کەلتۆر د ناڤبەرا فولکلۆر و تێگەھێ خوە یێ گشتی دا

پ.هـ. د.زۆزان سادق سەعید تروانشی

کەلتۆر؛ وەکو زاراڤەکێ گشتی و سەرتاسەری دبیتە رەشمالەکا مەزن ھەمی بیاڤێن ئەدەبی فولکلۆری و ئەدەبێ مللی زێدەباری دیرۆکا شوینوار و شارستانییەت و روشنبیرییا ھەر مللەتەکی ب خۆڤە دگریت. لەوما ژی د ناڤبەرا کەلتۆر و فولکلۆری جوداھییەکا بەرفرهە یا ھەی، ئانکو کەلتۆر مەزنترە، د باوەش وەرگرتنا وان بواران دا، ئەوێن گرێدای ھەر نەتەوەکی ژ فولکلۆری. وەسا دیاردبیت، کو فولکلۆر بەشەکێ تایبەتە ژ کەلتۆرێ ھەر مللەتەکی.

تێگەھێ کەلتۆری:

 (بەیرونی) ئێکەم ھزرمەند بوو، زاراڤێ کەلتۆر پیادەکری و دپەرتۆکا خوە دا یا ب ناڤێ (شوینوارێن ڤەمای ژ چەرخێن ڤالا) دا ئاماژە ب کەلتۆرێ ھزری و شارستانییەتا فارسی و ھندی و گەلەک نەتەوەیێن دیتر دکەت. ئەڤە ژی دیار دکەت، کو سنوورێ ڤەگرتنا کەلتۆری ژ وی توخیبی مەزنترە یا فولکلۆر ب خۆڤە دگریت. کەواتە – دبیت- بوچوونێن جوداتر ژ ئەڤا دھێت گوتن ھەبن، کو ھندەک ژ ڤەکۆلەران ھزر دکەن، چ جوداھی د ناڤبەرا کەلتۆر و فولکلۆری دا نینە، ھەلبەت ئەڤ چەندە ژی ل دویڤ ھزر و ئایدیۆلۆژیەتا مرۆڤی دمینیت و چاوانییا دیتنا وان بۆ هەردو زاراڤان، راستە هەردو د ئێک مژار دا کار دکەن لێ سنوورێن وان د ژێک جودانە. ئانکو دبیت ھەر تشتەکێ فولکلۆری یێ گەھشتبیتە بەردەستێ نەوەیێ ھەڤچەر، مینا شارستانیەتەکێ دا گەھشتبیت و ئەو شارستانی دبیتە کەلتۆر بۆ وی نەتەوەی.

پترییا جاران کەلتۆر وەکو ژێدەر و سەروکانیەکێ یە بۆ گەلەک نڤیسەران، نەخاسمە دبیاڤێ پیادەکرنا شێواز و جۆرێن کەلتۆری د ناڤ بەرھەمێن خوە دا. سیما و ھیمایێن شارستانێ و ئابووری و جڤاکی داینە وان و ب کراسەکێ مللی و ب رەنگێن جودا جودا وەکی ستران و سەما و مەتەل و…. پیادەکرینە ــ د ڤی سەردەمی ژی دا کەلتۆری جھێ خوە د ناڤ گەلەک ڤەکولینان دا دیتییە وب ستایلێن جۆراوجۆر ب مەرەما پاراستنا وان تشتا ژ بەرزەبوون و نەمانێ- لەوما ژی جھێ کەلتۆری د ناڤ ڤەکولینا دا رەھندێن خوە یێن ھزر و مەعرفی ب خوەڤە دگریت ژ وان ژی بوارێن ئاینی، زمان، ئەدەب، هۆنەر، داب و نەریت…

کەلتۆر ب واتایا گشتی ب رامانا ھێلانا تشتێ رەسەن ژ باب بۆ کوری، یان ژی حازری و پشت خۆھێلانا کەرستەیێن دەمێ (رابردوو، بۆری، پاشماوە) بۆ نەوەیێن سەردەمێ نۆکە. ئەڤێ چەندێ ژی دوو دیتن یێن ھەین:

دیتنا ئێکێ: گرێدای لایەنێ ماددی یە، وەکی سەرھاتی، بیرھاتن، شوینوارێن تاکەکەسی، پەرتووک و تشتێن نڤێسی… ژ بلی ھێلانا تشتێن کەرستەی و رێکێن بکارئینانا وان.

دیتنا دویێ: گرێدای وان تشتێن مەعنەوی یە، مینا نەریتان، ئەوا کارتێکرنێ ل سەر رەفتار و رەوشتێ مرۆڤی دکەت.

کەواتە دیاردبیت، کو کەلتۆر ئەو تشتە؛ ئەوێ باب بۆ کوڕی دھێلیت. چ ئەڤ تشتە تشتێن ماددێ و کەرستە بن یان تشتێن مەعنەوی بن. کەلتۆر دشێت یێ بەردەوام بیت، چونکی نەوە بۆ نەوەی دێ ھیتە رادەستکرن و د ژیانا رۆژانە دا بکارئینن.

 تێگەھێ کەلتۆر ژ لایێ زمانی ڤە:

کەلتۆر وەکو ئیدیەمەکێ زیئبەقی دھێتە دیتن، ئەگەرێ ڤێ چەندێ ژی د زڤریتە وان ھەمی ئاراستە و بابەتێن ئەو ب خۆڤە دگریت؛ ئانکو د گەل ھەمیان دگونجیت. ھەر ئەڤ چەندە بوو بوویە ئەگەر، کو شلوڤەکرنا وی دیتنێن جودا جودا بۆ بھێن کرن. د زمانێن جیھانی دا پەیڤ و واتایێن ژێکجودا بۆ ھاتینە دان، کو -دبیت مەرەما ھەمیان ئاماژە بیت، ب بھایێن مرۆڤایەتی، ئەوێن نەوە بۆ نەوەی دھێنە ڤەگوھاستن ، بەلێ ئێکەم ژێدەر، کو ئاماژە ب کەلتۆری کربیت و ناڤەرۆکا وێ و تێگەھێ وێ یێ واتایی دیارکربیت «قورئانا پیرۆزە» و گەلەک جارا پەیڤا (تراث) بکارھاتییە: (وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا (19) وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا] ئەڤ ئایەتە ب واتایا وێ چەندێ دھێت؛ کو: کۆمکرن د ناڤبەرا تشتێ حەلال و حەرام دا، ئانکو بەشێ خوە و بەشێ ھندەکێن دیتر ژی دئێخیتە سەر بەھرا خوە یا وی تشتێ ژ بابێ خوە وەرگرتی، وەکو پاشماوە و پتر کەرستە و تشتێ ماددی، وەکو دراڤی یان سامانی ب خوەڤە دگریت. ئانکو د شیاندایە، بھێت گوتن، کو کەلتۆر ناسناما روشنبیری یا ھەر مللەتەکی یە، دیسان د ھندەک ئایەتێن دیتر دا ھاتیە، مینا سورەتا(مریم/ئایەت (٣٩)، سورە النمل/ ئایەت (١٦)).

د هەردوبەیا فەرھنگێن زمانی دا ئێک شلوڤەکرنا زمانی بۆ زاراڤێ کەلتۆر ھاتیە کرن، ژ وان ژی (ابن المنظور) د فەرھنگا (لسان العرب) دا دیاردکەت، کو ئەڤ زاراڤە ب ڤی شێوەیە: ((الورث، الارث والوارث، والتراث واحد، والمیراث اصلە موراث، ….. وقیل: الورث والمیراث فی المال، الارث، فی الحسب)) وەسا دیاردبیت، کو میرات سەروەت و سامانی ب خۆڤە دگریت و مەرەما سەرەکی  ژ بکارئینانا ڤی زاراڤەی ل دەستپێکێ بۆ ڤەھێلانا سەروەت و سامانی بوویە، بەلێ «الارث» پاشماوە گرێدای ناڤ و ناسناڤ و پشماوەیێ خێزانی یە. ب رامانەکا گشتی کەلتۆر هەردو لایەنێن سامانی و ناسناڤی، یێ باب وباپیران ب خۆڤە دگریت. ئەڤجا ئەگەر پێداچوونەکا کویرتر بۆ بابەتێ سامانی بھێت کرن، دڤێت دویڤچوونەکا شەرعی و یاسایی بیت، داکو بزانن کانێ میراتێ باب و باپیرا بۆ کی دمینیت. بەلێ ناسناڤ ب وی شێوەی نابیت، بەلکو ھەر چەند بابکا یێ دوویر بیت، دێ ناسناڤێ بابکێ ئێکێ وەرگریت. بەلگە ژی بۆ ڤێ چەندێ د فەرھنگا (الوجیز) یا (نبیل عبدالسلام ھارون) دا ھاتیە: فلان کەسی پاشماوێ بابێ خوەیە و مالێ وی و میراتێ وی بۆ دکەڤیت….

د زمانێن جیھانی دا و ب شێوەکێ گشتی د وان زمانێن نێزیکی زمانێ ئینگلیزی ب شێوەکی دھێت گوتن و نڤێسین نێزیکی ئێکە، بۆ نموونە د فەرھنگا (المورد) دا یەپڤا (التراث) بەرامبەر کەلتۆر یا ھاتی بکارئینان،  بەلێ دیارە، کو د ناڤبەرا کەلتۆر و فەلکلوری د گەل روشنبیری و شارستانیەتێ تێکەلبوونەکا ھەی، ئەڤ چەندە د ژێدەرێن بیانی دا ھاتییە ئاماژەکرن (تێکەلاوبوونەک ھەیە لە نیوان وشەی «  cuiture» و» Heritage  « و زۆر جار لە بری « Heritag»ی تراث زاراوەی « cuiture « بەکارھاتووە، بەلام لە فەرھنگەکان دا بەرامبەر وشەی (تراث -کەلتۆر) لە ئینگلیزی « Heritage “و لە فەرەنسی «  Heritage « یان « tradition ،legacy « بۆ بەکارھاتووە. لە بەرامبەر وشەی (ثقافە) ش لە ئینگلیزی و فەرەنسی « cuiture « یان «education « بەکارھاتووە، لە بری (حضارە)ش بە ھەمان شێوە « cuiture « یان «  civilization» بەکارھاتووە). ئەڤە دیاردکەت، کو ئەڤ زاراڤە یێ گشت گیرە، لەوما ئاراستەکێ ب تنێ ژ ژیانا مللەتی ب خوە ڤە ناگریت، بەلکو بیاڤێ کارکرن و سنوورێ واتای یێ ڤان ئیدیەمێن بکارھاتی ھەمیان ب خوەڤە دگریت. د زمانێ عەربی ژی دا زاراڤێ (کەلتۆر) بەرامبەر (ثقافە) دھێت و فولکلۆر بەرامبەر تشتێ پاماوەی ژ باب و باپیرا بۆ نەوەیێن خوە دھێت. دیسان دزمانێ کوردی ژی دا، بەلێ زاراڤێ (کەلتۆر) بەرامبەر (cuiture) دھێت و دزمانێ کوردی دا، هەردو جارا ب ڤی شێوەی دھێت گوتن (کەلچەر) یان دێ بێژن: فلان کار یان رەفتار نە ژ کەلچەرێ و کەلتۆرێ مەیە و فولکلۆر ب ھەمان زاراڤ بکاردھێت، وەکی دزمانێ عەرەبی دا دھێت. بەلێ جھێ سەرنج و ئاماژێ یە، کو ئەو (cuiture) ئەم بکاردئینیت، بەھرا پتر چارچۆڤەکێ شارستانی ب خۆڤە دگریت و فولکلۆری ب بەشەکێ کێم ددانیت. چونکی وەسا دھێت ھژمارتن، کو فۆلکۆری بابەت و تایبەتمەندی و بیاڤێن خوە و ئەو سنۆرێن دیارکری ب خوە ڤە دگریت، کێمترە ژ یێ کەلتۆر ب خۆڤە دگریت.

کەلتۆر ژ لایێ زاراڤەی ڤە:

پێناسێن جۆرا و جۆر ژ لاێ رەخنەگر و ھزرمەندا ڤە بۆ کەلتۆری ھاتینەکرن، ژ وان ژی وەسا دیارکرییە، کو ((ھەمی ئەو تشتێن ژ کەڤن گەھشتین مە و بوینە پاشماوە و شارستانییەتا مللەتی تەمام دکەت))، ئانکو بەرھەمێ پروسەیەکا بەردەوامە، بەربابکێن کەفن بۆ نەوەیێن نوی ھێلایە و سەردەم بۆ سەردەمی دھێت ڤەگوھاستن. ب رامانەکا دیتر کەلتۆر کۆمڤەکرنا وان نەریتایە؛ ئەوێن مرۆڤ ب رێکا وێ بیروباوەرێن خوە یێن روشنبیری، ئاینی و جڤاکی ژ باب و باپیرا وەردگریت، لەوما ژی ئەڤ کەلتۆرە دبیتە ناڤ و نیشان بۆ کەڤناتی و نیاسینا مللەت و نەتەوان.

کەواتە ھەمی ئەو دیتن و پێناسێن بۆ کەلتۆری ھاتین کرن، د چارچوڤێ ڤەھێلانا وێ کۆما بەرھەمێن ھزری و شارستانی و مێژووی یە، ئانکو پاشماوێ ماددی و مەعنەوی یە، ئەوێ باب و باپیر بۆ نەڤیێن خوە دھێلین. ب ڤێ چەندێ کەلتۆر دبیتە تێکھسینا (احتکاک) شارستانیەتا د گەل ئێک و د ئەنجام دا روشنبیریەک بەرھەم دھێت، ب ناڤێ کەلتۆری ھاتییە نیاسین، ھەمی بابەتان ب خوەڤە دگریت، ھەر ژ شەریعەت، بیروباوەر، زمان، ھوشمەندی، داب و نەریت… لێ ساخلەتا پتر کەلتۆر ب خوە ڤە دگریت، ڤەگوھستنەکا مێژووی یە، بۆ ھەر تشتەکێ کەڤن. ل دویڤ تێگەھێن ھەڤچەرخ، ئەوێن بۆ کەلتۆری ھاتین کرن دیاردبیت، کو ئەڤا ل سەر ھاتی گوتن پتر دبەلگینیت، ئانکو کەلتۆر ((ھەمی داب و نەریت، کریار، سەرھاتی، چیرۆکێن نەباوەر، گوتنێن مەزنان و ئەو گھورینێن ب سەر دا ھاتین، کو ھەمی هۆنەرێن ئاخفتنێ ب ھەمی کریار و رەفتاران ڤە ب خۆ ڤە دگریت، ئەڤە و ژ بلی ھەمی ئەو دەربرینێن دەربرینەکا بەردەوام ژ وژدانا مللەتی دکەت)). ئەڤە دیاردکەت، کو بنیاتێ سەرەکی یێ سیمایێ ژ دەرڤە و ژ ناڤدایێ جڤاکی، د گەل ڤێ چەندێ ڕادا ئاستێ سەپاندنا دەستھەلاتا یاسیایێن جڤاکی ل سەر تاکێن وی جڤاکی خۆیا دکەت. لەوما ژی بسپۆر و تایبەتمەندێن بۆارێ جڤاکناسیێ دیاردکەن، کو کەلتۆر((کۆمەلەکا رەفتار و کریارایە، کۆمەکا مرۆڤان د جهـ و دەمەکێ دیارکری دا ئەنجامددەن و ڤان بابەتان: نەریت، جل و بەرگ، ئاڤاھی و ئاکنجیبوون، رێکێن رێڤەبرنا ژیانێ ب خۆڤە دگریت)). ل دویڤ ڤێ دیتنێ ئاشکەرا دبیت، کو:

ا- ئەو کریارێن مرۆڤ ژ باب و باپیرا وەردگریت دبنە ساخلەت و پاشماوە، نەوە بۆ نەوەی دھێتە ڤەگوھاستن، ئانکو د ڤی سەردەمی دا، ئەگەر مە کۆڕەک دیت ھەمی کریارێن وی وەکی یێن بابێ وی مینا رەفتارکرنا وی د گەل ژنا و زاروکان، ئەڤە دێ خۆیابیت؛ کو رەفتارا کاریگەرییا ل سەر لایەنێ پەروەردیی یێ خێزانێ یێ ھەی، ئانکو ڤەگوھاستنا نەریتێن پشتگوە ھاڤێتنا ژنێ و نەبوونا دادپەروەرییا پەروەدەی و خودانکرنێ دخێزانێ دا زاروک ژ بابێ وەردگریت و دبینیت کێماتییە بۆ زەلامینییا وی، ئەگەر ل دەمێ دەرگەتنێ زاروکێ خۆ ل بەر ملێن خۆ بکەت. ئەڤە و ژ بلی کەلەک رەفتار و کریارێن دی، کو ھەر جڤاکەکی یێن خۆ یێن تایبەت یێن ھەین. کەواتە ژینگەھا دەوروبەر کاریگەرییا خوە یا ھەی.

ب- جل و بەرگێن ھەر نەتەوەکێ نیشان وناسناما وی مللەتی یە، ئەڤجا پاراستنا کەلتۆر و روشنبیرییا ل بەرخوەکرنا جلکێن نەتەوەی، وەکو پاشماوەیەکی ڤەگوھاستی دھێت ھژمارتن. راستە د خانەیا فولکلۆری دا دھێتە ھژمارتن، بەلێ ئەگەر د سنوورەکێ بەرفرەھتر ژ توخیبێ وەلاتێ خۆ بھێت تەماشەکرن، دێ بینیین؛ کو پتر ساخلەتەکا کەلتۆری، کو گشتیتر پێڤە دیار دکەت. مینا جل و بەرگێن کوردی و ڤەگەھاستنا وان بۆ سنوورێن دەرڤەی کوردستانێ و نیاسینا مللەتێ کورد د میانا وان جلکێن تایبەت دا.

ج- نیشانا مەزناتییا ب خۆڤەگرتنا کەلتۆری بەرامبەر فولکلۆری ئەڤ خالە و بابەتەیە، ئەو ژی ستایلێ ئاڤاھی و شوینوارێن خانییان، کو ئاماژە ب مێژوویا شارستانی و کەڤناتییا مللەتی کەت. نموونە ژی د مێژوویا جیھانی دا دزۆرن، کو نەخشە و نیگارێن ئاڤاھییان و بکارئینانا کەرستان چ ئاڤاکرنێ دا یان ژی ئەو کەرستێن وەکی ئیکسیسوار بۆ نافخۆییا ئاڤاھییان بکاردھێت، بووینە خالەک، ئەو نەتەوە و مللەتە بەرامبەر مللەتێن جیھانێ بژارە کرییە.

د- دبیت رێکێن رێڤەبرنا ژیانێ، ژ مللەتەکی بۆ ئێکێ دی جوداھیا خۆ ھەبیت، بەلێ ئەڤ خالە پشتبەستنێ ل سەر بلندییا ئاستێ ئابووری یێ جڤاکی دکەت، پاشی ل سەر شێوازێ دابەشکرنا وی جڤاکی یان نەدابەشکرنا وی؛ نەبوونا ھیچ جوداھیەکا تاکەکەسی د ناڤبەرا تەخێن جڤاکی دا، ئانکو پیادەکرنا شێوازەکێ تایبەت د رێڤەبرنێ دا و نەبوونا جوداھیێن چینایەتی و د ئەنجامدا نەبوونا جوداھی دمامەلەکرنێ د ناڤبەرا تەخێن جڤاکی دا، نە چ ل سەر بنیاتێ خێزانی و بلندییا وێ خێزانێ و بەرنیاسبوونا وێ و نە ژی ژ بەر دەولەمەندییا وان.

کەواتە کەلتۆر، وەکو زاراڤەکێ جڤاکی ب ھندەک ساخلەت و سیمایێن روشنبیری و جڤاکی و شارستانی د ناڤ ھەر نەتەوەکێ دا دھێتە نیاسین، چ ئەڤ کەلتۆرە «پاشماوە» ماددی بیت یان مەعنەوی بیت. کوردستان ب جھێ پێکڤە ژیانێ دھێت نیاسین، مەرەم ژی پێ ئەوە، کو کوردستان نە بتنێ ژ کوردا پێک دھێت، کو وان کەلتۆر و فلکلۆرەکێ تایبەت یێ ھەی، بەلکو ژ ھندەک پێکھاتەیێن دیتر ژی پێکدھێت؛ مینا: کرستیان، تورکمان، ئیزدی… ژ بلی ھەبوونا جوداھێن ئاینی د ناڤبەرا وان دا، جوداھیێن خۆ یێن کەلتۆر ژی یێن ھەین و ئەڤە دبیتە سیمبۆلەک بۆ مللەتێ کورد و نیاسینا وی ل سەرانسەر جیھانێ.

دیارە، کو ژ ئەنجامێ وان ڤەکولینێن زۆر، ئەوێن ل سەر (کەلتۆر)ی ھاتینە کرن، چ وەکو زاراڤە یان وەکو تێگەھێ ناڤەروکی یێ وان بابەتێن کەلتۆر ب خوەڤە دگریت، دیاردبیت؛ کو پێناسە و دیتنێن جودا بۆ ھاتینەکرن، نەخاسمە ژ لایێ وان نڤیسەران ڤە، ئەوێن گرنگی ب کەلتۆر و فلکلورێ مللەتێ خوە دای (بکارئینانا پەیڤا کەلتۆر ل دەستپێکا سەدێ پازدێ بۆ باخچەڤانی و کشتوکالیێ بکار دھات، پاشی ل سەدێ شازدێ رامانەکا دی ب خۆڤە گرت، ئەو ژی بۆ بابەتێن روشنبیرییا جڤاکی ھاتە بکارئینان. ل سەدێ ھەژدێ بۆ کاروبارێن هۆنەری و شێوازێ پێشکەفتنا شارستانیەتا مللەتی ھاتە بکارئینان، د ھەمان سەردەم دا بۆ بوارێن ئەدەبی، شانۆ، سینەما، پەیکەسازی، موزیک، وێنەکێشان… ب تمامی جھێ خۆ گرت)) ئەڤە دیاردکەت، کو مێژوویا بکارئینانا زاراڤەی ب خوە ل یا کەڤن نیننە و د ھەر سەردەمەکی دا بۆ ھندەک بواران بکارھاتیە، ئەڤجا نۆکە یا سەیر نینە، ئەگەر کەلتۆر بەرامبەر فولکلۆری بیت یا رووبەرێ ب خۆڤە گرتنا بابەتێن کەلتۆری ژ یێن فولکلۆری بەرفرەھتر بیت.

کەلتۆری وەکو پەیڤ، گەلەک د گەل پەیڤا (مللی) ھاتیە گرێدان، ئەڤە ژی ئەگەر مەرەمەک پێ ھەبیت، دێ ئەو بیت؛ کو ژێدەرێ رەوشنەبیرییا ھزری و زانستی یا ھەر مللەتەکی یا د ناڤ ناخێ جڤاکی دا ھاتی و پاشی د گەل تاکێن وی جڤاکی گەشەکریە و بوییە بنەما و یاسا بۆ رێڤەبرنا ژیانێ. لەوما ھندەک نڤیسەر دەمێ پێناسا (کەلتۆرێ مللی) دکەن، رژدیێ دئێخنە سەر پێکھاتەیێن ناڤەروک و نافخوی یێن پێکھاتا وی (تشتی- کەرستەی)، وەکی نڤیسەرێ عەرەب (فاروق خورشید) دبێژیت: ((کۆمەکا دراویێن(عطاءات) گوتی و ھزری و جڤاکینە، ئەوا مللەتان، وەکو پاشماوە وەرگرتین… دیسان زاراڤەکێ بەرفرهە و ئالوز و تێکئالیایە ژ پاشماوێ شارسانیەتێ، رەفتار، گوتن، هۆنەر، و کارخانە و کارێن دەستی، ئەوێن دمێژووێ دا ڤەماین)). ئەگەر بھێن ئەڤان ھەمی راوا بکەینە ھەوکێشە، دێ ب ڤی شێوەی بیت:

ا- کەلتۆر: بنەمایێن روشنبیری یێن ھەر نەتەوەکی د ناڤ ھەر مللەتەکی دا.

ب- کەلتۆر: شارستانیەت، ئەو ئاڤاھی و نیگارکێشییا ئاڤاھییا، ئەوا تاکو نۆکە ژی سومبولا شوینوارا بۆ ھەر مللەت و دەڤەرەکێ دھێت زانین.

ج- کەلتۆر: فولکلۆریە، ھەمی داب و نەریت و بابەتێن پاشماوە ژ سەردەمێ کەڤن بۆ سەردەمێن نوی و ئایندە دھێت ڤەگوھاستن. دەم دبیتە پیڤەر بۆ کەڤناربوونا ھەر تشت و بابەتەکی.

د- کەلتۆر: ڕڤیشتە و رەسەنایەتیێ یە. تاکو جوداھی د ڤان ھەمی بابەتان دا، د ڤێ خالێ دا یە. ئەو ژی یەکسانبوونا کەلتۆر د گەل بنەمایێن ڕڤیشتەی یێن مرۆڤی و ئەڤە ژی د زڤریتە بازنەنەی ئەنترۆپولۆجیایێ. ژ بۆ دیارکرنا بنەمایێن ھەر نەتەوەکی و د میانا وێ دیارکرنێ دا ساخلەتێن روشنبیری و شارستانی و فوللکۆری دھێنە دیارکرن.

جۆرێن کەلتۆری:

ھەلبەت ل دویڤ وان ڤەکولینێن سەردەم، بۆ سەردەمی ل سەر پەیڤا کەلتۆری ھاتین کرن. دیاربوویە، کو چەندین جۆرا ب خوەڤە دگریت. ئەڤ جۆرە ژی ل پەی وان پۆلینایە، ئەوێن د میانا ئەدەبیاتان دا ب ھەمی شێوازین خوە ڤە ھاتینە پیادەکرن. لەوما کەلتۆر، وەکو گەنجینەکێ یە بۆ بابەتێن ئەدەبی و نڤیسەران و بەجەستەکرنا وان، شێوەکە ژ شێوێن پاراستنا وی کەلتۆرێ مللی.

کەواتە دابەشکرنێن جۆراوجۆر بۆ کەلتۆری ھاتینە کرن، بەلێ ئەو دابەشکرنا زانایێن (ئەنتروپولوجیا جڤاکی) داناین، ژ ھەمی شێوا گونجایترە، کو د گەل وێ دابەشکرنا زانایێ دەرووناسییا جڤاکی (اریک اریکسون) داناین د ھەماھەنگن و ب ڤی شێوەیە:

1 – کەلتۆرێ شارستانی:

ھەمی وان شوینوارا ب خوەڤە دگریت، ئەوێن باب و باپیرا ل پشت خوە ھێلای، مینا ئاڤاھی و وێنە و ئامانێن شوینواری و نەخشێن ل سەر دیوارا… کو ھێمایێی شارستانیەت و مێژوویا کەڤن یا مللەتی دیاردکەت، مینا شوینوارێن بابلی و ئاشوری ومسرییان.

کەلتۆرێ شارستانی (ئاڤاھییا) لایەنێ ماددی یێ ھەر مللەتەکی ب خوەڤە دگریت و دبیتە شوینوارەکێ ھەردەم زیندی بۆ مێژوویا نەتەوەی، چونکی ژ بلی ئاڤاھی شوینواربیت، د ھەمان دەم دا گرێدای مێژوو و ژینگەە و داب و نەریتین جڤاکی یە، دەربرینێ ژ ژیانا جڤاکی و روشنبیری دکەت. بۆ نموونە؛ ئەو ئاڤاھێن مللەتێ کورد ھەر ژ خانییان و بێلایێن وان و مزگەفت و دێر و پرا و… ل گوندا و ئەو شێوازێ ئەندازەی، ئەوێن پێ ھاتی ئاڤاکرن، ھەروەسا ئەو کەرستێن بۆ ئاڤاکرنێ بکارئیناین، دبنە جۆرەکێ شنواران و رەنگڤەدانا ژیانا کەڤنا جڤاکێ کوردی دکەن. کەواتە گرنگییا کەلتۆرێ شارستانی د دوو ئاماژان دا دیاردبیت؛ ئەو ژی:

ا- ئاماژەکا دەمی: ھەر چەند ئاڤاھی یێ کەڤناربیت، دیرۆکا مللەتی ب وێ کەڤناتیێ دھێتە پیڤان و ئەڤە ژی کەڤناتییا وێ نەتەوێ ددەتە دیارکرن.

ب- ئاماژەکا سیمبولیزمی یە: مەرەم ژێ ڕادا دەربرینا ئەندازەیا ئاڤاھی یە، کو پیادەکرنا ساخلەتێن مێژووی یێن سەردەمێ خوە یە، ئانکو ھەر مێژوو و سەردەمەکی سیستەم و دیزاینا خوە یا ئاڤاکرنێ ھەبوو، لەوما ژی ھەر چەند شوینوارەک بھێت دیتن، دێ سەردەمێ وی د میانا دیزاینا وێ دا ھێتە زانین و ب ڤی شێوەی کەڤناتییا دەڤەر و مللەتی ژی ھێتە زانین.

2- کەلتۆرێ نەتەوەی:

مەرەم ژ کەلتۆرێ نەتەوەی ئەوە، پەیدابوونا نەتەوەیێن جودا جودا د ماوەکێ دیار و دەستنیشانکری دا، کو ھەلگرا جە  و دەم و زمانێ تایبەت بوو، وان نەتەوا بۆ خوە سیستەم و داب و نەریتێن گونجای داناین و پاراستین. نەوەیێن وێ ژی شانازیێ ب زانا و بلیمەت و ھزرمەندێن خوە دبەن، ئەوێن بووینە بەشەک ژ دیروکا جڤاکی و مللی یا وان.

3- کەلتۆرێ مللی:

ئەو کەلتۆرە، ئەوێ خودانێ وێ دیار، ئەڤ کەلتۆرە ھەمی بابەت و کەرستێن ژیانا رۆژانە یا مللەت و جڤاکێ خوە ب خوەڤە دگریت، مینا ستران، پێگوتن…و ڤان بەشا ب خوەڤە دگریت:

 

‌ا- بیروباوەر و زانیاریێن(نوژدارییا) مللی:

– بیروباوەر: ھەمی وان بیروباوەرا ب خوەڤە دگریت، ئەوێن مێشکێ مرۆڤان ب خوە بۆ خوە چێکری و بووینە جھێ باوەری و ئارامییا وان، وەکی (مەزارێن ھندەک مرۆڤێن باش و خودێ نیاس، ھندەک داران و ھلاویستنا پارچە پەروکان….) یان بووینە جھێ ترسێ؛ وەکی ھەبوونا (ھەلامەت، گیانێن مرۆڤێن مری). سەرەرای باوەری ھەبوون ب ھندەک دیاردێن سروشتی مینا (بریسیان، گھورینا ھەیڤێ و رۆژێ) د گەل دا باوەربوون ب ھەبوونا نڤشتیان و سحربەندیێ و باوەربوون ب وی زمانێ وان مرۆڤێن ڤان کاران دکەن. ئەڤ جۆرە (بیروباوەرە) ب زەحمەترین جۆرێ (کەلتۆری) یان ئەگەر دسنوورێ فولکلۆری بدانن دھێتە ھژمارتن، چونکی شرۆڤەکار یان ڤەکۆلەرێن فولکلۆری ژی نەشێن شیکاربکەن، ژ بەر کو ئەو باوەرییە د مێشکێ مرۆڤی دا دھێتە چاندن و ب زەحمەت ژێ دەربکەڤیت، ئەڤە ژی ل سەر ھەمی ئاستێن روشنبیری و زانستی یان دەولەمەند وھەژار یا بەربەلاڤە (خاندەڤا و نەخاندەڤا).

– (نوژدارییا) مللی: ئەڤە ژی وێ نەریتێ ب خوەڤە دگریت، ئەوا پشتبەستنێ ل سەر دەرمانێن سروشتی دکەت و ھەبوونا گلوگیا و بکارئینانا وان بۆ ھندەک نەخوشییان، بوویە جھێ باوەریێ بۆ گەلەک ژ خەلکی. ھەلبەت کارەکێ ئاسان نینە، بەلێ ئەو کەسێ ڤی کاری دکەت، پێدڤی یە شەھرەزایی د ھەمی جۆرێن گیایان دا ھەبیت. نوژدارییا مللی ژی دوو (٢) شێوازێن ھەین: شێوازێ دەرمانی، خوین بەردان (حجامە). ل دویڤ دیتنا ھندەک ڤەکۆلەران دچیتە دچارچووڤێ (الطب النبوی) دا.

‌ب – داب و نەریتێن جڤاکی و مللی: گرێدای وان بارودۆخێن جڤاکی یە، ئەوێن یاسایێن جڤاکی؛ ھەر ئێک ددەم وجھەکێ دیار دا پەیدابووی. زۆربەیا وان نەریتا ئەون، یێن د گێرانا شەھیانا و سنەتکرن و پێشوازیکرنا مێڤان و سیستەمێن خێزانی…. دا بکاردھێت، ئەڤە و ژ بلی نەریتێت تایبەت، یێن ھەر دەڤەر و خێزانەکێ بۆ خوە چێکرین.

‌ج – ئەدەبێ مللی و هۆنەرێن ڤەگێرانێ: ھەمی وان شێوازێن هۆنەری ب خوەڤە دگریت، کو شیانێن رونبێژییا زمانی و تابلوکرنا وێنەی ب پەیڤان د ئێک دەم دا یا ھەی. مینا وان جۆرێن ئەدەبی ژی: مامک، ئەفسانە، چیڕۆکێن نەباوەرپێکری، سەرھاتی، ستران… ئەڤ جۆرێ ئەدەبێ (سێ) ساخلەتێن سەرەکی ب خوەڤە دگریت، ئەو ژی:

١- کەڤناتی و رەسەنایەتی.

٢- واقعیبوون.

٣- داھێنان ب کۆمەل.

کە واتە، ئەدەبێ مللی ئەو ئامانێ روشنبیری و ھزری یە، ئەوێ زمان و ئاین و بیر و باوەر و مێژوویا مللەتی ب خوەڤە دگریت. هۆنەرێن مللی و کەلتۆرێ ماددی ژی گرێدای ھەست و چێژ وەرگرتنێ  و ھەر لایەنەکێ ئێستاتیکی یە، مینا (دیلان و کەرستێن شوینواری، کارێن دەستی، جل و بەرگ، نەخش و زێر و زینەت….).

4- کەلتۆرێ جڤاکی:

ھەمی وان داب و نەریت و یاسایان ب خوەڤە دگریت، ئەوێن مللەتی بۆ خوە دورستکرین و پاشی پەیرەو دکەت و دبنە یاسایێن تایبەت. هەردو جاران ب ڤان یاسایان زنجیر ئێخستینە دەست و پێن خوە، چونکی گھورینا وان ژ وان یاسایان ب زەحمەترە، ئەوێن ل دەزگەھێن تایبەت یێن یاسایێن دانای ژێ دەردکەڤن.

5- کەلتۆرێ دانای (النشروي):

 تەمامکەرێ کەلتۆرێ جڤاکی یە و ھەمی وان داب و نەریتان ب خوە دگریت، ئەوێن بۆ خوە چێکرین و نەوە بۆ نەوەی دھێنە ڤەگوھاستن و پەیوەندییەکا راستەوخۆ یا د گەل ژیانا رۆژانە ھەی.

6- کەلتۆرێ ماددی:

وان کەرستا ب خوەڤە دگریت، ئەوێن دبنە شوینوار وگەلەپۆر وتێدا دیرۆکا کەڤنارا مللەتی بەرچاڤ دکەت.

7- کەلتۆرێ ئەدەبی:

وی کەلتۆری ب خوەڤە دگریت، ئەوێ ل سەرزارێ مرۆڤان دھێتە گوتن، وەکو چیرۆک و چیڤانۆک، مەتەل، گوتنێن مەزنان، سەرھاتی، داستان و ئەفسانە….

کە واتە دیاردبیت، ئەڤ دابەشکرنا بۆ جۆرێن کەلتۆری ھاتی کرن ل دویڤ فەکولینەکێ بوویە، وەکو دەستپێک بۆ پولینکرنا وان بابەتێن کەلتۆر ب خوەڤە دگریت، چونکی ئەگەر بھێت تەماشەکرن، ھەمی د بازنەکا تێکەلکری دا، د ناڤبەرا تشتشێن ماددی و مەعنەوی دا دزڤریت، ب واتایەکا دیتر، ھەردو تەوەرێن کەلتۆرێ ئەدەبی (سەرزاری ب ھەمی جۆرێن خوەڤە) د گەل گەلتورێ ماددی، ئەوێن دیرۆک و شارستانییا مللەتێ توماردکەت؛ وەکو (شوینوار) دھێنە نیاسین، لەوما ژی ئەڤ دابەشکرنە د بنەمایێ خوە دا ژ ڤان جۆرا بەرفرەھترە، لەوما ژی ھەر ڤەکۆلەرەکی ل پەی وان کەرستێن ددەست دا دابەش کرینە و ب کەلتۆرێ ( مللی) ل دەف ھندەکان دھێتە زانین.

کەلتۆرێ مللی، ھەمی لایەن و بیاڤێن ژیانا تاک و کۆم یا جڤاکی ب خوەڤە دگریت و رژدیا خوە تەنھا نا ئێخیتە سەر داب و نەریتان و کۆمکرنا شوینواران، بەلکو رەهوریشالێن وێ دگەھیتە ھەمی گوتن و کریاران، ئەوێن ب ناڤێ کەلتۆرێ مللی دھێنە نیاسین، چونکی ئەو کەلتۆر سیمایێ ھەبوونا وی جڤاکی یە و ئەگەرێ ھەبوونا وان یا روشنبیری و مێژوویە و ئەڤ چەندە ژی دەرئەنجامێ وان چالاکیێن ھزری و زانستینە، ئەوێن بووینە فاکتەرەکێ کاریگەر ژبۆ پەیدابوونا وان ھەمی شوینوار و جۆرێن کەلتۆری. ھەر ئەڤە یە دبیتە ناسناما نیاسینا مللەت و جڤاکان و خالێن جودا و وەکھەڤ د ناڤبەرا وان دا بەرچاڤ دکەت؛ چونکی کەلتۆرێ ھەر جڤاکەکی ژ ئەنجامێ وێ ژینگەە و بارودوخێن تایبەت ھاتییە ھەبوونێ و د میانا وان رەفتاران دا، دبیتە خودیکا رەنگڤەدانا وان و د ھندەک کەرستان دا دھێنە بەرجەستەکرن، مینا ئامانێن شوینواری و ئاڤاھیێن کەڤنار یان گوتن وکریار و ستران و دیلانان… لەورا ھەلسوکەوتکرن د گەل کەلتۆری ل سەر دوو ئاستا رادوەستیت، ئەو ژی:

١- ئاستێ تێگەھشتن و وەرگرتنا وی کەلتۆری، ب ھەمی شێوە و شێوازێن خوەڤە.

٢- ئاستێ پیادەکرنا ڤی گەلتۆری، ئانکو لێگەریان ل رێکێن پاراستن و وەبەرھێنانکرنا کەلتۆری ب رێکێن جودا جودا.

فاکتەرێن پیادەکرنا کەلتۆری:

ھەلبەت ژ بۆ پاراستنا وی پاشماوێ باب و باپیران، بۆ نەوەیێن خوە ل پشت خوە ھێلای، چ ئەڤ کەلتۆرە ماددی بیت یان مەعنەوی بیت، دڤێت ب ھەر چ شێوە بیت بھێت پاراستن، چونکی نیشانا مێژوویا مللەتی ب خوەڤە دگریت. دیسان بەرجەستەکرنا وان چ د ناڤ بەرھەمێن ئەدەبی دا یان ژی کۆمکرنا کەرستێن وان د موزەخانێن شوینواری دا، رێکەکە ژ رێکێن پاراستنێ و بنواشەکە بۆ نڤیسەر و مێژوونڤیسان، لەورا فاکتەرێن دبنە پالدەر بۆ پیادەکرنا کەلتۆری ئەڤە نە:

1 – فاکتەرێ کەتواری:

شێوازێ وێ پەیوەندییا د ناڤبەرا بەرھەمێن ئەدەبی ـ ھەر جۆرەکێ ھەبیت – یێن کوردی بەرامبەر بەرھەمێن جیھانی دا، پالدەرەکێ سەرەکی بوو بۆ پیادەرکرنا کەلتۆری د ناڤ وان بەرھەمان دا، لەورا دێ بینین گەلەک ژ نڤیسەرێن کورد جۆرەک ژ جۆرێن ئەدەبێ فلکلوری بەرجەستەکرییە و بوویە خودیکا رەنگڤەدانا وێ ژینگەھا نڤێسەر تێدا ژیای، ژ لایەکیڤە و ئاشکرابوونا وێ گەنجینەیا نەتەوەی، ئەوا مللەتی ھەی ژ لایەکێ دیتر ڤە.

2- فاکتەرێ روشنبیری:

دیارە، کو ژێرخانا سەرەکی یا نڤێسینا هەردوبەیا نڤیسەران ژ کانییا نافخۆ یا مللەتێ وی یە، لەوما دبیتە ھاریکار بۆ پتر داھێنان و ئەفراندنێ، د پیادەکرنا وی شێوێ کەلتۆری د ناڤ بەرھەمێن نڤێسی دا. ئانکو ھەبوونا گەنجینەیا کەلتۆری رێخوشکەرە، بۆ مفاوەرگرتنێ نەخاسمە د بیاڤێ نڤێسینێ دا، مینا ڤەگێرانا سەرھاتییەکا جڤاکی د ناڤ بەرھەمەکێ ئەدەبی دا. یان کێشانا وێنێ نەریتەکی، مینا (دیلان – دەوات)ا کوردی د ناڤ تابلۆیا هۆنەرمەندەکی دا. کە واتە، بکارئینانا کەلتۆرێ جڤاکی/ مللی د ناڤ بەرھەمێن نڤیسیی دا، ئاماژەیە بۆ ئاستێ رەوشەنبیری و نەتەوەی یێ نڤیسەری، چونکی دێ ھەولدەت تشتەکێ ئاوێتەی د ناڤبەرا کەرستەکێ کەلتۆری یێ کەڤن و بەرھەمەکێ نڤێسی یێ نوی دا چێکەت، ئەڤ چەندە ژی پێدڤی ب بلیمەتیێ یە، چونکی ھەر ئێک ژ وان خالێن خوە یێن جێگیر و گھوری یێن ھەین.

3- فاکتەرێ ئاینی:

ئاین، وەکو ژێدەرەکێ سەرەکی بۆ گەلتورێ مللی دھێتە ھژمارتن و بشیوەکێ راستەخۆ یان نەراستەوخۆ کارتێکرن یا ل سەر کریار و رەفتارێن تاکی و جڤاکی ھەی. کە واتە، ئاین سەرۆکانییا ھەمی بیروباوەرێن مرۆڤی یە وھەر نەتەوەکی ل پەی ئاینێ خوە سنوورێن دیار و ھێلێن دەستنیشانکری بۆ خوە داناینە، کو ل دویڤ وان نەریتێن ئاینی، نابیت سەرپێچی بەرامبەر ئاینی بھێت کرن. ھەلبەت گەلەک ژ وان چیڕۆکێن د قورئانێ دا ھاتین، بووینە ژێدەر بۆ چیڕۆکێن مللی و کەسایەتیێن چیڕۆکێن قورئانێ، بووینە ھێما بۆ چیڕۆکێن مللی، نەخاسمە د وێنەکرنا ساخلەتێن وان و ھزر و بابەتان دا. کە واتە، چیڕۆکبێژێن مللی شیاینە پیادەکرنا ساخلەتێن باش و خراب یێن کەسایەتێن قورئانێ بکەن.

4- فاکتەرێ مێژووی:

ئەڤە گرێدای وان کەسایەتییا یە، ئەوێن دمێژوویێ دا بووینە سیمبۆل بۆ جڤاک و نەتەوا خوە و پاشی د ھەمی بیاڤێن هۆنەری و ئەدەبێ یێن مللی دا ھاتینە بەرجەستەکرن… مینا کاوەیێ ئاسنگەر؛ کو بوویە سیبمۆلا ئازادی و شکاندنا ھێزا ستەمکاریێ، بۆ وان ھەمی مللەتێن ب نفش ئاری دھێنە نیاسین.

 

ژێدەرێن بکارھاتی

 – قورئانا پیرۆز: سورەتا «الفجر» ، سورەتا «مریم»، سورەتا «النمل».

– ژێدەرێن ب زمانێ کوردی:

١- ئەرخەوان محمد عبید، دیاردە کولتووریەکان لە (مەم وزین)ی (ئەحمەدی خانی)، نامەی دکتورا، سکولا زمان، بەشێ کوردی، زانکۆی سلێمانی، ٢٠١٤، ل٥.

٢- مردان رفعت ابوزید، رەنگڤەدانا کەلتووری د رومانێن محەمەد سەلیم سواری دا، ناما ماستەرێ، کولیژا پەروەردا بنیات، زانکۆیا دهۆک، ٢٠٢١، ل١٣.

– ژێدەرێن ب زمانێ عەرەبی:

١- ابن المنظور، لسان العرب، المجلد ٢، الطبعة الثانیة، دار صادر ببیروت – لبنان، ١٩٩٢، ١٩٢- ٢٠١.

٢- نبیل عبدالسلام، المعجم الوجیز، الطبعة الاولی، وزارة الاوقاف والشوؤن الاسلامیة، الکویت، الاصدار الثمانون، ٢٠١٤، ٢٣-٢٦.

٣- روحی البعلبکی، المورد (قاموس عربی – انجلیزی)، الطبعة السابعة، دار العلم للملایين، بیروت، لبنان، ١٩٩٥، ێ٣٠٤.

٤- نظریة التراث، فھمی جدعان، دار الشروق، الاردن، ١٩٤٠.

٥- فوزی العنتیل، الفلکلور ماھو؟، دار النھضة المصریة، القاھرة، د.ت، ٧٧.

٦- فاروق خورشید، التراث الشعبی، الطبعة الاولی، دار الشروق، الاسکندریة، ١٩٩٢، ێ٢٤.

٧- وطفاء حمادی ھاشم، التراث واثرە وتوظیفە فی مسرح توفیق الحکیم، المجلس الاعلی للثقافة، القاھرة، ١٩٩٨. ٩.