د دیرۆکا مرۆڤایەتیێ دا، رۆلی فەیلەسوفان یێ دیار و کاریگەرە. د ئەڤی ئەڤێ مژارا کورت دا، ناڤدارترین فەیلەسوفێن ئەورۆپی د دیرۆکێ دا، کو پێڤاژوویا بیركرنا مرۆڤایەتیێ گوهۆڕین، ژ سوقرات و ئەفلاتونێ، كو فەلسەفە دامەزراندیە، هەتا نیچێ و سارتەری یێن، كو خواندنا هزرا ڕەخنەیی کریە نەریت و بەها ژێڕا پەخشی.

• سوقرات Socrates (٤٦٩ پ. ز. -٣٩٩ پ. ز.)، گریک:

–  دهێتە ناسین وەك دامەزرێنەرێ فەلسەفا ڕۆژئاڤایی.

– چ نڤیسین ل پشت خۆ نەهێلان، لێ بیروباوەرێن وی ب ڕێیا قوتابیێ وی ئەفلاتونی گەهشتینە مە.

– گرنگی دایە دیالۆگێ کو ب “دیالۆگا سوقراتی” دهێتە ناسین، کو ب رێکا پرسیاران گەشەیا بیركرنا ڕەخنەیی بەرچاڤ دکەت.

– هاتبوو تاوانباركرن ب گەندەلكرنا گەنجان و ماندەلکرنا خوداڤەندان و حوكمێ مرنێ ل سەر هاتە دان.

٢– ئەفلاتۆن Plato (  427 پ.ز. -347 پ. ز.)، گریک:

– قوتابیێ سوقراتی و دامەزرێنەرێ “ئەكادیمیا ئەسینا” بوو.

 – نڤیسەرێ پەرتووکا ناڤار “كۆمار”ێ یە، كو تێدا وێنەیێ باژێرێ نموونەیی دانایە..

– دگۆت: “جیهانا ماددی تەنێ ڕەنگڤەدانا جیهانا نموونەیانە” ئانکو (جیهانا بیرۆكێن پاقژ)ە.

– دیتنا وی بۆ زانینێ ل سەر هزركرنا عەقلی یە نە ل سەر ئەزموونا هەستان.

٣– ئەرستۆ Aristotle (٣٨٤ پ. ز. -٣٢٢ پ.ز.)، گریک:

–  قوتابیێ ئەفلاتونی و مامۆستایێ ئەسكەندەرێ مەزن بوو.

– گرنگی دایە لۆجیكێ، رەوشت، زانستێن سروشتی و سیاسەتێ.

– جودا ژ ئەفلاتونی، وی دگۆت : ” زانین ژ ئەزموونا هەستی دهێت و نە تەنێ ژ عەقلی”.

– زانستێ لۆجیكا فەرمی دامەزراند یێ، كو بۆ چەندین چەرخا هاتیە پەیڕەوکرن.

٤– ئۆگوستینۆس Augustine (٣٥٤ -٤٣٠)، ڕۆما:

– ئێك ژ گرنگترین فەیلەسوفێن مەسیحی یە.

– فەلسەفا ئەفلاتونی تێكهەلی بیروباوەرێن مەسیحی كریە.

– كتێبا “باژێرێ خودێ” نڤیسی یە، كو تێدا جوداهی دناڤبەرا باژێرێ ئاسمانی (خودێ) و باژێرێ ئەردی (حوكمرانیا مرۆڤان) دانا یە.

٥- تۆما ئەلئەكوینی Thomas Aquinas (١٢٢٥ -١٢٧٤)، ئیتالیا:

– بزاڤکر، کو دناڤبەرا فەلسەفا ئەرستۆیی و بیروباوەرێن مەسیحی ئاشتیێ پەیدا بكەت.

– “پێنج بەلگەیێن” هەبوونا خودێ دانان، ژ وان بەلگەیێ “لڤینا یەكەم”.

– داکۆکی دكر، كو باوەڕی و عەقل ل دژی هەڤ نینە بەلكو هەڤدو تەمام دكەن.

٦– ڕینیە دیكارت René Descartes (١٥٩٦-١٦٥٠)، فەرەنسا:

– دامەزرێنەرێ فەلسەفا نوی و زانستێ بیركاریا شرۆڤەكاری یە.

– دگۆت “ئەز هزر دکەم، ئانكو ئەز یێ هەی”، وەك كو بیركرن بنگەهێ یەقینێ بیت.

– باوەری هەبوو، كو زانین دڤێت ل سەر گۆمانا میتۆدی و ئەزموونا عەقلی بهێتە ئاڤاكرن.

٧– تۆماس هۆبز Thomas Hobbes (١٥٨٨ -١٦٧٩) ، ئینگلتەرا:

– خودانێ كتێبا “لیڤیاثان”، یا كو تێدا تیۆرا خۆ یا دەولەتێ دانایە.

– ددیت، كو مرۆڤ د حالەتێ سروشتی دا د ناڤ ئاژاوە و ململانێ دا دژیت، لەوڕا پێدڤی ب دەستهەلاتەكا بهێز هەیە بۆ پاراستنا سیستەمێ ژیانێ.

– پشتەڤانی ژ حوكمێ ڕەها دكر وەك پیدڤیەک ژ بۆ پاراستنا ئێمناهیێ.

٨- جۆن لۆك John Locke (١٦٣٢ -١٧٠٤)، ئینگلتەرا:

– دامەزرێنەرێ لیبرالیزما كلاسیكە.

– د گۆت: مرۆڤ ب “پەڕەكێ سپی” ژدایك دبیت و زانینا وی ژ ڕێیا ئەزموونێ پێك دهێت.

– بەرگری ژ ماف و ئازدیا مرۆڤان دكر و حوكمێ ڕەها ڕەد دكر.

٩– باروخ سپینۆزا Baruch Spinoza (١٦٣٢-١٦٧٧)، هۆلەندا:

-د گۆت كو خودێ و سروشت ئێك تشتن (یەكیتیا هەبوونێ).

– ئایینێن نەریتی ڕەد كرن و باوەریا وی ئەوە، كو ئایین دڤێت ئەخلاق بیت نە ڕێوڕەسم.

–  بەرگری ژ ئازادیا بیركرنێ و جوداكرنا ئایین و دەولەتێ دكر.

١٠- جان جاك ڕۆسۆ Jean-Jacques Rousseau (١٧١٢ -١٧٧٨)، فەرەنسا:

–  دگۆت، كو مرۆڤ ب ئازادی ژ دایك دبیت لێ جڤاك دەستێن وی گرێددەت

–  كتێبا “پەیمانا جڤاكی” نڤیسی یە، كو تێدا داخواز كر حوكم ل سەر ئیرادەیا خەلكی بهێتە ئاڤاكرن.

– كاریگەریەكا مەزن لسەر شۆرەشا فەرەنسی هەبوو.

١١ ئیمانویل كانت Immanuel Kant (١٧٢٤-١٨٠٤)، ئەلمانیا:

– دگۆت، كو زانین ب ئەزموون و عەقلی پێكڤە پێدڤيە.

– (ره‌وشتێن ڕەها) دانان، كو دبێژیت كار دڤێت بیرۆکە ل سەر بنگەهێن عەقلی جێگیر ببن، نە ل سەر مفايى.

– بانگەشەیا سەربەخۆیا مرۆڤی د بڕیارێن ره‌وشتى یێن وی دا كریيە.

 

١٢- جۆرج ڤیلهێلم هیگل Georg Wilhelm Friedrich Hegel (١٧٧٠-١٨٣١)، ئەلمانیا:

– دگۆت كو ديرۆك ژ ڕێیا گەشەپێدانا سێ قووناغی پێش دكەڤیت: بیرۆكە (تێز)، دژایەتی (ئەنتی تێز)، پاشى ئێكگرتنا وان.

– ددیت، كو عەقل جیهانێ بڕێڤە دبەت و ديرۆك بەر ب ئازادیێڤە دچیت.

١٣- كارل ماركس Karl Marx (١٨١٨-١٨٨٣)، ئەلمانیا:

–  دامەزرێنەرێ ماركسیزمێ یە، یا كو دبێژیت ئابووری هێزا سەرەكی یا ديرۆكێ یە.

– كتێبێن (سەرمایە) و (مانیفێستۆیا كۆمۆنیستی) نڤیسینە.

– ددیت كو ململانەیا چینایەتی د ناڤبەرا دەولەمەند و هەژاران دا، ئەگەرێ هەموو گوهۆڕینێن جڤاكی یە، گازیيا شۆڕشا كرێكاران ل ژی سەرمایەداریيێ دكر.

١٤- فریدریش نیچە Friedrich Nietzsche (١٨٤٤-١٩٠٠)، ئەلمانیا:

– يگۆت كو (خودێ مریە)، ب واتایا كو بهایێن نەڕیتی ئێدی ئیلهامێ نادەفە مرۆڤان.

– گازی بۆ ئاڤاكرنا بهایێن نوی ژ ڕێیا (مرۆڤێ بالادەست/ ئوبێرمێنش) دكر.

– ڕەخنە ل ره‌وشتێن مەسیحیيه‌تێ دگرت و ددیت، کو ئەو ره‌وشتێن لاوازانە.

١٥- جان پۆل سارتەر Jean-Paul Sartre (١٩٠٥-١٩٨٠)، فەرەنسا:

– ئێك ژ دامەزرێنەرێن (هەبوونگەریایێ Existentialism) یە، یا كو دبێژیت مرۆڤ ب خوە واتایا ژیانا خوە چێدكەت.

– دگۆت، كو “مرۆڤ مەحكومە ب ئازادیيێ”، ب واتایا كو ئەو بەرپرسیارە ژ بڕیارێن خۆ بێ چ زەختا ئایینی یان جڤاكی ل سه‌ر بيت.