گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
خهتاب شۆشى
یا ئاشکرایە، کو گوندێ شۆش مێژوویەکا زۆر یا کەڤنار و دیرۆکی هەیە، کو دێ شێین بێژین کەڤنترین گوندێ هەرێما کوردستانێ و عیراقێ یە ژ لایێ دیرۆکی ڤە، ئەوژی ژ بەر هەبوونا هژمارەکا زۆر یا جهێن دیرۆکی و شینواری ل گوندێ شۆش، کو مێژوویا وان دزڤڕنە ڤه بۆ بەری ئیسلامێ و ٧٠٠ ساڵان بەری زایینی.
ئاڤاهی و گوڕێ شەهید ئوریایێ حسی، ل سەربانێ کەلها شۆشێ یا مێژوویی
شەهید ئوریایێ حسی، ل دویڤ هژمارەکا زۆر یا ژێدەران و دەستنڤیسان، ئێک بوو ژ سەرکردهیێن لەشکرى ل سەردەمێ پێغەمبەر داوود (س) ل ئورشهلیم، پاشى ب فەرمانا وى پێغهمبهرى، شەهید ئوریا حسی هاتییە رۆژههلاتا ناڤین و عیراقێ، کو ب جەنگێن دژی چەندین دەستهەڵاتێن وی دەمی یێن ڤان دەڤەران ل عیراقێ، هەروەکی چیرۆکا شههید ئوریایێ حسی د تەوراتێ دا د صمائیلا (١١ و ١٢ )ێ دا هاتییە بەحسکرن و گۆتن، کو یێ چوویە رۆژهەلاتا ناڤەراست پشکداری د شهڕهکى دا بکەت. پاشى د شەڕی دا ل جهەکێ بلند و ئاسێ دا شەهید بیت و ل وێرێ دهێتە ڤەشارتن. ئەڤە نیشانە بۆ وێ، کو شههید ئوریایێ حسی یێ ل کەلها شۆشێ شههید بوویى، چونکی کەلهەکا ئاسێ و بلند و سەختە و کەسەک نەشێت ب ساناهی بگەهتە ڤێ کەلهێ بۆ مەرەمێن شەڕی و داگیرکرنێ.
هەروەسا د (الکتاب المقدس) دا ژی، بەحس ل چیرۆکا شەهید ئوریایێ حسی دکەت و هەمان ئاخفتن دبێژیت. دەربارێ شەهیدکرنا وی ل جهەکێ وەکی کەلها شۆشێ، (سندریکا شەهید ئوریایێ حسی د ئاڤاهییێ وی دا) هەروەسا د رۆکنێ دیوارێ خانییێ شەهید ئوریایێ حسی دا، بەرەکێ لاکێشە یێ درێژ، ب درێژاهییا نێزیکی مێترەکێ یێ هەی، پارچە نڤیسینەک ل سەر ڤی بەرێ لاکێشە هاتییە نڤیسین و نکراندن و ل گەل نیشانەکێ، کو دو سێگۆشە د ناڤ ئێکدا چێکرینە، کو نوکە ئەو نیشانە ل سەر ئالایێ ئسرائیلێ یە، ئەڤە ژی وێنهیێ وی بەرییە، بهلێ مخابن نوکە هاتییە ژناڤبرن و شەوتاندن.
هەروەسا ل دویڤ دەستنڤیسەکا باپیرە گەورێ مە، سەید سلێمانێ حوسەینییێ شۆشی، کو ل ساڵا 1813 زایینی نڤیسییە، چەندین جاران خانییێ شەهید ئوریایێ حسی ل سەر بانێ کەلها شۆش هاتییە ئاڤاکرن و نویژەنکرن و سەخبێریکرن، ژ وانا:
1- ئێکەم جار ل ساڵا (١٢٠٠ز.) ئاڤاهییەک ل سەر گوڕێ شەهید ئوریایێ حسی هاتییە دروستکرن ژ لایێ (ئیسحاق یافیۆسی) ڤە، کو حاخامێ یەهودییێن شۆشێ بی ژ بەر پیرۆزییا وی خانییەک ل سەر ئاڤاکرییە و جهەکێ پیرۆز بوویە ل دەف یەهودیان.
2- ل ساڵا هجری دووبارە ئەو خانی دهاتە ئاڤاکرن و نویژەنکرن ل سەردەمێ خیلافەتا عەباسییان ل عیراقێ ل سهردهمێ خهلیفە هاروون رهشیدێ عهباسی، دووبارە خانییێ شههید ئوریای ئاڤاکر، وەک جهەکێ پیرۆز ددانا.
3- پاشى ل ساڵا (1704ز.) ل سەر وەقفا شێخ شهمسەدینێ قوطبێ شۆشی دووبارە خانییێ شەهید ئوریایێ حسی هاتییە نوژەنکرن و پاراستن ژ ناڤچوونێ و سەخبێریکرن.
4- هەروەسا ل دەمێ، کو هەڤژینا شاھ ئیسماعیل پاشایێ دویێ کوڕێ محهمهد طهیار پاشایێ میرگەها بەهدینان (نائلە خان کچا محهمهد بهگێ بۆتی) مری ل کەلها شۆشێ هەر ل سەربانێ کەلها شۆشێ ڤەشارتییە؛ نێزیک گوڕێ شەهید ئوریایێ حسی ڤە، لەورا پاشى ل سەر گوڕێ وێ ژوورەکا دی ل خانییێ شەهید ئوریای زێدەکر ل هنداڤ گوڕێ نائلەخانێ خێزانا ئیسماعیل پاشایێ دویێ، گوڕەکێ دی ژی ب رەخ نائلەخانێ ڤەیە، ئەوژی گوڕێ (ئەتایش خان کچا محهمهد بەگێ بۆتی) خووشکا نائلە خانێ یە و دبیتە خێزانا (شێخ محهمهد شێخ زهنوون شۆشی)، کو ل نك ئێک ڤەشارتینە، ل ژوورا ئێکێ ل ناڤا ئاڤاهییێ شەهید ئوریایێ حسی دا ل سەر بانێ کەلها شۆشێ.
5- هەروەسا ل ساڵا (1875ز.) دەما کو سەید مەلا سهعدی کوڕێ سەید تاهرێ حوسەینیێ شۆشی بوویە سەرپهرشت و متەوهلییێ ئاڤاهی و وەقفا شەهید ئوریایێ حسی رابوویە ب دووبارە ئاڤاکرن نویژەنکرنا وی و سەخبێریکرنا ئاڤاهی، کو هنگی وەرە ئەڤ ئاڤاهییێ شەهید ئوریایێ حسی د دەستێ بنەمالا سەیدێن گوندێ شۆشێ دا، دەست بۆ دەستی تا نوکەژی هەر رادبن ب سەخبێریکرن و پاراستنا ڤی ئاڤاهییێ شەهیدی.
6- دووماهیک جار ل ساڵا (1974ز.)، کو کەسەک ژ بنەمالا مەلاکا ل گوندێ شۆش ب ناڤێ (حهسهن عهلی محهمهد مەلا رهشید مەلاکی شۆشی) رابوویە ب نوژەنکرنا ژوورا شەهید ئوریای و دروستکرنا قوینەگرەکێ ل زایا خانییێ شەهید ئوریای دا، کو بهێتە پاراستن ل ژ ناڤچوونێ و خرابینێ.
7- هەروەسا ئێک ژ کەسانێن دی یێن کو بزاڤا پاراستن و سەخبێریکرنا ئاڤاهییێ شەهید ئوریایێ حسی کری، ئەوژی: (حهجی سنێ بانی) بوو ل ساڵا (2013ز.)، کو کەسەکێ خودێناس و تەقوادار بوو، پشتی کو مەترسییا هەرفین و ژ ناڤچوونێ کەفتییە سەر ڤی جهێ شینوارى یێ پیرۆزێ گوندێ شۆش رابوویە ب ئینانا شەش توتیایێن مەزن ل گوندێ جەمێ سنێ بۆ گرتنا سەربانێ خانییێ شەهید ئوریایێ حسی و پاراستنا وی ژ کەفتنێ و هەڕفینێ.
8- دووماهیک جار ئەڤ خانییە هاتییه دروستکرن، ل ساڵا (2020ز.)، کو دیوارێ لایێ باکۆری یێ ئاڤاهییێ شەهید ئوریای ژ ئەگەرێ کەش و هەوای کەفت و هەرفتە خار. بهلێ پاشى سهید ئیسماعیل کوڕێ سەید تاهرێ شۆشێ ب هاریکارییا مامۆستا و قوتابیێن ئامادەیا شۆش و خهلكێ گوندی، شیان دووبارە وی دیوارێ کەفتی بداننەڤە و ئاڤا بکەنەڤە. هەر دیسان ژ ئەگەرێ نەمام و شکەستنا دەرگەهێ خانییێ شەهیدی ژی، وی دەمی سەید ئیسماعیل شۆشی دەرگەهەکێ ئاسنی دابوو چێکرن بۆ پاراستنا ڤی ئاڤاهی و گرتنا وی ژ بێ خودانییێ، بهلێ ب مخابنی ڤە نها کەڤنترین جهێ شینوارى یێ گوندێ شۆشێ، کو ئاڤاهییێ شەهید ئوریایە ل سەربانێ کەلها شۆش دووبارە هەڕفتییە خار و ژ ناڤچوویە و سەد ژ سەدێ مەترسییا نەمان و ژ ناڤچوونێ ل سەرە ژ ئەگەرێ نەحەز و دزێن شوینەواری و پیرۆزى یێن گوندی، چەندین جاران ئەڤ جهێ پیرۆز کولی یە و خرابکرییە و بێ ستارەکرییە، بهلێ دووبارە ژ لایێ مەڤە، وەک خودان ل ڤی جهێ شوینەواری هاتییە دروستکرن و پاقژکرن ڤە.
ئەگەر ئەڤ جهێ شوینواری و مێژووی ل کیژان وەڵاتی بایە، نها دابیتە مەزنترین و خۆشترین جهێ گەشتیاری یێ وی وەڵاتی و دابیتە سەرچاوەیهکێ باشێ داهاتێ ناڤخۆیی زێدەباری كهش و سروشتێ خۆش و سەرنجڕاکێشێ کەلها شۆش، کو ساڵانە هژمارەکا زۆر یا خەلکی سەرەدانا وێ دکەن د وەرزێن بهارێ و زڤستانێ دا، بهلێ ژ بەر نەبوونا رێکەکا خۆش و ئاسان بوو ڤێ کەلهێ و جهێ شوینەواری خەلکەک زوی ب زوی نەشێت قەست بکەتێ .
سەبارەت ملک و مالێ وهقفێ یێ شەهید ئوریای ل گوندێ شۆش، کو پێکدهێت ژ چەند رەزە و بیستانان ژ ئاڤی و دێم و جاند حسێن ئاڤێ و سەد دارەکێن زەیتوونان، کو تا بەری چەند ساڵن ئەو مال و وهقف د دەستێ مامێ مە رهحمەتی سەید تاهرێ شۆشی دابوو، بهلێ پاش هاتە رادەستکرن بۆ ئەوقافا قەزا ئاکرێ، کو هەموو ساڵ خەلکەک دەمانا وان رەز و بیستان و حسێن ئاڤێ ددەنە ئەوقافێ، ئەڤ ملک و مالە بوونە وهقف بۆ شەهید ئوریاى ژ وی خەلکێ، کو بێ زریەت بوویە ل گوندێ شۆش یان ژی ببا خوارن و خێر ب خێرا وی ددانە مرید و دروێشان دەما قەستا ڤی جهێ پیرۆز کربا، هەتا بەری چەند ساڵا ژی ل دەمێ مامێ مە یێ ساخ، رهحمەتی مام سەید تاهرێ شۆشی چەند دینداره و تەریقەتان بگرە ژ شێخ و خهلیفە و دەروێشان، قەستا ڤی ئاڤاهییێ شەهید ئوریایێ حسی دکر بۆ کرنا زکر و عیبادەتی و خلوەیان و ب شەڤ و رۆژ ل ڤی ئاڤاهی دا، د مان و خەلکێ گوندی ژی هاریکارییا وان دکر و ب دەواران کەلوپەل و تشتێن وان بۆ دبرنە کەلها شۆش.
ل دووماهییێ ئەز داخوازێ ل حکومەتا ئاڤەدانییێ یا جەنابێ مهسرور بارزانی دکەم و رێڤەبەرییا شوینواری یا پارێزگەها دهۆک و رێڤەبەرێ وێ دکتورێ هێژا دکەم، کو ب خەمخۆرییانە ڤی جهێ مەزنێ شوینواری و پیرۆزێ دینی بپارێزن. دووبارە بهێتە نوژەنکرن و ئاڤاکرن.
