بابەت

چاندن و پيشه‌سازى.. تمامكه‌رێن ئێكن

به‌رهه‌ڤكرن: مەتین

چاندن، ئه‌و كارێ ب زه‌حمه‌ت و پڕ ب ماندى بوون،‌ كو گرێداى كارێ جوتياريێ یه‌، سه‌ره‌ده‌رى كرنا جوتيارى يه‌ ل گه‌ل ئه‌ردى؛ هه‌ر ژ كێلانێ حه‌تا چنينێ، ئه‌ڤه‌ چه‌ندين قووناغێن ل دويڤ ئێكن، پێدڤيیه‌ ب زانين و شه‌هره‌زاى بهێنه‌ كرن. ل دهۆكێ زێده‌تر ژ (50) هزار جوتياران هه‌نه‌، ل دويڤ ئامارا رێڤه‌به‌ريیا گشتى يا چاندنێ (1000945) دونه‌مێن ئه‌ردى بۆ چاندنێ د گونجاينه‌ و پشكه‌ك ب تنێ ژێ دهێته‌ چاندن. (481) پرۆژه‌يێن ب خودانكرنا گياندارێن به‌رهه‌مدار و (3259) مێشه‌ڤان ل دهۆكێ هه‌نه‌، مفاى دگه‌هيننه‌ كه‌رتێ جوتيارى و چاندنێ ل ده‌ڤه‌رێ. هه‌لبه‌ت زێده‌بارى كارتێكرنا باش ل سه‌ر ژينگه‌هى، چاندن ژ لايێ ئابۆرى ڤه‌ مفاى دگه‌هينيته‌ وه‌ڵاتى.

موحهمهدسهليم ئهحمهد بهربهارى؛ جوتيارێ پارێزگهها دهۆكێ خودانێ ئێك ژ ڕەزێن ترى يه، ماوهیهكێ درێژە جوتياريێ دكهت، ل دۆر ڤى كارى ئاستهنگ و ئاريشهيێن وان و پشتهڤانيیا حكومهتێ دبێژيت:»جوتيارى كاره‌كێ ب سانه‌هى نينه‌ و هه‌ر كه‌سێ پارچه‌كا ئه‌ردى هه‌بوو، نه‌مه‌رجه‌ ببيته‌ جوتيار، به‌لكى شه‌هره‌زاى و لێزانى دڤێت؛ ژبه‌ركو ژيان ب شێوه‌یه‌‌كێ گشتى يا پێشڤه‌ دچيت، كه‌رتێ جوتياريێ ژى ب هه‌مان شێوه‌یى ناراوه‌ستيت و يا گرنگه‌ جوتيار به‌رده‌وام پێزانينێن خۆ نوى بكه‌ت. نێزيكى (10) دۆنه‌مێن ئه‌ردى ئه‌ز ترى و هنار و هژيران دچينم و پشكا شێرى ژ به‌رهه‌مێ من ب به‌ر ترى دكه‌ڤيت و نێزكى (40) جۆرێن ترى دچينم، به‌لێ يا ژ جۆرى گرنگتر چه‌ندى و كوالتيیا به‌رهه‌مى و خواستا بازارى يه‌ ل سه‌ر، رێژه‌يا به‌رهه‌مى هه‌رده‌م وه‌كى ئێك نينه‌ ل دويڤ سه‌قا و كاودانێن ساڵێ دمينيت. نوكه‌ سه‌قا يێ هاتيیه‌ گوهۆڕين و ئه‌و گه‌رما به‌رى 30 ساڵان ل به‌غدا هه‌ى نوكه‌ يا ل ڤێرێ ژى په‌يدا بوویى، له‌وما ئه‌و به‌رهه‌مێ به‌رێ ل دهۆكێ دهاته‌ چاندن ژ لايێ جۆرى و كه‌والتيێ ڤه‌، وه‌كى يێ نوكه‌ نابيت. به‌رهه‌م ژ به‌رهه‌مى جودايه‌ هنده‌ك خۆ ل به‌ر سه‌رما و گه‌رمايێ دگرن و هنده‌ك ژى نه‌. گه‌له‌ك ئاسته‌نگ و ئاريشه‌ دكه‌ڤنه‌ د رێكا جوتياران دا، به‌لێ ب شێوه‌یه‌‌كێ گشتى دو جۆرن: (سروشتى و مرۆڤى)‌. گوهۆڕينێن سه‌قاى، هاتن و نه‌هاتنا بارانێن نه‌ د ده‌مێ خۆ دا، گه‌له‌ك نزم بوون و بلند بوونا پلێن گه‌رمێ، دروست بوونا له‌هيیان و … ئاسته‌نگێن سروشتى نه‌ و چاره‌كرنا وان د شيانێن مه‌ مرۆڤان دا نينن‌. ساخكرنا به‌رهه‌مان و نه‌شه‌هره‌زاييا جوتياران، زێده‌بارى چه‌ندين ئاريشه‌يێن دى ژى يێن مرۆڤى نه‌، چاره‌كرنا وان ژى پێدڤى ب پلان و كارێن حكومه‌تێ و هه‌ول و بزاڤێن جوتيارى نه‌‌، كو هه‌رده‌م حكومه‌ت ل دويڤ شيانێن خۆ ئاريشه‌يان چاره‌ دكه‌ت چ ب قه‌ده‌غه‌كرنا هاتنا به‌رهه‌مێن بيانى و ڤه‌كرنا كارگه‌هان و پێشئێخستا كه‌رتێ پيشه‌سازى، هاريكاريكرنا جوتياران ب دابينكرنا هنده‌ك ژ پێدڤيێن وان يێن جوتياریيێ بيت يان ژى ڤه‌كرنا خۆلان و پێدانا پێزانينان بيت ب وان. ب شێوه‌یه‌‌كێ گشتى حكومه‌ت يا هاريكاره‌ بۆ به‌ر ب پێشبرنا كه‌رتێ چاندنێ، به‌لێ هه‌رده‌م داخوازى و ئاريشه‌يێن مه ‌ ژ شيانێن وان مه‌زنترن ب تايبه‌ت نوكه‌ كو قه‌يران زێده‌ بووينه‌. هه‌لبه‌ت حه‌تا كه‌رتێ پيشه‌سازى پێش نه‌كه‌ڤيت و كارگه‌هێن به‌رفره‌هـ نه‌هێنه‌ دروست كرن و به‌رهه‌مێ ناڤخۆى بكارنه‌ئينن، ئاريشه‌يێن جوتياران كێم نابن و ره‌وشا وان به‌ر ب باشيێ ناچيت».

ئاراس حامد؛ خودانێ ئێك ژ كارگههێن بهرههمێن خۆمالى يه،‌‌ سهبارهت كار و سنورێ بازرگانى كرنا خۆ ديار دكهت: «به‌رهه‌مێن كارگه‌ها مه‌ هه‌مى د خۆمالى نه‌ و تايبه‌ت يێن ده‌ڤه‌را ئاكرێ نه‌، كو برنج، سماق و ته‌حينێ ئه‌م ب كوالتیيه‌ك باش به‌رهه‌م دئينين. ل ناڤخۆ و ده‌رڤه‌ ژى به‌رهه‌مێن مه‌ د به‌رده‌ستن و دهێنه‌ فرۆتن، ئه‌م بۆ پتريیا وه‌ڵاتێن ئه‌ورۆپا وه‌كى ئه‌لمانيا، بريتانيا، سوێد، نه‌رويج، دانيمارك … فڕێ دكه‌ين، ئه‌و به‌رهه‌م ل دويڤ  كوالتیيا ستانداردێن وان ده‌وله‌تانه‌. هه‌لبه‌ت ب ڤێ ره‌وانه‌ كرنێ زێده‌بارى بازرگانى كرنێ ئه‌م پتر به‌رهه‌مێ كوردستانێ ب جيهانى دده‌ينه‌ نياسين و پشته‌ڤانیيا جوتياران دكه‌ين د ب بازاركرنا به‌رهه‌مێن وان دا، كو هه‌رده‌م ئاريشه‌ و ئاسته‌نگا سه‌ره‌كى يا وان ب هه‌روه‌چوونا كه‌دا وانه‌، له‌وما مه‌ ب فه‌ر زانى د بازرگانى كرنا خۆ دا، به‌رهه‌مێن خۆمالى بكار بينين. ئه‌م ساڵانه‌ رێژه‌يه‌كا زۆر فرێ دكه‌ينه‌ ژ ده‌رڤه‌ و ب ناڤێ هه‌رێما كوردستانێ پشكدارى چه‌ندين پێشانگه‌هان بووينه‌ ل چه‌ندين وه‌ڵاتان. د پلانا مه‌ دا يه‌ كارێ خۆ به‌رفره‌هـتر بكه‌ين و زێده‌بارى ڤان به‌رهه‌مێن نوكه‌، هنده‌ك به‌رهه‌مێن دى ب رێژه‌يه‌ك پتر و ژ ده‌ڤه‌رێن جودا ژى فرێ بكه‌ين. حكومه‌ت حه‌تا راده‌كى يا د گه‌ل مه‌ دا يا هاريكاره‌ و ژ پێخه‌مه‌ت وێ چه‌ندێ بشێين به‌رهه‌مێ جوتيارێن خۆ بۆ خه‌لكى بده‌ينه‌ نياسين؛ ئاسانكارى كرينه‌ و باجێ ژ مه‌ وه‌رناگرن، به‌لێ ئه‌ڤه‌ وێ چه‌ندێ ناگه‌هينيت، كو ئاسانكاريێن ته‌مام بۆ مه‌ هاتينه‌ كرن و چ ئاسته‌نگ و زه‌حمه‌تى ناكه‌ڤنه‌ د رێكا مه‌ دا، به‌لكى ل ده‌مێ ئاماده‌كرنا رێكارێن ره‌وانه‌كرنا به‌رهه‌مان، ژبه‌ركو گه‌له‌ك رۆتينات يێن هه‌ين د ب رێڤه‌برنا معامله‌يان دا و ئه‌م نه‌چار دبين سه‌ره‌دانا گه‌له‌ك رێڤه‌به‌ريیان بكه‌ين، زۆر ب كارى ڤه‌ ماندى دبين و ده‌مه‌ك زۆر پێ دچيت، داخوازا مه‌ ئه‌وه‌ ئه‌ڤ رۆتينياته‌ ژى بهێنه‌ كێمكرن، يان جهه‌كێ تايبه‌ت بهێته‌ دروستكرن بۆ رێڤه‌برنا ڤان كاروباران ل ئێك جهـ، دا ئه‌م نه‌چار نه‌بين ل گه‌له‌ك رێڤه‌به‌ريیان هاتن و چوونێ بكه‌ين، يا گرنگه‌ پتر ئاسانكارى بهێنه‌ كرن د ڤى بياڤى دا بۆ هندێ ئه‌م ژى بشيێن باشتر خزمه‌تا پیشه‌سازى و كه‌رتێ بازرگانى و چاندنێ بكه‌ين».

ئهمين ياسين ئامێدى؛ بسپورێ چاندنێ سهبارهت چاندنێ و ئهو كهسێ ڤى كارى دكهت، دبێژيت: «چاندن ستوينا سه‌ره‌كى یا گه‌شه‌كرن و ڤه‌ژاندنا ژيان و ئابۆرێ وه‌ڵاتانه‌، وه‌ك پشكه‌ك ژ كارێ جوتياريیێ، سه‌ره‌ده‌رى كرنا مرۆڤى يه‌ ل گه‌ل ئه‌ردى بۆ به‌رهه‌مينانا ده‌رامه‌ته‌كى، كو ژ (كێلان، توڤچا‌ندن، ئاڤدان، خه‌پاره‌كرن، زبلكرن، حه‌تا دهێته‌ به‌رهه‌م و چنينێ) يه‌، به‌رهه‌مێن كه‌سكاتى (ده‌خلودان، فێقى، زه‌رزه‌وات و گول و گيايێن جوانيێ) ب خۆ ڤه ‌دگريت. پشكا دى يا جوتياریيێ؛ ب خودانكرنا گياندارانه‌، وه‌كى ب خودانكرنا (ته‌رش و كه‌والى، چێلان و گۆڵكان، مريشكان، مێشێن هنگڤينى، ماسى و … هتد.) بۆ ب ده‌ست ڤه‌ئينانا به‌رهه‌مێن وان. هه‌ر كه‌سێ ڤان كاران دكه‌ت پێدڤیيه‌ يێ شه‌هره‌زا، ب بزاڤ، چالاك و بێهنفره‌هـ بيت.

داكو پێخهمهت جوتیار بهرههمهكێ باش ب دهست خۆ ڤه بهینیت، ئهمینێ گۆت: هه‌كه‌ جوتيار يێ شه‌هره‌زا نه‌بيت؛ دێ كه‌ڤيته‌ د گه‌له‌ك شاشيیان دا، يا گرنگه‌ بزانيت هه‌ر به‌رهه‌مه‌ك كه‌نگى و چه‌وا دهێته‌ چاندن؟ چه‌وا دهێته‌ ئاڤدان، ده‌رمانكرن، كه‌نگى دهێته‌ چنين، كو هه‌ر ئێكێ؛ رێكێن خۆ يێن تايبه‌ت هه‌‌نه‌. دڤێت جوتيارى‌ پێزانينێن خۆ؛ ل دويڤ سه‌رده‌مى نوى بكه‌ت؛ چونكى نوكه‌ زانستێ چاندنێ ژى وه‌كى هه‌ر زانسته‌كێ دى يێ پێشكه‌فتى، گه‌له‌ك جۆر و رێكێن چاندنێ په‌يدا بووينه‌. ‌ ئه‌و زانينا باب و كالێن مه‌  ل سه‌ر چاندنێ بۆ مه‌ هێلاى، تێرا وێ چه‌ندێ ناكه‌ن، ئه‌م ئه‌ڤرۆ ڤى كارى پێ بكه‌ين، د گه‌ل وان پێزانينان دا، پێدڤيیه‌ يێن نوى ژى فێر ببين. له‌وما زێده‌بارى هه‌بوونا ئه‌رده‌كێ باش و ژينگه‌هه‌كا گونجاى بۆ چاندنێ، پێدڤيه‌ جوتياره‌كێ شه‌هره‌زا ژى هه‌بيت بۆ هه‌بوونا به‌رهه‌مه‌كێ باش. دڤێت جوتيار بزانيت كیشك جۆرێ ئاخێ يێ گونجايه‌ بۆ وى به‌رهه‌مێ ئه‌و دێ چينيت؛ ژبه‌ركو هه‌ر جۆره‌ ئاخه‌ك بۆ تشته‌كى يێ باشه‌ و هنده‌ك جۆرێن ئاخێ يێن هه‌ى بۆ چ چاندنان ب كێر ناهێن، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ ژى زانسته‌كێ به‌رفره‌هه‌. جوتيار دشێت د ئێك ساڵ دا پتر ژ جاره‌كێ زه‌ڤيیا خۆ بچينيت و هه‌ر ئێكى د وه‌رزێ وى دا به‌رهه‌م بينيت. ئه‌ڤ چه‌نده‌ دبيته‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و ئاخه‌ بهێزتر ببيت. بێگومان ئه‌ڤێ كريارێ ژى رێكێن خۆ يێن تايبه‌ت يێن هه‌ین، يا گرنگه‌‌ جوتيار بزانيت كیشك‌ به‌رهه‌مى پشتى كيشكى بچينيت و هه‌ر ئێك ژ وان چ مفاى و زيانێ دگه‌هينيته‌ ئاخێ. هه‌مى قووناغێن چاندنێ و به‌رهه‌مينانێ د گرنگ و هه‌ستيارن، ده‌مێ كێلانێ حه‌تا چنينێ هه‌ر ئێكا ب شاشى بهێته‌ ئه‌نجامدان زيانێن مه‌زن دگه‌هينيته‌ جوتيارى».

ئهمين ئامێدى سهبارهت ئاريشه و ئاستهنگێن جوتياران د كارێ چاندنێ دا خويا كر: «ئێك ژ ئاريشه‌يێن هه‌ره‌ مه‌زن يێن جوتيارێن مه‌ نه‌زانينا وانه‌ د سه‌ره‌ده‌رى كرنا ل گه‌ل نه‌خۆشیيێن رووه‌كى، پتريیا وان شاشیيێن ژ لايێ جوتياران ڤه‌ دهێنه‌ كرن خه‌له‌ت بكار ئينانا زبل و ده‌رمانايه‌، دڤێت ده‌رمان ل ده‌مێ پێدڤى بهێته‌ ره‌شاندن، نابيت هه‌رده‌مێ جوتيارى ڤيا و هه‌ر رێژه‌یه‌كا ڤيا، بره‌شينيت. يا گرنگه‌ جوتيار بزانيت بۆ ئێشێن (فطرى)، به‌كترياى، مێش و مۆر، ڤايرۆسى… چ ده‌رمان بكار بينيت، كو هه‌ر ئێك ژ وان ده‌رمانێ خۆ يێ تايبه‌ت يێ هه‌ى، بێ پرسياركرنا كه‌سێن بسپۆر د ڤى بياڤى دا نابيت ده‌رمان بهێته‌ ره‌شاندن. هه‌روه‌سا سه‌باره‌ت زێده‌كرنا زبلێن كيميابى و گيانه‌وه‌رى ژى؛ نابيت ل دويڤ حه‌زا خۆ هه‌ر جۆره‌كێ ڤيا د هه‌ر ده‌مه‌كێ دا بيت بهێته‌ زێده‌كرن؛ چونكى هه‌ر جۆره‌كێ زبلى مفاى ژ لايه‌كى ڤه‌ دگه‌هينيته‌ رووه‌كى، هنده‌ك ژ وان تايبه‌تن ب ره‌هان و هنده‌ك ب كه‌سكاتى و قه‌دى و هنده‌ك ژى تايبه‌تن ب به‌رى ڤه‌، له‌وما خه‌له‌ت بكارئينانا زبلى چ ژ لايێ رێژه‌يێ يان ده‌مێ بكارئينانێ ڤه‌ بيت، چ مفاى ناگه‌هينيته‌ به‌رهه‌مى، به‌لكى زيانێ ژى دگه‌هينتێ. هه‌روه‌سا نه‌بوونا شه‌هره‌زايێ د ده‌مێ چاندن و چنينێ دا، كو ده‌مێ چاندنا به‌رهه‌مى هێشتا نه‌هاتیيه‌ يان يێ ب سه‌ر ڤه‌ چوویى دچينن يان ژى هێشتا نه‌گه‌هشتيیه‌ دچنن. ئه‌ڤه‌ ژى دبيته‌ ئه‌گه‌ر كه‌دا وان يا ساڵێ ب هه‌روه‌ بچيت. هه‌ر چه‌نده‌ به‌رده‌وام ژ لايێ رێڤه‌به‌ريیا چاندنێ ڤه‌ خۆل بۆ جوتياران دهێنه‌ ڤه‌كرن و پێزانين بۆ دهێنه‌ گۆتن، به‌لێ ل گه‌ل وێ چه‌ندێ ژى هنده‌ك به‌رده‌وام تووشى خه‌له‌تيان دبن. گه‌له‌ك ئاسته‌نگ ژى دكه‌ڤنه‌ د رێكا وان دا ل ده‌مێ به‌رهه‌م ئينانێ، به‌شه‌ك ژ وان ئاسته‌نگان د سروشتى نه‌، وه‌كى گوهۆڕينا سه‌قاى يان دروستبوونا لافاوان و هه‌ر ديارده‌یه‌‌كا دى يا سروشتى، كو دبيته‌ ئه‌گه‌ر زيان بگه‌هيته‌ به‌رهه‌مێ وان، ل ده‌مێ ڤان رويدانان پێدڤيیه‌ حكومه‌ت و كۆمه‌ڵه‌یێن جوتياران و لايه‌نێن په‌يوه‌نديدار خۆ ل جوتيارى بكه‌نه‌ خودان، قه‌ره‌بوو بكه‌ن بۆ هندێ ل سه‌ر پێن خۆ راوه‌ستيت و بشێت به‌رده‌واميێ بده‌ته‌ كارێ خۆ. ئه‌گه‌ر ئاسته‌نگێن مرۆڤى بن، كو به‌ربه‌ڵاڤترين د ڤى بياڤى دا ساخكرنا به‌رهه‌مى يه. ‌ديسان پێدڤیيه‌ حكومه‌ت و بازرگان و كه‌رتێ پيشه‌سازى، د گه‌ل دا هاريكار بن بۆ ساخكرنا به‌رهه‌مێ وى؛ چونكى كارێ جوتيارى ب تنێ به‌رهه‌مينانه‌ و ساخكرنا به‌رهه‌مى كارێ حكومه‌تێ يه‌ و ب تايبه‌ت پێدڤيیه‌ وه‌زاره‌تا پلاندانانێ و بازرگانيكرنێ و چاندنێ و هه‌ر لايه‌نه‌كێ دى يێ په‌يوه‌ندار رێكخستنێ د ڤى كارى دا بكه‌ت. له‌وما بۆ باشتر كرنا ره‌وشا چاندنێ و كه‌رتێ جوتياريیێ؛ پێدڤیيه‌ گرنگى ب كه‌رتێ پيشه‌سازى ژى بهێته‌ دان بۆ ساخكرنا به‌رهه‌مێن خۆمالى، ئه‌ڤه‌ ژى ب پلا ئێكێ پێدڤى ب پلانێ يه‌. زێده‌بارى وێ چه‌ندێ ب ڤان به‌رهه‌مان جوتيار ژيانا خۆ ب ڕێڤه‌ دبه‌ت و داهاته‌ك ژى بۆ حكومه‌تێ زێده‌ دبيت و هاريكاره‌ بۆ گه‌شه‌كرنا ئابۆرێ وه‌ڵاتى».

ئهحمهد جهميل، رێڤهبهرێ گشتى يێ چاندنێ ل دهۆكێ، ل دۆر رهوشا چاندنێ رێزدار گۆت: «چاندن و كارێ جوتياريێ ب گشتى ل دهۆكێ د ڤان چه‌ند ساڵێن دووماهيكێ دا ب تايبه‌ت د كابينه‌يا نه‌هێ يا حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دا به‌ر ب باشتر چوويه‌ و رێژه‌يا به‌رهه‌مى و كوالتى و جۆر، گه‌له‌ك باشترن ژ به‌رێ. هه‌مى به‌رهه‌م ل دهۆكێ دهێنه‌ چاندن (پتات، ترى، سێڤ، گه‌نم و برنج… هتد.)، یێن دهۆكێ ل رێزبه‌نديیا باشترين به‌ر‌هه‌مانه‌.‌ ژينگه‌هـا مه‌ هه‌مى يا گونجايه‌ بۆ چاندنێ، به‌لێ هه‌ر ده‌ڤه‌ره‌ك بۆ جۆره‌كى يێ باشه‌، بۆ نموونه‌ ده‌ڤه‌را ئامێديیێ بۆ هه‌مى جۆرێن فێقى، قه‌زا سێمێلێ بۆ گه‌نمى و جه‌هى و گه‌نموكا..، شێخان و به‌رده‌ڕه‌ش بۆ پتات و زه‌رزه‌واتى دباشن، د نوكه‌ دا باشترين پتات ل سه‌ر ئاستێ ئيراقێ ل ڤان قه‌زايان دهێته‌ به‌رهه‌م ئينان، ئاكرێ ل گه‌ل فێقى، برنج و سماق ژى دهێنه‌ به‌رهه‌مينان، سه‌نته‌رێ دهۆكێ ژى د كه‌ڤن دا ب ترى يا ب ناڤوده‌نگه‌، ئانكو ب شێوه‌یه‌كێ گشتى ئه‌ردێ مه‌ وه‌ك رووبه‌رهه‌مى يێ گونجايه‌ بۆ چاندنێ. به‌لێ هه‌ر ده‌ڤه‌ره‌ك ل دويڤ سه‌قاى و ژينگه‌ها خۆ بۆ جۆره‌كێ جوتياريێ يێ باشه‌. ل گه‌ل ڤێ چه‌ندێ ژى، مه‌ وه‌ك رێڤه‌به‌ریيا گشتى يا چاندنێ ل دهۆكێ رێپيڤه‌كا پێتييا ئاخێ يا هه‌ى، كو دێ ماسته‌ر پلانه‌كا چاندنێ دانين و گرنگيیێ ب وێ چه‌ندێ ده‌ين ل هه‌ر ده‌ڤه‌ره‌كێ چ باشه‌ بهێته‌ چاندن و به‌رهه‌مێن ستراتيجيیێن هه‌ر جهه‌كى دێ ديار كه‌ين و چينين. هه‌ر جهه‌كى تايبه‌تمه‌نديیا خۆ يا هه‌ى و ئه‌م يێ بزاڤان دكه‌ين ب شێوه‌يه‌كێ زانستى ڤان به‌رهه‌مان ل سه‌ر ده‌ڤه‌ران دابه‌ش بكه‌ين، بۆ هندێ به‌رهه‌مه‌كێ باش و رێژه‌يه‌كا باش ب كوالتيیه‌كا بلند و مه‌زاختيیه‌ك كێم بهێنه‌ به‌رهه‌مئينان. ل دهۆكێ زێده‌تر ژ (50) هزار جوتياران هه‌نه‌. ل دويڤ وێ ئامارا ل به‌ر ده‌ستێ مه‌ هه‌ى؛ (1000945) دۆنه‌مێن ئه‌ردى بۆ چاندنێ د گونجاينه‌، بێگومان ژ به‌ر كۆمه‌كا ئه‌گه‌ران، هه‌مى ناهێته‌ چاندن. (481) پرۆژه‌يێن ب خودانكرنا گياندارێن به‌رهه‌مدار هه‌نه‌، (3259) مێشه‌ڤان ژى ل دهۆكێ هه‌نه‌، كو ساڵانه‌ (150) ته‌نێن هنگڤينى به‌رهه‌م دئينن».

رێڤهبهرێ چاندنێ دا دياركرن ژى: «مه‌زنترين ئاريشه‌ و ئاسته‌نگێن جوتيارێن مه‌ ل ده‌مێ گه‌هشتنا به‌رهه‌مان ساخكرنا وانه‌، ژ به‌ر نه‌بوونا كۆگه‌هێن ساركرنێ ئه‌و نه‌چارن به‌رهه‌مێ خۆ ب ئێك جار بيننه‌ د بازارى دا و د ئه‌نجام دا هه‌مى نا‌هێته‌ فرۆتن و پشكه‌كا زۆر ژێ پويچ دبيت و زيان دگه‌هيته‌ جوتياران، ئێك ژ ئاريشه‌يێن دى يێن مه‌ به‌روبۆمێ گه‌نمى يه‌، هه‌ر وه‌كى ژ سه‌ره‌ده‌ریكرنا حكومه‌تا عيراقێ دياره‌ دژايه‌تيیا جوتيارێن هه‌رێمێ دكه‌ت؛ چونكى ل ده‌مێ وه‌رگرتنا گه‌نمى، به‌هره‌یه‌كا كێم بۆ هه‌رێمێ ددانن، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌م به‌رده‌وام داخواز ژێ دكه‌ين هه‌مان سه‌ره‌ده‌رى و خزمه‌تا بۆ جوتيارێن خۆ دكه‌ن، بۆ يێن مه‌ ژى بكه‌ن، به‌لێ ل دووماهيكێ ئه‌و هه‌ر وه‌كى خۆ دكه‌ن و به‌رده‌وام ل هه‌رێمێ مه‌ ئاريشه‌يا ساخكرنا گه‌نمى يا هه‌ى، د ڤى بياڤى دا حكومه‌تێ ل گه‌ل كه‌رتێ تايبه‌ت پێناگاڤه‌ك يا هاڤێتى، به‌لێ هێشتا ئاريشه‌يا مه‌ ب ته‌مامى چاره‌ نه‌بوويه‌. ژ لايه‌كێ دى ڤه‌ شه‌ڕ و ئالۆزيێن سياسى يێن توركيا و په‌كه‌كێ ل ده‌ڤه‌رێن چياى ب تايبه‌ت ل ئاكرێ و ئامێديیێ نێزیكى 360 گوندان د چۆلكرينه‌، ئه‌گه‌ر ژ به‌ر ڤان ناكۆكيیان نه‌با ل ده‌مێ گه‌هشتنا به‌رهه‌مێن سروشتى دا مفا ژێ هێته‌ وه‌رگرتن و ده‌ليڤه‌يێن كارى دا بۆ هزاران گه‌نجان هه‌بن، زێده‌بارى وێ چه‌ندێ ژى ئه‌و گوندێن چۆلكرى دا ئاڤه‌دان بن و خه‌لك دا كارێ جوتياريیێ ل وان ده‌ڤه‌ران ژى ده‌ست پێ كه‌ته‌ڤه».

 ناڤهاتى سهبارهت كار و بزاڤێن وان بۆ چارهكرنا ڤان ئاريشهيان دبێژيت: «ب مه‌ره‌ما چاره‌كرنا پشكه‌ك ژ ئاريشه‌يێن جوتياران، مه‌ نێزيكى (126) كۆگه‌هێن ساركرنێ يێن دروستكرین، شييانێن كۆگه‌هكرنا (500) هزار ته‌نان هه‌نه‌ و كرێيا وان ژ (4) مليۆنان مه‌ كرينه‌ (15) هزار بۆ ئێك دۆنه‌ما ئه‌ردى. هه‌روه‌سا ڕۆژنامه‌یه‌كا چاندنێ يا هه‌ى ئه‌و به‌رهه‌مێ ناڤخۆیى يێ گه‌هشتى تێدا دهێنه‌ به‌ڵاڤكرن و ل دويڤ رێژه‌ و ئه‌و خواستا ل سه‌ر رێكارێن تايبه‌ت دهێنه‌ وه‌رگرتن، ئه‌گه‌ر به‌رهه‌مێ خۆمالى پێدڤیيێن ناڤخۆیى تژى بكه‌ت ل وى ده‌مى يێن بيانى دهێنه‌ قه‌ده‌غه‌كرن، يان باج ل سه‌ر دهێته‌ زێده‌كرن. چاندن ب شێوه‌یه‌كێ گشتى ل دهۆكێ ب هه‌مى بياڤێن خۆ ڤه.‌ ئه‌ڤجا فيقى و زه‌رزه‌وات بيت، يان ژى به‌ربۆمێ ژينگه‌هى و خانيیێن پلاستيكى بن؛ به‌ر ب باشتر چووينه‌، له‌وما يا گرنگه‌ ل كه‌رتێ تايبه‌ت، پرۆژه‌يێن وه‌به‌رهێنانێ زێده‌ ببن‌‌، حكومه‌تا هه‌رێمێ پێنگاڤێن باش د ڤى بياڤى دا هاڤێتي نه‌، هه‌ر چه‌نده‌ پيشه‌سازيكرنا به‌رهه‌مان باشتر بوويه‌، به‌لێ سياسه‌تا كابينا نوى ئه‌وه‌ كه‌رتێ تايبه‌ت بينيته‌ د ناڤ چاندنێ دا و ب وى شێوه‌ى به‌رهه‌مى ساخ بكه‌ت، كارگه‌هێن باش وه‌كى يێن ئاڤا باجانكان، شه‌ربه‌تێ، فينگه‌ران، شير و په‌نير و به‌رهه‌مێ ڕێچالى … دهێنه‌ دروستكرن و هه‌مى ژى بۆ هندێ نه‌ مفا ژ به‌رهه‌مێ جوتياران‌ بهێته‌ وه‌رگرتن. ل گه‌ل وێ چه‌ندێ، كو بزاڤ دهێنه‌ كرن ب هه‌ر رێكه‌كا هه‌بيت به‌رهه‌مێ ناڤخۆى بهێته‌ پاراستن و ساخكرن، به‌لێ ئێك ژ رێكارێن دى ئه‌وه‌‌ ژ ده‌رڤه‌ى هه‌رێمێ ژى به‌رهه‌مێ ناڤخۆى بچيته‌ د بازارى دا و مه‌‌ به‌رنامهیه‌‌ك هه‌يه‌ بۆ هنارتنا وان ژبلى بۆ خوارو و ناڤه‌راستا ئيراقێ و بۆ ژ ده‌رڤه‌ى وه‌ڵاتى ژى، د نوكه‌ دا (پتات، سماق، برنج و مازى) يێن هه‌رێمێ دهێنه‌ ره‌وانه‌ كرن بۆ وه‌ڵاتێن ئيمارات، توركيا، سوێد، ئه‌لمانيا، پتريیا وه‌ڵاتێن ئه‌ورۆپا. د پلانا مه‌ دايه‌ (ترى، سێڤ، هنگڤين) ژى لێ بهێنه‌ زێده‌كرن. هه‌روه‌سا ئه‌م ڤيسته‌ڤالان ژى بۆ جوتياران به‌رهه‌ڤ دكه‌ين، ڤه‌كرنا وان ژى رۆله‌كێ باش يێ هه‌ى د به‌رچاڤكرن و دانه‌نياسين و ب بازاركرنا به‌رهه‌مان و پێكگوهۆڕينا زانياریيان دا ژ لايێ جوتياران ڤه‌، مه‌ به‌رى نوكه‌ ڤيسته‌ڤالا ترى و هنگڤينى هه‌بوويه‌ و ئه‌ڤ ساڵه‌ ل ئاكرێ يا به‌رهه‌مێن خۆمالى ب گشتى يه‌ و ل ئامێديێ ژى دێ ڤيسته‌ڤاله‌كا ته‌حينێ هێته‌كرن. زێده‌بارى ڤێ چه‌ندێ ل باگێرا ژى ده‌مێ گه‌هشتنا به‌رهه‌مێ خۆمالى بازاره‌كێ تايبه‌ت ب وان ڤه‌ دهێته‌ ڤه‌كرن، ل گه‌ل دانه‌ نياسينا وان بۆ خه‌لكه‌كێ بيانى و راكێشانا بازرگان و بياڤێ پێشه‌سازييه‌ بۆ كه‌رتێ چاندنێ. مه‌ رێڤه‌به‌ریيه‌ك تايبه‌ت ب شيره‌تكاريیا چاندنێ ژى ڤه‌ يا هه‌ى، كو ب هه‌ماهه‌نگى ل گه‌ل نڤيسينگه‌ها سه‌رۆكێ حكومه‌تێ و رێكخراوێن بيانى به‌رده‌وام خۆل، سمينار و راهێنانان ب جوتياران دكه‌ن، ب مه‌ره‌ما ره‌وشه‌نبيركرنا وان. ل گه‌ل هه‌بوونا هنده‌ك پشكێن مه‌ يێن تايبه‌ت، كو به‌رده‌وام سه‌ره‌دانا زه‌ڤییان دكه‌ن بۆ چاڤدێريكرنا كارێ جوتياران، وه‌كى پشكێن پاراستنا كه‌سكاتى، خزمه‌تێن چاندنێ… د نوكه‌ دا ئه‌م گرنگیيێ ب وێ چه‌ندێ دده‌ين رێژه‌يا به‌رهه‌مى ل ئێك دۆنه‌ما ئه‌ردى زێده‌ بكه‌ين و مه‌زاختیيان كێم بكه‌ين، كوالتى ژى يا باش بيت، ب تايبه‌ت كو نوكه‌ بابه‌تێ هنارتنا ژ ده‌رڤه‌ هاتيیه‌ پێش. ئه‌م بزاڤان دكه‌ين كوالتيیا به‌رهه‌مى ل دويڤ ستاندارێن وان ده‌وله‌تان بن. هه‌مى چالاكيێن مه‌ وه‌ك رێڤه‌به‌ریيا چاندنێ ل دهۆكێ كرين د بێ بودجه‌ بووينه،‌ چونكى ئێك ژ ئاريشه‌يێن مه‌ يێن سه‌ره‌كى نه‌بوونا بودجه‌يه‌كا تايبه‌ته».

ڤان بابەتان ببینە

هونەر بیاڤەکی بەرفرەهـ و گرنگە کو هونەرمەند ب ڕێیا وی دشێت پەیاما خوە بگەهینتە هەمی …