٢٠٠١).

١٥) مونەجم یەزدی، موحەممەد جەلال، (تاریخ عباسی/ روزنامە ملا جلال)، ڤەکۆلین: سەیفوللا وەحید نیا، چاپا ئێکێ، چاپخانا وەحید نیا، (تەھران: ١٩٨٧).

١٦) ئەمیر ئەحمەدی، مریەم، (دین و مذھب در عصر صفوی)، چاپا ئێکێ، چاپخانا ئەمیر کەبیر، (تەھران: ١٩٨٤).

١٧) میرنیا، سەیید عەلی، (ایلھا و طایفە ھای کرد ایران)، چاپا ئێکێ، چاپخانا نەسلێ دانێش، (تەھران: ١٩٨٤).

١٨) مینورسکی، فلادیمیر، (کــرد)، وەرگێڕان و شرۆڤەکرن: حەبیبوللاهـ تابانی، چاپا ئێکێ، چاپخانا گوستەرێ، (تەھران: ٢٠٠٠).

١٩) وەحید قەزوینی، میرزا موحەممەد تاھر، (تاریخ جھان آرای عباسی)، پێشەکی و راستڤەکرن: سەیید سەعید میر موحەممەد سادق، لژێر چاڤدێرییا: ئێحسان ئەشراقی، چاپخانا بنگەھێ ڤەکۆلینێن زانستێن مرۆڤایەتی، (تەھران: ٢٠٠٤).

Check Also

تزبی.. دیرۆک و پەیدابوون

محسن عەبدلڕەحمان تزبی ئەو ئالاڤێ‌ بیرئانین و پەرستنێ (ذكر و عبادة) یا سنوور و دین …