گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ئیحسان ئامێدی
پشتی سڕ و سەرما زڤستانێ، دبیتە بهار و دنیا بەر ب گەرمبوونێ ڤە دچیت و داروبار و گول و گیا د بشکڤن و دخەملن، کانی و روبار بۆش دبن و گیانەوەر و بالندە دیار دبن و دخوینن، خەلک دەردکەڤن بو رێنجبەریێ و چوول و بەیار د خەملن ب سەیرانییان و ژیان بەر ب خۆشتربوونێ ڤە دچیت. بهار وەرزەکێ خوش و دلڤەکەرێ سالێ یە، بەراهییا وێ ل هەیڤا ئادارێ دەستپێدکەت. د کەڤن دا کوردستانییان د ڤێ هەیڤێ دا، کو سەرسالا نوی یە و دەستپێکا بهارێ یە و ژیان تێدا گەش دبیتە ڤە، دەست ب چالاکیێن هەمەجۆر کرینە و ژیانا خو پێ خەملاندییە و سەربۆر و سەروەری تومارکرینە.
ڤێ هەیڤێ تایبەتمەندییەک دی ژی هەیە ئەو ژی هەیڤا رویدانێن گرنگێن سیاسی یێن کوردستانێ یە، کو دڤێ هەیڤێ دا چەندین بیرەوەری و رویدان و بۆیەر و چالاکیێن نەتەوەیی، نشتیمانی و جڤاکی تێدا هاتینە ئەنجامدان و تومارکرن ژبەر هندێ گۆتینە ئادارێ، هەیڤا کوردان.
د ڤێ هەیڤێ دا، کوردان سەرکەفتنێن مەزن ب دەستڤەئیناینە و ب پیرۆزی دهێنە زیندیکرن، دیسا هەر د ڤێ هەیڤێ دا تویشی شکەستن و کارەساتان بووینە ب خەمگینی دهێنە بیرئینان.
د رۆژانێن هەیڤا ئادارێ دا، گەلەک رویدان و بۆیەران جهێ خو تێدا کریە، و وەسا چێبوویە د ئێک رۆژ دا پتر ژ بۆیەرەک و چالاکییەکێ هەبیت، و پێداچوونەک بلەز د پەرپەڕێن تۆمارکری یێن دیرۆکا کوردستانێ ل هەیڤا ئادارێ دا دێ بینین ئەڤە مێژوویەکا گەلەکێ زیندییە ب ئەڤرازی و نشیڤیێن خو ڤە.
ل ١ ئادارا سالا ١٩٧٩ێ، مەزنترین سەرکردێ نەتەوەیێ کوردستانێ یێ ،کو هەمی ژیان و شیانێن خو پێشکێشی کورد وکوردستانێ کرین، مەلا مستەفایێ بارزانی ل نەخۆشخانا جورج واشنتون ل واشنتونا پایتەختا وەلاتێن ئێگرتیێن ئەمریکا مالئاڤاهییا ئێکجاری کر و چوو بەر دلوڤانییا خودێ و پەردەکا تاری ب سەر کوردستانێ دا پۆشی و گری و زێمار کەفتنە دناڤ مالێن هەمی کوردپەروەران و بو بەهیدارییا کوردستانێ.
بارزانیێ نەمر ئەو سەرکردەیێ نەتەوەیی بوو یێ هەر د ڤێ هەیڤێ دا ل ناڤەندا خەبات و بەرخودانێ ژ دایکبووی و ل ژیێ سێ سالیێ کەفتییە د زیندانان دا و هاتییە دەربەدەرکرن و دویرکرن ئێدی دەست دایە چەکێ شورەش و خەباتێ و شەڕێ داگیرکەران کریە. ژ شورەشا بارزان یا ئێکێ و یا دویێ و بۆ کوردستانا رۆژهەلات و بەر ب یەکێتیا سوڤیەتی و ڤەگەریانا سەرفرازانە، و هەلپەقژاندن و سەرکێشیکرنا شورەشا ئەیلولا نیشتیمانی و حکومەتا عیراقێ نەچارکەت دانپێدانێ ب مافێن نەتەوەی یێن کوردستانێ بدەت و رێکەفتننامەیا یازدەی ئادارێ یا مێژوویی مۆربکەت. ئەڤجا خوراگرتن بەرامبەر هێرشێن دژمنان و پیلانێن هەرێمایەتی و نیڤدەولەتی و دەربەدەربوونەڤە و درێژیدانەڤەیا شورەشێ، تا تویشی نەخوشیێن گران بووی و ب نەچاری چوویە ئەمریکا بۆ چارەسەریێ و ل وێرێ مالئاڤاهی کری و تەرمێ وی یێ پیروز ڤەگەراندە رۆژهەلاتا کوردستانێ و ل باژێرێ شنویێ ب ئامادەبوونا سەدان هزار کەسان هاتە ب خاک سپاردن.
ل ٢ ی ئادارا سالا ٢٠٠٩ێ، دادگەها تاوانێن عیراقێ روینشتنا خو یا ئێکێ ل سەر تاوانا ژناڤبرنا ٨٠٠٠ بارزانییان دەستپێکر.
ل ٣ێ ئادارا سالا ١٩٣٧ێ، شورەشا کوردی ل دێرسیمێ ب سەروکاتییا سەید رەزای دەستپێکر.
ل ٤ێ ئادارا سالا ١٩٦٩ێ، مالئاڤاهییا سەرکردەیێ کوردێ مسلمانان صەلاحەدینێ ئەیوبی.
ل ٦ێ ئادارا سالا ١٩٧٥ێ، رێکەفتنا خیانەتکارییا جەزائیر ل ناڤبەرا هەردو گوڕبەگوڕان صەدامێ دکتاتور و شاهێ ئیرانێ هاتە مۆرکرن، و دگەرەوا وێدا شورەشا ئەیلولا مەزن توشی شکەستنەکا مەزن بوو و کارەساتەک ب سەر شۆرەش و گەلێ کوردستانێ دا هات، و ب سەدان هزار وەلاتی دەربەدەری ئیرانێ بوون و ژمارەکا دیتر کەفتنە بەر ڤەگوهاستنەکا بخورتی بو باشوور و بیابانێن عیراقێ.
ل ٥ ئادارا سالا ١٩٩١ێ، د چارچووڤێ پلانەکا دارشتی ژ لایێ سەرکردایەتییا سیاسی یا بەرەیا کوردستانێ ڤە سەرهەلدانا جەماوەری یا کوردستانێ و رزگارکرنا کوردستانا ئیراقێ دەستپێکر، دەڤەر و باژێرێن رانیا و چوارقورنە و بتوین و حاجیاوا و سەرکەپکان هاتنە ئازادکرن. ئەڤە یەکەمین سەرکەفتنا پێشمەرگەی بوو ب ڤی قەبارەی کو شیان د ماوەیەکێ کێم دا سەنتەرێن قەزا و ناحیا و رەخ و دوریێن وان ژ هێزێن دژمن و داگیرکەران رزگارکەن و پاقژکەن.
ل ٦ێ ئادارا سالا ١٩٩١ێ، پرۆسەیا سەرهەلدانێ بەرفرەهـ بوو، دەڤەرێن بازیاین و دەشتا پشدەر و رەخورویێن وان هاتنە رزگارکرن.
ل ٧ێ ئادارا سالا ١٩٩١ێ، ئاگرێ سەرهەلدانێ گەهشتە سەنتەرێ پارێزگەها سلێمانیێ و دامودەزگەهێن لەشکەری و سەکوتکەرێن رژێمێ ب سەرێک دا ئینان و سەنتەرێ پارێزگەهێ و رەخورویێن وێ رزگارکرن، ب ئازادکرنا باژێرێ سلێمانیێ ئاسویێن گەش بۆ بەرەیێ کوردستانێ و خەلکێ سەرهەلدای ڤەکر و وورەیا تەڤایی بلند بوو و چارچووڤێ سەرهەلدانێ بەرفرەهـ بوو.
ل ٨ێ ئادارا سالا ١٩٢١ێ، بزاڤا نوری دێرسیمی دەستپێکر.
ل ٨ی ئادارا سالا ١٩٧٧ێ، دانپێدانا نەتەوەیێن ئێکگرتی ب رۆژا ئافرەتێن جیهانێ. ئێدی ئافرەتێن کوردستانێ ژی ئەڤ رۆژە ب چالاکیاین زیندی کر.
ل ٨ ی ئادارا سالا ١٩٩١ێ، سەرهەلدانا باژێرێن چەمجەمال و هەلبجە و زەرایەن و پیرەمەگرون و ئەربەت دەستپێکرن و د دەمەکێ کێم دا هاتنە رزگارکرن.
ل ٩ێ ئادارا سالا ١٩٨٩ێ، هونەرمەند محەمەد شێخو ل باژێرێ قامشلو ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ مالئاڤاهیکر.
ل ٩ێ ئادارا سالا ١٩٩١ێ، سەرهلدانێ ل باژێرێن کویە و شەقلاوە و باسرمە دەستپێکرن و هاتنە رزگارکرن.
ل ١٠ێ ئادارا سالا ١٩٩١ێ، ئاگرێ سەرهلدانێ گەهشتە باژێرێن سوران و رەواندز و حاجی ئومران و مێرگەسور و خەلیفان و حەریر و باتاس و مەسیف و ئاخجەلەر و تەقتەق و قەرە هەنجیر و هاتنە رزگارکرن.
ل ١١ێ ئادارا سالا ١٩٧٠ێ، سەرکەفتنا شورەشا ئەیلولا مەزن ب سەروکاتییا بارزانیێ نەمر و نەچارکرنا حکومەتا عیراقێ دانپێدانێ ب مافێن کوردستانێ بدەت و رێکەفتناما یازدەی ئادارێ دناڤبەرا حکومەتا ئیراقێ و شورەشا ئەیلولێ بهێتە پێکئینان و مۆرکرن و راگەهاندن، کو دهێتە هژمارتن گرنگترین دیکومینتا دانپێدانێ ب مافێن کوردستانێ ژ لایێ دەولەتەکا داگیرکەرڤە.
ل ١١ ێ ئادارا سالا ١٩٩١ێ، سەرهلدان و ئازادکرنا سەنتەرێ پارێزگەها هەولێرێ و باژێرێن کەسنەزان و بنەسلاوە و قوشتەپە و کەوەرگوسگ و دارەتوو و پرزین و شاویس و بەرحوشتر و توبزاوا و بڤێ چەندێ چەقێن ئاگرێ سەرهەلدانێ دەربازی دەڤەرا بەهدینان بوون.
ل١٢ ێ ئاداراسالا ٢٠٠٤ێ، سەرهلدانا کوردان ل قامیشلو ل رۆژئاڤا کوردستانێ.
ل ١٢ ی ئادارا سالا ١٩٩١ێ، ئاگرێ سەرهەلدانێ گەهشتە دەڤەرا بەهدینان و باژێرێن ئاکرێ و شێخان و بجیل و بەردەرەش و دینارتە هاتنە رزگارکرن. د هەر وێ رۆژێ دا سەرهەلدانێ باژێرێن خانەقین و مەخمور و جەلەولا ژی رزگارکرن.
ل ١٣ ی ئادارا سالا ١٩٤٩ێ، کومبونا بارزانیێ نەمر دگەل جەنەرالەکێ رووس ل تاشکەند پایتەختێ ئوزبەگستانێ.
ل١٣ ێ ئادارا سالا ١٩٩١ێ، سەرهەلدانێ باژێرێن زاخۆ و ئامێدیێ و سەرسنک و شێلادزێ و دیرەلوک و دەرکارێ و باتوفا و دەشتا سلێڤانەیان و زاویتە و مانگێش و پردێ و کەلار و جەبارە رزگارکرن.
ل ١٤ ێ ئادارا سالا ١٩٠٣ێ، ژ دایکبونا بارزانیێ نەمر ل بارزان، ل سەردەمەکی کو بزاڤا چاکسازی و نەتەوەیا شێخ عەبدولسەلامێ بارزانی د ململانێ دا بوو هەمبەری هێزێن دەولەتا ئوسمانلی و یێن هوزێن دەوروبەر.
ل ١٤ ی ئادارا سالا ١٩٩١ێ، سەرهەلدانێ سەنتەرێ پارێزگەها دهوکێ و باژێرێن سێمێل و دەوروبەرێن وان رزگارکرن و سنوورێ هەرێما کوردستانێ دگەل دەولەتا سوریایێ ڤەکر.
ل ١٥ ی ئادارا سالا ١٩٣٢ێ، شورەشا ئێکێ یا بارزان ب سەرکردایەتیا شێخ ئەحمەدێ بارزانی دەستپێکر.
ل ١٥ێ ئادارا سالا ١٩٩١ێ، سەرهەلدانێ دەوروبەرێن مەخمور و پردێ ئازادکرن.
ل ١٦ێ ئادارا سالا١٩٨٨ێ، رژێما دکتاتوریا صەدامی باژێرێ هەلبجە کیمیابارانکر و د گەرەوا وێدا پێنچ هزار هاولاتی شەهیدکرن و دەهـ هزار بریندارکرن و باژێر وێرانکر.
ل ١٨ ی ئادارا سالا ١٩٤٧ێ، شەڕێ مەزنێ هێزێن کوردستانێ ب سەروکاتییا بارزانیێ نەمر دژی هێرشا لەشکەریا ئیرانێ بو سەر دەڤەرێن ژێر دەستهەلاتا هێزێن بارزانی ل رۆژهەلاتێ کوردستانێ.
ل ٢٠ ئادارا سالا ١٩٩١ێ، هێزێن پێشمەرگەی گەهشتنە دەوروبەرێ باژێرێ کەرکوکێ و هەماهەنگی ل گەل جەماوەرێ دلسوز کر و سەرهەلدانێ دەستپێکر و سەنتەرێ پارێزگەها کەرکوکێ و دەوروبەرێن وێ رزگارکرن، و بڤێ چەندێ سەرهەلدانا جەماوەری و بزاڤارزگاریخوازا کوردستانێ مەزنترین سەرکەفتن بجهئینا و خویاکر کو کەرکوک کوردستانە.
٢٠ ی ئادارا سالا ٢٠٠٣ شەرێ ئازادیا عیراقێ دەستپێکر، هێزێن پێشمەرگەی دەڤەرێن کوردستانیێن دەرڤەی ئیدارا هەرێمێ رزگارکرن و دەستهەلاتا خومالی لێ دامەزراند.
٢١ ئادارا سالا ٦١٢ێ، بەری زاینێ لەشکەرێ میدی شیان دوماهیێ ب ئمبراتوریەتا ئاشوری بینن پشتی گەهشتینە نەینەوا پایتەختا دەولەتا ئاشوری و دەست ب سەرداگرتی، و سنورێ دەولەتا خو بەرفرەهکر.
٢١ێ ئادارێ سەرێ سالا کوردی و جەژنا نەوروزێ یە، خەلکێ کوردستان هەر سال ل ڤێ رۆژێ ژ مال دەردکەڤن و دچنە گەشت و سەیرانان. هەر بڤێ هەلکەفتنێ هەمی جۆرێن چەلەنگیێن سیاسی و جڤاکی و هونەری و لەشکەری دهێنەکرن، و ئەفسانەیا کاوەیێ ئاسەنگەر ژی هەر ئێخستییە د ڤێ رۆژێ دا، هەروەکو هێزێن پێشمەرگەی ژی گەلەک چالاکیێن لەشکەری دڤێ رۆژێ دا ئەنجامداین.
٢٣ێ ئادارا سالا ٢٠٠٢ێ، هوزانڤانێ کورد تیرێژی مالئاڤاهی کر.
٢٥ێ ئادارا سالا١٩٧٦ێ، سەرکردەیێ شورەشا ئاگری ئیحسان نوری پاشا ل تەهرانێ مالئاڤاهی کر پشتی کەفتییە بەر بۆیەرەکا دەستکرد.
٢٧ێ ئادارا سالا ١٩٩١ێ، لەشکەرێ عیراقێ هێرشەکا مەزن کرە سەر باژێرێ کەرکوکێ و پشتی شەرەکێ مەزن بومبارانکرنا دڕندانە یا باژێری و کوشتنا گەلەک هاولاتییان و خەلکێ مایی رەڤی، لەشکەرێ ئیراقێ کەرکەک داگیرکرە ڤە و شکەستنا سەرهلدانێ دەستپێکر.
٣١ێ ئادارا سالا ١٩٤٧ێ، پێشەوا قازی محەمەد ل مەیدانا چارچرا ل مهابادێ ل رۆژهەلاتا کوردستانێ هاتە سێدارەدان و کۆمارا کوردستانێ ب دویماهی هات.
٣١ێ ئادارا سالا ١٩٩١ێ، هێزێن لەشکەری یێن عیراقێ هێرشەکا مەزن و بەرفرەهـ کرە سەر کوردستانا رزگارکری و ب هۆڤانە باژێر توپبارانکرن و داگیرکرن و زیانێن گیانی و مادی یێن مەزن ب خەلکی کەفتن و ژ ترسان دا خەلکی باژێر بەردان و ب ملیونان مروڤ بەر ب سنوورا چوون و لەشکەرێ عیراقێ هەولێر و دهوک و سلێمانی داگیرکرنەڤە و کۆچا ملیونی چێبوو.
هەر د ڤێ هەیڤێ دا ٦٣ هەلکەفتێن تایبەت ب هندەک پرسێن مرۆڤی و جیهانی هەنە، نەتەوەیێن ئێکگرتی کرینە رۆژێن جیهانی یێن وان پرسان و چالاکیێن تایبەت بۆ دکەن. کوردستانی ژی ب شێوازين جۆراوجۆر سەرەدەریێ ل گەل دکەن.
هەبوون و بزاڤ ل جهـ و دەمی دانە، هەردو دگرنگن. یا باش ئەوە دەمی بکاربینین بۆ باشکرنا ژیانێ بن ل وی وارێ مرۆڤ لێ هەیی.
