گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
محەمەد ساڵح پێندرۆیی (جگەرسۆز)
پەرتووك وەك ژێدەرەكێ شەنگستی بۆ زانست و زانینێ، مینا فێرگەهەكێ هەر ژ كەڤن دا هەتا نها شييايه ڕۆڵەكێ مەزن و كاریگەر د ئاڤاكرنا مرۆڤی و شارستانییەتێن جوداجودا دا بگێڕیت؛ ژبەركو مرۆڤ ب ڕێكا پەرتووكێ شیيایە خۆ ژ قەید و بەندێن نەزانینێ و پاشڤەڕوویێ و ڤەمانێ قورتال بكەت و فێری زانست و زانینێ ببیت و شارستانیەتێ ئاڤا بكەت و بلندی ئەسمانی و سەربانێ هەیڤێ ببیت. هەروەسا بچیتە د بنێ دەریا و ئۆقیانووسان دا و گوهارتنێن مەزن د هەمی بیاڤان دا دروست بكهت، ببیتە سیارزیخەكێ بستە و لێزان و ژێهاتی د قادا ژیانێ دا و داهێنانێ و ئافراندنێ د وارێن جوداجودا دا بكەت و كاروانێ ژیارێ و شارستانییەتێ بەر ب پێشڤە ببەت و خزمەتەكا مەزن پێشكێشی مرۆڤایەتییێ بكەت.
هەلبەت دیرۆكا پەیدابوونا پەرتووكێ نەهاتییە زانین؛ ژبەرکو زۆر يا كەڤنە، ڕەنگە ل گەل پەیدابوونا ژیانێ ل سەر عەردی، پەرتووك ژی پەیدا ببیت، چونكی خودایێ مەزن بۆ هندەك پێغەمبەرێن خۆ پەرتووك ژ ئەسمانی هنارتینە، ئەڤە ژی گرۆڤ و بەڵگەیەكێ زیندییە كو پەرتووك دگەل هەبوونا مرۆڤی دا هەبوویە و ڕۆڵەكێ مەزن دیتییە د ڕاستەڕێكرن و فێركرنا مرۆڤی دا ل پاشكەفتنێ بەرەف پێشكەفتنێ، ل نەزانینێ بەرەف زانینێ، ل ڤەمانێ بەرەف داهێنانێ، ل چەقینێ بەرەف لڤینێ، ل كەفتنێ بەرەف سەركەفتنێ، ل ڤاڕێبوونێ بەرەف ڕاستەڕێبوونێ، ژ چاڤلێكەریێ بەرەف ئافراندنێ، ژ كەڤنپەرێسییێ بەرەف نویخازییێ و…هتد. هەروەسا گەلەك زانا و سیاسەتڤان و فەیلەسۆف و بیرمەندێن جیهانێ ژی سەبارەت گرنگییا پەرتووكێ ئاخڤتینە و ڕۆڵێ وێ بۆ مە خۆیاكریە، لەوما مه ب فەر زانی ئاماژێ ب گۆتنێن هندەك ژ وان زانا و بیرمەندا بكەین، دا بزانین هزر و نێڕینا وان بۆ پەرتووكێ چییە؟ چەوا پەرتووك دایە نیاسین؟ پەرتووكێ ل نك وان چ بها و سەنگا خۆ هەبوویە؟! پەرتووك دكاریت چ بدەتە مرۆڤی؟! ڕۆڵی پەرتووكێ د ئاڤاكرنا مرۆڤی و شارستانییەتێ دا چییە؟
سەبارەت ب گرنگییا خواندنێ و پەرتووکێ، هندەک ژ ناڤدارێن جیهانێ ب ڤی رەنگی بەحس دکەن:
– ئەلبێرتوو مانگویل Alberto Manguel دبێژیت: «خواندن وەك هەناسێ یا گرنگە بۆ مرۆڤی، ژبەرکو چەوا مرۆڤ بێ هەناسە نكاریت بژیت، وەسا ژی مرۆڤ بێ پەرتووك نكاریت بژیت.»
– فرانسيس بيكون Francis Bacon دبێژیت: «خواندن مرۆڤێ مەزن چێدكەت.»
ڤیكتۆرهۆگۆ Victor Hugo دبێژیت: «مرۆڤ ل هەر جهەكی بژیت، فەرە ل وی جهی پەرتووك ژی هەبیت.»
– پێرى دى لاگورس Pierre de Lagorseدبێژیت: «بێژە من تو چ دخوینی، دا ئەز بێژمە تە تو چ كەسەكی.»
– جان پۆل سارتر Jean-Paul Sartre ێ فەیلەسۆفێ فەرەنسی دبێژیت: “هەر تشتەكێ ئەز فێرببم، ژێدەرێ وێ پەرتووك بوویە.»
– توماس جیفرسۆن Thomas Jefferson دبێژیت: «ئەز نهشێم بێ پەرتووك بژیم.»
– مۆنتیسكیۆ Montesquieu( دبێژیت: “زۆر بخوینە، دا بزانی تو چ نزانی!»
– ئابراهام لینكۆڵن Abraham Lincoln دبێژیت: «ئەم دشێين بێ حكومەت بژین، لێ ئەم نهشيێن بێ پەرتووك بژین.»
– كۆنفۆشیۆس Confucius دبێژیت: «مەحاڵە پەرتووكێ ڤەكەی و تشتەكی ژێ فێر نەبی.»
– فرانكلين دێلانو ڕۆزڤێڵت Franklin Delano Roosevelt دبێژیت: «پەرتووك ئەو چرایە یێ مە ڕاستەڕێ دكەت بەرەف شارستانییەتێ.»
– ئێرنیست هیمێنگوای Ernest Hemingway دبێژیت: «هیچ دۆستەك مینا پەرتووكێ یێ وەفادار نییە.»
– چێستر ساندرز لوردChester Sanders Lord دبێژیت: «باشترین دۆستێن من، باشترین پهرتووكن!»
– هنری ورد بیتچر Henry Ward Beecher دبێژیت: «پەرتووكخانە نەجوانكارییا ژیانێیە، بەڵكوو پێدڤییا ژیانێیە.»
– نڤێسەر و ڕەوشەنبیرێ مسری (یوسف زێدان) دبێژیت: «ئەو مللەتێ پەرتووكێ ڤەخوینیت دێ مینیت.»
– فیلیكس میندلسون Felix Mendelssohn دبێژیت: «خواندن خاڵا هەڤپشكا كەسێن سەركەفتییە!»
– سوقرات Socrates دبێژیت: «ئەم هنگی دێ بەختەوەر بین، دهمێ ئهم ڕۆژانە پەرتووكەکێ بخوینین.»
ژ ڤۆلتێر Voltair ژی هاتە پرسین: كی دێ بیتە پێشەنگێ مرۆڤایەتییێ؟ گۆت: «ئەوێن دزانن دێ چهوا خوينن.»
گرنگییا پەرتووكێ بۆ ئاڤاكرنا مرۆڤی و شارستانییەتێ چییە؟
هەڵبەت زانا و كارناسێن بیاڤێ پەروەردە و فێركرنێ د كۆكن ل سەر وێ چەندێ، كو پەرتووك ژێدەرەكێ باش و شەنگستییە بۆ تێگەهاندن و پێگەهاندن و ڕەوشەنبیركرن و ئاڤاكرنا مرۆڤی د هەمی بیاڤەكى دا، چونكی زانیاریێن جودا جودا ل سەر دیرۆكێ و شارستانییەتێن كەڤنار و تازە ئێخیتە بەردەستێ مرۆڤی و وی شارەزا دكەت و چاڤێن وی ڤەدكەت و شیانێن وی یێن هزری و زانستی و دەروونی و عەقڵی زێدە دكەت، دا ڕۆهنتر و باشتر دونیایێ ببینیت و ب سەر وان ئاستەنگان دا سەربكەڤیت یێن دهێنە د ڕێكا پێشكەفتن و سەركەفتنا وی دا. هەروەسا پەرتووك بەرێ بنیاتێ شارستانییەتێیە، لەوما ئەو پێشكەفتنا ڤی سەردەمی پەیدابووی، بەرهەمێ كەد و ماندیبوونا وان زانایانە یێن لێكۆلین و داهێنان كرین، دا ب ڕێكا زانستی خزمەتا مرۆڤایەتییێ بكەن و كراسێ جوانی و هەژیاتییێ بكەنە بەر بەژنا ژیانێ.
گرنگترین مفایێن پەرتووكێ ئەڤەنە:
- د بیاڤێ زانستی دا: پەرتووك مینا مامۆستایەكێ شارەزا و بستە مرۆڤی تێدگەهینیت و پێدگەهینیت و دكەتە كەسەكێ زانا و دانا و شارەزا و تێگەهشتی و پێگەهشتی و ژێهاتی و بكێرهاتی.
- د بیاڤێ هزری و فەلسەفی دا: پەرتووك دكاریت هزر و بیرێن مرۆڤی بەرفرەھ و مەزن بكەت و وێ شیانێ بدەتێ كو باشتر و هویرتر هزر بكەتەڤە و ڤەكۆلینێ د تێگەهێن ژیانێدا بكەت و ل دور بوویەرێن شارستانییەت و دیرۆكی و كەلتووریدا هزر و نێڕینێن خۆ هەبن.
- د بیاڤێ زمانەڤانی دا: پەرتووك دبیتە سەدەمێ وێ چەندێ مرۆڤ فێری زمانێن مللەتا ببیت و بكاریت ب ڕێكا زمانی دان و ستاندنێ دگەل هەڤنفشێن خۆ بكەت و بیر و هزرێن خۆ دگەل وان ڤەگۆڕیت و هەڤپەیڤینێ بكەتە داڤ بۆ ڕاچاندنا تەڤنێ ژینێ و ڤیانێ و سازانێ.
- د بیاڤێ پیشەی دا: پەرتووك دشێت وێ هێز و شیانێ بدەتە مرۆڤی كو د بیاڤێ پیشەیێن جوداجودا دا خۆ شارەزا بكەت و بكاریت ببیتە پیشەكارەكێ شارەزا و بستە و ژێهاتی و دەستپل.
- د بیاڤێ ڕەوشەنبیری دا: پەرتووك دكاریت ببیتە چاڤكانییەكا باش بۆ مرۆڤی، كو د تەڤ وارەكێ ژیانێ دا خۆ زانا و ڕەوشەنبیر بكەت و ب ڕێكا پەرتووكێ دان و ستاندنێ دگەل بیرمەند و زانا و فەیلەسۆف و بلیمەتێن جیهانێ بكەت و باشتر و خۆ تێبگەهینیت و پێبگەهینیت و بەرەف بلندهەڕیێ گاڤێن فەر و فڕ پاڤێژیت.
- د بیاڤێ ئەدەبی دا: پەرتووك دكاریت گۆما مەندا هزرا مرۆڤی ب شلقینیت و فێری زمانێ ئەدەبی بكەت و ئەندێشە و خەیاڵا وی بەرفرەھ بكەت، كو د وارێ شاكارێن ئەدەبی دا ڕۆڵێ خۆ یێ شایستە بگێڕیت و دەربڕینێ ژ هەستێن خۆ یێن ئاریای بكەت.
- د بیاڤێ پەروەردەی دا: پەرتووك فێرگەھ و قوتابخانەیەكا مەزنە بۆ پەروەردەكرنا نڤشێن مرۆڤان، ژ پێخهمەت بەرجەستەكرنا بەهایێن بەرز و بلند د قادا ژیانێ دا و دویرئێخستنا وان ژ سالوخێن نە ژهەژی وكرێت.
- د بیاڤێ ئەكادیمی دا: پەرتووك دشێت وێ شييانێ بدەتە كەسێن ئەكادیمی كو پتر و باشتر خۆ پێبگەهینن و پلەیێن بلندتر دبیاڤێن ئەكادیمی دا دەستخۆڤە بینن و ببینە كەسێن زانا و ئەكادیمیست و شوین دەستێ وان یێ دیاربیت د داهێنانێ و ئافراندنێ دا.
- د بیاڤێ سنجی و ڕەوشتی دا: پەرتووك مرۆڤی فێری بهایێن سنجی و ڕەوشتی دكەت و پاڵددەت كو سەرەدەرییەكا هەژی و جوان دگەل هەمی مرۆڤان دا بكەت و ڕێزێ ل دەنگ و ڕەنگێن جودا بگریت و ببیتە پەرجانەكێ موكم بۆ پاراستنا ڕێز و هەیبەت و شكۆیا مرۆڤایەتییێ.
- د بیاڤێ مرۆڤ دۆستییێ دا: پەرتووك دشێت مرۆڤی فێری مرۆڤ دۆستی و ژیان دۆستییێ بكەت و دویربێخیت ژ هزرتەسكی و دەمارگیر و ڕەگەزپەرستیێ.
- د بیاڤێ وەلات پارێزی و نیشتماپەروەریێ دا: پەرتووك ب ڕێگا پەیڤ و شاكارێن خۆ یێن ئەدەبی و هونەری، دشێت ڤیانا وەلاتی و نیشتمانی دناڤ دلێ مرۆڤی دا بچینیت و مرۆڤی فێر بكەت كو حەژ وەلاتێ خۆ و نیشتمانێ خۆ و مللەتێ خۆ بكەت و ببیتە زێرەڤانەكێ دەستپل و ژێهاتی بۆ پارستنا خاكا خۆیا پیرۆز.
- د بیاڤێ لێكۆلینێ دا: پەرتووك ئەو ژێدەرە یێ مرۆڤ دشێت بكاربینیت بۆ گەهیشتن ب ڕاستی و هەقیقەتێ، ب ڕێكا لێكۆلینێن زانستی و ئەدەبی و هزری و دیرۆكی و…هتد.
- د بیاڤێ ساخلەمیێ دا: پەرتووك ئەو مامۆستایە یێ بەردەوام مرۆڤی فێری شێوازێ ژیانەكا دورست و ساخلەم دكەت، دا یێ پاراستی بیت ژ هەمی دەرد و نەخۆشیێن كوژەك و تێبەر.
- د بیاڤێ دەروونی دا: پەرتووك وێ هێز و باوەریێ د دل و دەروونێ مرۆڤیدا چێدكەت كو د دەراڤێن تەنگ و تاریدا یێ خۆڕاگربیت و نەكەڤیت، هەكە كەفت ژی ڕابیتەڤە و ب سەر ئاستەنگادا زال ببیت.
- د بیاڤێ جڤاكی دا: پەرتووكە فێرگەهەكە بۆ ڕاهێنان و كەهیكرنا تەخێن جڤاكێ ل سەر تێگەهێن ڕێز و سۆز و ڤیانێ و پێكڤەژیانێ و هەڤكاریكرنێ و دل گەرمییێ و هەڤسۆزییێ.
- د بیاڤێ خۆئاڤاكرنێ دا: پەرتووك وێ هێز و شیان و ڤەژەنێ ددەتە مرۆڤی كو بكاریت د هەمی بیاڤەكێ دا خۆ ئاڤا و زانا و ڕەوشەنبیر بكەت و بگەهیتە پلێن بەرز و بلند و خزمەتا مرۆڤایەتییێ بكەت.
ل دویماهیێ، دێ شێم بێژم ئەمێن كورد ب ڕێكا پەرتووكێ و زانینێ، دشێين بگەهینە ئاستێن گەلێن داهێنەر و پێشكەفتی، لەوما فەرە ئەم هەمی ببینە دۆست و هەڤاڵێن پەرتووكێ، دا بشێين زەڤیا مەژیێ خۆ پێ ئاڤ بدەین و تام كەینە بەرهەمێ وێ یێ خۆش و شرین و هزرا خۆ پێ گەش بكەین و دلێ خۆ پێ خۆش بكەین و هەمی هزرێن چڤێل و گەمار د ناڤ مەژی و دل و دەروونێن خۆ دا ڕەش بكەین، هەروەسا دا بكارین ناسناما خۆ یا نەتەوەیی و نیشتمانی بپارێزین و ڕۆڵێ خۆ یێ هەژی و شایستە ل سەر زڤڕۆكا ڤێ ژیانێ دا بگێڕین!
ژێدەر:
- بەكلتووركردنی خوێندنەوە، محەمەد فەریق حەسەن، دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی ئاراس، چاپی یەكەم، ساڵی 2011.
- مێژووی كتێب، سوند دال، و: ئەدهەم ئەمین، دەزگای توێژینەوە و بڵاوكردنەوەی موكریانی، چاپخانەی خانی، چاپی یەكەم، ساڵی2008، ل5.
- قەیرانی كەم خوێندنەوە لە كوردستان، محەمەدساڵح پێندرۆیی، چاپی دووەم، گۆڤاری بڕیار، كۆمەڵگەی فەرهەنگی ئەحمەدی خانی، 2018.
- روشهای یادگیری و مطالعە، دكتر علی اكبر سیف، نشر دوران، چاپ یانزدهم، ساڵ 1388.
- مطالعە و چرا و چگونە؟ قباد كاكا خانی، اسفند 1394 شمسی.
- مهارات فی اللغە و التفكیر، (د.نبیل، د.عبدالعزیز،د. خالد عبدالكریم)، دار المسیرە للنشر و التوزیع، عمان- الاردن، الطبعە الاولی، سنە2003.
- القراءة المثمرة، د.عبدالكریم بكار، دار القلم دمشق، 2007.
