گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
فۆڕات کوردزادە
گەلەک جاران پەیڤ و دەربڕینێن بچویک، بێی هزرا مرۆڤی ڕامان و کارڤەدانێن مەزن ژێ دچن و کارتێکرنێن خۆ یێن خڕاب ب درێژاهییا چەندین ساڵان ل سەر دل و دەروونی دهێلن، ئێک ژ وان بابەتێن ژ ڤی جۆڕی، کو ل ڤان ساڵێن داوییێ دەرکەفتی و هەردەم ل مەها ئادارێ و ساڵڤەگەرا جەژنا نەوروزێ ب شێوەیەکێ ئوتوماتیکی دبیتە بەرباس؛ “کاوە فارسە، زۆحاک کوردە، زۆحاک – ئاستیاک شاهێ میدییە، فارسان ئیمبڕاتۆرییا مە ژناڤبرییە و نەوروز ب هندێ داهێنایە و هتد…”.
داخا دلان، ئەو کەسێن ب ئاراندنا گۆتاربێژان و خۆشکرنا ئاگری ڕادبن هندەک توخمێن ب ناڤ ئەکادیمیستن! دێ بێژین سەردەمێ بەرێ ژێدەر نەبوون، مرۆڤ یێ نەچار بوو بۆ پێزانینەکێ شام و عیراقێ تێکڤەدەت، قەستا پەڕتووکخانێن ژبیرکری و وەڵاتێن دویر دەست بکەت، لێ ب ڕاستی بێژم؛ د چەرخەکێ وەکی نها و هەمی تشت ب سانەهی دا ئەڤە کارەساتە!
چونکی ڤی بابەتی گەلەک یا ل سەر هاتییە نڤیسین و مرۆڤ هەمیێ بێژینگ بکەت، دێ پەڕتووکێن چەند بەرگی ژێ کەڤن، لەوا ل ڤێرە ب تنێ دێ خالا گرێدای زوحاکی (ئەژدەهاک) و شاهـ ئاستیاکی باس کەین، کو پتری هەمیان ل سەر دبیتە گەنگەشە و جڕەدەڤ.
مامۆستایێ هێژا (مەسعود خالد گولی) د گۆتارەکا خۆ دا یا ژ مێژە بەلاڤکری، هەولدایە چەند گومانێن ل سەر ئەفسانا نەوروزێ لادەت و ب پۆخت، جوان، تامدای ب فەلسەفا مێژوو و حیکمەتێ پێشکێش بکەت، لێ مامۆستا بخۆ ژی ل جهەکی کەفتییە شاشیێ، دەما ناڤێ ئاستیاکی ب زۆحاکێ مێژوویی دئینیت!(١).
ئەڤ شاشییە ژ لایێ مێژوونڤیسێن کوردا بخۆ ژی ڤە دهێتەکرن، نموونە وەکی مەردوخی (م ۱۹۷٥)(٢).
ئەڤ مامۆستایێن مە هەمی زمانزان، شارەزا و بەرکەفتی نە، کارێ وان و یێ مە هەمیان دڤێت ب ئەمانەت و نیەت بیت، هەرچەندە کەس ژ مە بێ شاشی نینە، وەکی مامۆستا (گولی) بخۆ ژی کەرەم دکەت، کۆ «ژ بەر نەبوونا ژێدەرا و نڤیسەرێن هێژا و تەڤلیهەڤبوونا مێژوویێ و چیڤانۆکا.. چ ب زانەبوون یان نەزانین ئاستیاک [یێ میدی] کرینە زوحاکێ ئەفسانەیی!»(٣).
یا مە دڤێت ل سەر بڕاوەستین هەڤبەرکرنەکا هێژایە، ل دویڤ ژێدەرێن باش و سەرەکی د ناڤبەرا هەردو کەسایەتییان (شاهەنشاهێ میدی ئاستیاکی د گەل زوحاکی – ئەژدەهاکێ نەوروزێ).
ژ هەژی گۆتنێ یە، کو هژمارەکا خالێن هەڤبەش د ناڤبەرا هەردو کەسایەتییان دا هەنە و تا راددەیەکێ کێم مرۆڤ د کەفتە گومانێ، ئەگەر پێزانینێن مشە ل سەر نەبن، نەدویرە مرۆڤ باوەرییێ ژی پێ بینیت! ژ وان خالێن هەڤبەش:
1) دو شاهێن کەمتەرخەم د ڕاستا خەلکێ خۆ دا.
2) دو شاهێن هاتینە لادان ژ لایێ کەسێن نێزیک یان خەلکی.
3) هەردو شاهـ هاتینە کوشتن ژ لایێ شۆرەشگێران ڤه.
4) دویماهیا سەردەمێ هەردویان دەستپێکا قووناغەکا نوییە.
ئاها ل ڤێرە شێلاندن دەست پێ دکەت و زانیاری تەڤلیهەڤ دبن و کەسایەتی دبنە ئێک و (دادێن بێ داد) دهێنە کرن!
بۆ هندێ بابەتێ مە بشێت خزمەتەکا بچویک پێشکێش بکەت، دێ ل سەر دو باسان دابەشکەین، باشترە ئەم ژ ئەژدەهاکی دەستپێ بکەین دا بزانین چ ل سەر وی هاتییە نڤیسین (ژ وێ یا مە گوهـ لێ نەبووی) و سەبارەت نەژاد، تایبەتمەندی و سەرهاتییا وی چ هاتییە گۆتن؟ ژ نوی دێ تەماشەی ئاستیاکێ میدی کەین و بینین، کو ئەڤ ئاخڤتنێن ب تیڤل تا چ ڕاددە د ڕاستن؟!
باسێ ئێکێ : ئەژدەهاکێ عەرەبی!
ژ هەژی گۆتنێ یە، کو بەحسکرنا پێشەکییەکێ ژ مێژوویا شاهێن ئیرانێ د پەرتووکێن دیرۆکا ئیسلامی دا، نەریتەکێ بەربەڵاڤبوو د ناڤ مێژوونڤیسێن موسڵمان دا، چ ئیرانی با یان عەرەب.. دێ بینی ژی د هەمیان دا باسێ ئەژدەهاکی و زۆڕدارییا وی و چەوانییا ژناڤچوونا وی یێ هاتی، هندە جارا مێژوونڤیسەکی بەریکانە یا ل گەل نڤیسەرێ هەڤچاخ یان بەری خۆ کری د زێدەکرنا پێزانینا و درێژترکرنا بابەتی دا، ئانکو سەیرە ئەو مامۆستا یان ئەکادیمیستێ باژێرییێ هەڤچاخ یێ پلا پرۆفیسوریێ ژی هەی د مێژوویێ دا! ب تنێ سەر وی بنەمایی رادبیت، کو ناڤێن ئەژدەهاکی و ئاستیاکی هەمما نێزیکی ئێکن، هەردویان بکەتە ئێک و هەروەکی (فارسا فێلا خو ل مە کر و هندە سالە مە بۆ کاوەیێ فارس جەژن د گێرا!)، ل ڤێرە مادەم مە ناڤێ کاوەی ئینا، دڤێت دیار بکەین، کو خودانێن گومانا دبێژن (کورشێ ئەخیمینی) یە، لێ دا بابەت درێژ نەبیت و ژ تەوەری دویر نەکەڤین، دێ ب تنێ بێژین (کورش نە ئاسنگەر بوو!).
دا بزڤرینەڤە ئەژدەهاکی:
المسعودي (مرن ۹٥٦ ز) دبێژیت «پشتی توفانێ نەڤیێن سامی (طسم، جدیس و عملیق) ل یەمامە، بەحرەین و دەڤەرێن عەرەبی ئاکنجیبوون، [هندەک ژ زارۆکێن] عملیقی بەر ب وەلاتێ [ئیرانێ] ژی چوون»(٤).
زانایێ کورد ئەبۆ حەنیفەیێ دەینەوەری (م ۸۹٦) بەری پتر ژ ١١٠٠ ساڵان نڤیسییە «ناڤێ وی (ضحاک بن علوان بن عملیق بن عاد) بوو، [ئیرانیان] دگۆتێ (بیوڕاسب)، ئەوی ب سەر شاهنشاهییا [ئیرانێ] دا گرت و (جەمشید) لادا و کوشت، سێرباز ل خۆ کومکرن و باژێرێ (بابل) ئاڤاکر و ناڤێ وێ کرە (خۆب)»(٥).
زانا (الثعالبي النيسابۆري، م ۱۰۳۷) دبێژیت : «عەرەبێن یەمەنێ شانازیێ ب خۆ دبەن، کو ئەڤ کەسە (ئەژدەهاک) ژ وانایە، ئەبۆ نەواسێ هۆزانڤان یا گۆتی:
وکان منا الضحاک تعبدە
الخابل و الجن في مساربها
[ئانکو: ئەژدەهاک ژ مە یە یێ ئەهریمەن و هەڵامەتان پەرستنا وی دکر]
بابێ ئەژدەهاکی پاشا بوو ل یەمەنێ، وی بابێ خۆ ب فیتییا ئەهریمەنی کۆشت» ل جهەکێ دی دبێژیت «زەردەشتی یێ ل وێ باوەرێ، کو ئەو هێژتا یێ ل چیایێ دەنباوەند گرێدایە و وەکی [دەجالی] یێ ل هیڤییا رۆژا خۆ!»(٦).
خڕابکاری و زۆردارییا زۆحاکی هندا مەزن بوو، کو چەند مێژوونڤیسان هندەک پەیامبەرێن هنارتی (الرسل و أؤلوا العزم) هەڤچاخی وی کرینە وەک (نوح، هود، ئیبراهیم و موسا)، ئەو ب (نەمرود)، (بۆتپەرێس) و پویچ ل قەلەمدایە(٧).
بایروونی یێ ناڤدار (م ۱۰٤۸) ژی دبێژیت ‹›ئەو بابێ عەرەبانە، یێ ل ساڵا ١٩٩٩ (ساڵناما فارسییا کەیومەرسی) هاتییە سەر دەستهەڵاتێ و هزار ساڵان فەروەری کری»(8).
حەمزەیێ ئیسفەهانی (م ۹۷۰) ئەو زانا و دیرووکنڤیسێ ئیرانی یێ ناڤدار، کو ل سەردەما عەباسیان ڕابوویە ب بێژینگکرنا دیرۆکا گەلێن ئیرانی و پەرتووکێن نڤیسەرێن بەری خۆ و هەتا تۆمارێن شاهانە، یێن ساسانی ژی بکار ئیناین و دەرئەنجام پەرتووکەکا پڕ بها ژێ نڤیسی دبێژیت؛ «مرۆڤ د خۆ ڕا نابینیت، ڕامانا ناڤێ وی (دەهاک) بنڤیسیت، چونکی ڕامانەکا گەلەک بێ بوها ژێ دەردکەڤیت، تشتێ سەیر ئەوە دەما تو ڤی ناڤی دکەیە عەرەبی (ضەحاک) دێ ڕامانەکا جوان دەت! هەرچەوا بیت ئەو نەڤیێ – تاجی – یێ دبیتە باپیرێ عەرەبان، لەوا ئەم [گەلێن ئیرانی] دبێژینە عەرەبان (تازی یان تاجی)»(٩).
پشتی وی چەند مێژوونڤیسان دووپاتییا ڤێ چەندێ کر، وەک (ابن بلخی(10) فەنایی( 11) طەبەری(12) المسعودي(13) ابن الأثیر(14) فیردەوسی(15)موستەوفیێ قەزوینی(16) صفی زادە(17) و هتد..).
هەتا نڤیسەرێ شاهنامێ (فیردەوسیێ توسی، م ۱۰۲٥ ز) پترییا پێزانینێن خۆ ژ مێژونڤیسێن بەری خۆ، وەکی (طبري، المسعودي، دينوري و هتد..) وەرگرتینە، ب هەرحال بۆچوونێن مێژوونڤیسێن مەزن و شاهنامێ و هەمی ژێدەرێن ئۆڕژیناڵ ل سەر هندێ د ڕێکەفتی نە، کو زوحاک ـ ئەژدەهاک (عەرەب)ـە!، هندەک ژی دبێژن (کلدانی یان ئاشۆریە)(18) هەرچەوا بیت ئاستیاکێ سەوداسەر نینە!
د ناڤ میتۆلۆژییا گەلێن ئیرانی دا ژی، بابەت ژ ڤێ چەندێ دویر نینە! ژ ڤەکۆلەرێن هەڤچاخ (عبدالعظيم رضائي) د بێژیت «ناڤێ ئەژدەهاک ژ دوو بڕگێن – آژی – ب ڕامانا مار و ئەژدەها، دهاک ب ڕامانا ئەهریمەن و زیانبەخش دهێت، ڕەهـ و ڕیشالێن وی عەرەبی نە، چونکی د ئەفسانێ دا هاتییە، کو بابێ وی والی بوو ل یەمەنێ، عەرەبان د گۆتنە بابێ وی (علوان) و ئیرانیان ژی د گۆتێ (مرداس)، [ئەژدەهاکی] بخۆ ژی چەند ناسناڤ هەبوون، وەک (بیوڕاسب) ئانکو خۆدانێ دەهـ هزار هەسپان، (دەهاک) کو بوویە ضەحاک ڕامانا وی خۆدانێ دەها عەیبانە»(19).
موستەوفیێ قەزوینی (1349م) کو ناڤێ وی ب (قەیس) دئینیت، وان دەهـ عەیبان دهژمێریت «کرێتی، بەژنکورتی، بێدادی، بێشەرمی، بێنەفسی، ئەزمانڕەشی، درەوینی، ب لەزوبەزی، دلخڕابی، بێمێشکی»(20).
هەرچەوابیت [ئەژدەهاک] ژ قولاچەکێ دەرکەفت و هزار ساڵان فەروەری کر، خەلک هیچ یێ ژ وی ڕازی نەبوو، هەتا هاتییە ژ ناڤبرن و ئەڤ هەلکەفتە بوویە جەژنەکا نەمرا گەلێن [ئیرانی](21).
بسپورا میتۆلۆژییا ئیرانی (دکتۆرە ژالە ئاموزگار) دبێژیت «د ئەفسانەیێن ئاڤێستایی دا ضەحاک حەرامزادەیەکە، دێوەژنەکا ب ناڤێ (ئودەگ) ئەو ئینایە هەبوونێ»، ل جهەکێ دی دبێژیت «ئەو تیتکێ ئەهریمەنی یە، مەزنێ مللەتێن سامی یە، نموونا ستەمکاریێ یە، بیانیەکە یێ هاتی ل تەختێ ئیرانێ بوویە بەڵا.. ئەهریمەنی ب ملێن وی ڤە ماچی کرییە، دەرەنجام دوو کولێن مەزن ل ملێ وی هاتینە..»(22).
ب کورتی د ناڤ ژێدەرێن ئیسلامی دا ئەژدەهاک ئیناینە ڕێزا دەجالی(23)، نەخاسمە، کو یێ بیانیە ژی، نۆکە دێ سەحکەینە ئاستیاکی.
باسێ دویێ : سەرهاتییا ئاستیاکێ میدی
ل ڤێرە ئەم ب درێژی ل سەر ژین و ژیانا ئاستیاکی ناڕاوەستین، چونکی کێشەیا مە ب تنێ ئەو خالەنە یێن ئەو (کرینە!) هەڤالجێمک ل گەل ئەژدەهاکێ نەورۆزی، ئانکو ل سەر وان چار خالێن مە د پێشەکیێ دا دیارکرین:
1) دو شاهێن کەمتەرخەم د ڕاستا خەلکێ خۆ دا.
2) دو شاهێن هاتینە لادان ژ لایێ کەسێن نێزیک یان خەلکی.
3) هەردو شاهـ هاتینە کوشتن ژ لایێ شۆرەشگێران.
4) دویماهییا سەردەمێ هەردویان دەستپێکا قووناغەکا نوییە.
هەرچەندە مێژوونڤیس دیاردکەن، کو ل سەردەمێ شاهنشاهییا ئاستیاکی، چ ڕویدانێن ژ هەژی ئاماژێ و گرنگ چێنەبوونە(24)، بەلێ پا تشتەکێ بەرچاڤە، کو ئاستیاک د ماوێ دەستهەڵاتا خۆ دا ب دویف خوشیێن خۆ و ژبیرڤەکرنێ دا مابوو و میدی بخۆ ژی ل سەردەمێ وی ژ ژیانا زوهد و مێرخاسیێ دویرکەفتبوون(25)، ئەو دەولەتا میدی یا د تەوڕاتێ دا [دانیاڵ ٦ : ۸] ژێڕا هاتییە گۆتن «شەریعەتێ میدی و فارسی ئەوێ نەهێتە گوهۆڕین» ب سایا ڕەفتار و کارێن وان چ ژێ نەمابوو!(26).
ئاستیاک ب تەواوی شاهەکێ هەڤدژی یێن بەری خۆ بوو، ئەوێن ب دادپەروەری و مێرخاسیا خۆ شانازی دبرن، مللەتێ وی و سەرکردە ژی ژێ نە د ڕازی بوون(27)، ئەڤە سەبارەت خالێن ئێکێ و دویێ.
ب کورتی سەردەمێ ئاستیاکی بوو، وەکی بۆ مە ژێ دیاربووی، کو زۆرداری و کوشتن و دەرئینانا مەژیێن گەنجان تونەبوو! لێ ئەو ژی ڕاستیەکە، کو گەندەڵییا جڤاکی و دەستهەڵاتێ هەبوو، یا ژ وێ گرنگتر چەوانییا گوهڕینا دەستهەڵاتێ یە ژ میدییان بۆ ئەخمینییان، کو خالێن سێ و چار بخۆڤە دگریت.
ژ لایەکێ دی، کاریگەربوونا وی ب ژنا وی یا لیدیایی و خێڤزانکێن مۆغان ژی دەرفەت نەددا لێکتێگەهشتن د ناڤبەرا وی و سەرکردێن وی دا ب تایبەتی (هارپاک) دا چێبیت(28).
لەوڕا گوهڕینەک یا فەر بوو بهێتە کرن، ل ڤێرە بۆچوون دهێنە گوهڕین، ئەڤە ژی گەلەکا گرنگە بۆ مە! هندەک دبێژن ب پشتەڤانییا هارپاکی و سەرکردێن یاخی، بۆ کورشێ نەڤیێ وی یێ کچێ یێ ئەخمینی، خیانەتا نەتەوەیی چێبوو و شاهێ کوردان ڕادەستی فارسان کر!(29 )، کو ئەڤ بۆچوونە زۆڕا ناڤدارە و هەتا ئەم د دیرووکا کوردی ژی دا ب گری و ڤەهاندن ل سەر د ئاخڤین!
یا دویێ و سەرنجڕاکێش ئەوە، یا مێژوونڤیسێ بابلی بڕوس [بڕوسیوس، م چەڕخێ سیێ پ.ز] گۆتی «دەمێ ئاستیاک کەفتییە بەر مرنێ، چونکی چ جێگر نەبوون، لەوڕا ل دویف ڕێ و ڕەسمێن شاهانە دەستهەڵات ڕادەستی کورشی کر!»(30)، ئەڤ بۆچوونە د پەڕتووکا (ژیانا کورشی) یا (زەینەفونی، م ۳٥٤ پ.ز) ژی دا هاتییە(31) زێدەباری وێ مێژوونڤیس و ڤەکولەرێ ئیرانی (دکتۆر مێهرداد بهار، م ۱۹۹٤) ژی دیاردکەت، کو (دیاکۆنۆڤ، م ۱۹۹۹) ژی ئاماژە داینە ڤان بۆچوونان د پەڕتووکا (میدیا) دا، پاشی دکتۆر ل سەر زێدەدکەت «چەند ژێدەرەکێن ئەرمەنی ژی ل بەردەستن، کو پشتەڤانییا ڤێ بۆچوونێ دکەن»(32).
خۆ ئەو مێژوونڤیسێن کەڤن، یێن ل سەر بنەمایێ بۆچوونا ئێکێ باسێ لادانا ئاستیاکی ژ لایێ کورشی ژی دکەن، وەک (کتزیاس، چەرخێ پێنجێ پ.ز) دبێژیت «پشتی کورشی ئاستیاک لادای، ئەو کرە فەرماندارێ باکترییا [بەلخ ل ناڤبەرا ئوزبەکستان ـ ئەفغانستان]»(33)، بابێ مێژوویێ (هیرودوتس، م ٤۲٥ پ.ز) ژی دبێژیت «کورشی ئاستیاک ئینا کوچکێ ل دەف خۆ و هەتا مری ما ل وێرێ!»(34).
سەرەڕای گوهڕینا دەستهەڵاتێ، ڕەفتارا ئەخمینیان بەرانبەر میدیان نەهاتە گوهڕین و گەلەک ژ میر و خانەدانێن میدی وەک فەرمانبەر، ساتڕاپ و سەرکردە دامەزراندن، هەتا بۆ دەمەکێ درێژ ژی دگۆتنە ئەخمینییان ئیمبڕاتوڕییا میدییان(35).
دویماهی
وەکی ئەم دبینین، کو کەسایەتیێن ئەژدەهاک و ئاستیاک زۆڕ د ژێکجودانە، هەتا د وان خالێن مە کرینە پیڤەر و کێشە ژی جیاوازیەکا دیار هەبوو، لەوڕا دێ بێژین وە دیارە، وەکی پڕۆفیسۆری گۆتی «ناڤێن وان وەکی ئێکن!» ئەو ژی (پاشگرێ ـاک) ب تنێیە!!
پەراوێز:
(١) . بنێرە دەقێ گۆتارێ: شاهنامە و ئەفسانا کاوەیێ ئاسنگەر، کۆڤارا هاڤیبوون، ژمارە ٢١ (٢٠٠٨)، ل ل ١٠٣ – ١١٩.
(٢) . محەمەد مەردۆخی کوردستانی، مێژووی کورد و کوردستان، و: عەبدولکەریم محەمەد سەعید، چاپی دووەم (سلێمانی : ۲۰۰۷)، ل ٦۰.
(٣) . مەسعود خالد گولی، لێڤەگەرێ بەرێ، ل ١١٤.
(٤) ، المسعودي (ابي الحسن علي بن الحسین بن علاء، ت ٣٤٦هـ)، مروج الذهب و معادن الجوهر، ط١، دار الکتاب العالمي (بیروت : ١٩٨٩) ص ٣٦.
(٥) . الدینوري (أبي حنيفة أحمد بن داوود، ت ۲۸۲هـ) ألأخبار ألطوال، ت: عبدالمنعم عامر، منشورات شریف الرضی (بغداد : د.ت) ص 4.
(6) . الثعالبي (أبي منصور محمد بن عبدالملك بن محمد بن اسماعيل، ت ٤۲۹ هـ) غرر اخبار ملوك الفرس و سيرهم (باريس : 1807)، ص ص 18 و 35.
(7) . ألأخبار الطوال، المصدر السابق، ص 5؛ ئەبوبەکر تارانی، کتێبی دیاربەکریە، وەرگێرانی: سەڵاحەددین ئاشتی، بنکەی ژین (سولەیمانی : ٢٠٠٧)، ل ١١٤؛ الطبري (أبو جعفر محمد بن جرير ت 310هـ) تاريخ الأمم و الملوك – تاريخ الطبري اعتنى به: أبو صيب الكرمي بيت الأفكار الدولية (عمّان : د.ت) ص ص 68 – 69.
(8) . البيروني (أبي الريحان محمد بن أحمد البيروني الخوارزمي، ت ٤٦۰ هـ)، الآثار الباقیة عن القرون الخالية، ط1، مكتبة الثقافة الدينية (القاهرة : 2008)، ص 126.
(9) . الاصفهاني (ابو عبدالله حمزة بن الحسن الٳصفهاني، ت ۳٦۰هـ) تاريخ سني ملوك الأرض و الأنبياء ، ط۱، دار مكتبة الحیاة (بیروت : ۱۹٦۱)، ص 28.
(10) . ابن بلخي، فارسنامە ابن بلخی، ت: يوسف الهادي، الدار الثقافیة للنشر (القاهرة : ۲۰۰۱)، ص ص ٤٣ – ٤٤.
(11) . Fenayi, Tercüme-i Tevarih-i Mülûk, Nevâyî›nin Fars Hükümdarları Tarihu, 2. Baski (Istanbul 2020), s s 159 – 160
(12) . الطبري، المصدر السابق، ص ص 68 – 69
(13) . المسعودي، المصدر السابق، ص ص ۱۹۱ – ۱۹۲.
(14) . ابن الٲثیر (عزالدین ابو الحسن علي بن محمد بن محمد بن عبدالكریم الجزري الشیباني، ت ٦۳۰)، الكامل في التاریخ ـ تاریخ ابن الٲثیر، اعتنی به: ابو صیب الكرمي، ط۱، بیت الٲفكار الدولیة (عمّان :د.ت)، ص ص ۲۸ – ۲۹.
(15) . ابو القاسم فردوسی، شاهنامە ـ بر اساس نسخۂ مسكو، چاپ یکم (تهران : ۱۴۰۱)، ص ص ۱۴ – ۱۸.
(16) . حمداللە مستوفی (ابي بکر بن احمد بن نصر، ت ۷۳۰ هـ)، تاریخ كزیده، باهتمام: عبدالحسین نوائی، انتشارات امیر كبیر (تهران : ۱۳۸۱)، ص ص ۸۱ – ۸۲.
(17) . د. صدێق بۆڕەکەیی، شانامە، ناوەندی پەرتەوبەیان (سنندج : ۱۳۸۴)، ۴۰ – ۴۱.
(18) . د. عبدالرحمن مزوري، نوروز و الازدهاک و الکورد، الٲکادیمة الكوردية (ٲربیل : ۲۰۱۳)، ص ص ٤٥ – ٤۸.
(19) . استاد عبدالعظيم رضايي، پیشینۂ ايرانيان (تهران : ١٣٧٨)، ۱ / ۲۴۳ – ۲۴۴.
(20) . حمداللە مستوفی، منبع پیشین، ص ص ۸۱ – ۸۲.
(21) عمر خيام، نوروزنامە – رسالە ای در منشأ و تاریخ و آداب جشن نوروز، ت: مجتبى مينوى (طهران : 1933 ميلادي)، ص 9 و بيشتر.
(22) . دکتر ژالە آموزگار، تاریخ اساطیری ایران، سازمان مطابع و تدوین کتب – سمت (تهران : ١٣٨٣)، ص ص 37 و 51 – 52.
(23) . Kurşat Demirci, Dahhâk, TDV Islam Ansiklopedisi (Istanbul : 1993), 8/408.
(24) . عبدالعظیم رضايی، مرجع پیشین، ص ۳۳۱.
(25) . طه باقر، مقدمة في تاریخ الحضارات القديمة، دار الوراق (بیروت : ۲۰۱۱)، ۲/ ٤٤۱.
(26) . وول وایریل دیورانت، قصة الحضارة، ت: محمد بدران (بیروت : ۱۹۸۰)، ۲/ ٤۰۱ – ٤۰۲.
(٢٧ .Ekrem Cemilpaşa, Muhtasar Kürdistan Tarihi, Avesta Yayınları (Istanbul : 2018), s 86.
(٢٨) . دیار غەریب، خوێندنەوەیەکی نوێ بۆ مێژووی کورد و کوردستان (سلێمانی : ۲۰۱۷)، ل ل ۱۳۳ – ۱۳٤.
(29) . وول وایریل دیورانت، المرجع السابق، ص ٤۰۲؛ طه باقر، المرجع السابق، ص ٤٤۷.
(30) . هەمان سەرچاوە، ل ل ۱۲۷ – ۱۲۸.
(31) . کزنفون، سیرت کورش کبیر، ت: وحید مازندرانی (تهران : ۱۳۵۰)، ص ۳۰۴.
(32) . دکتر مهرداد بهار، از اسطوره تا تاریخ، نشر چشمە، چاپ پنجم (تهران : ۱۳۸۴)، ص ۱۴۵.
(33) . Ctesias, History Of Persia – Tales of The Orient, r: L. L. Jones and James Robson, Routledge Pub. (London : 2010), p 174.
(34) . Herodotus, The Histories, t: George Rawlinson (Moscow : 2013), p p 60 – 61.
(35) . د. فازل عومەر، میدی، کۆڤارا دیرۆک، ژمارە ۱ (هاڤینا ۲۰۱۳)، ل ۱۲۹.
