چیرۆك و چیڤانۆك و سەرھاتیێن كوردی و راوەستیانەك

عەبدولرەحمان بامەڕنی

ئەم نەشێین بێژین ستران بەری دھێت یان ژی ڤەگێڕان و ئەڤە بابەتێ من ژی نابیت، ژبەركو ئەز دێ زێدەتر ل سەر پوڵینكرنا ڤەگێڕانێن كوردی راوەستم، دەم و جھێن لێ دھاتنە ڤەگێڕان، بۆ نمونە، دەمێ گۆتنا سەرھاتییەكا كوردی جوداتر بوو ژ دەمێ ڤەگێڕانا چیرۆكەكێ، هەر ھۆسان دەمێ ڤەگێڕانا چیرۆكەكێ جوداتر بوو ژ دەمێ ڤەگێڕانا چیڤانۆكەكێ و رەنگە ڤەگێڕێن ھەر سێكان ژی تایبەتمەندیێن خوە یێن جودا ھەبن و ئەگەر ئەم ژ لایێ پۆڵینكرنێ ژی ڤە ل سەر ڤەگێڕێن كوردی راوەستین، ئەز ب باوەرم ئەم دێ كەینە سێ بەش و ب ڤی رەنگی (سەرھاتی، چیرۆك و چیڤانۆك).

 بۆچی ئەز ڤی بابەتی ب گرنگ بزانم، كو ڤەكولینێ ل سەر بكەم! ژبەركو دێ شێین ب خواندنێن زێدەتر دڤی بواری دا، ل سەر تەڤنێ پێكڤە ژیانێ، داب و نەریتێن كوردی، چارەسەری و بەرسینگرتنا كێشەییان، روودانان، پێشھاتان، رەوانبێژیێ و ھەلكەفتان راوەستین و دێ مە خواندنێن دروست ژبۆ ھەبن.

چ جوداھی د ناڤبەرا ھەر سێكان دا ھەیە؟ رەنگە گەلەك ژمە ھەمان پرسیار ل دەف دروست ببیت، ئەرێ ما ھەر سێ ناچنە د قالبێ چیرۆكێ دا، رەنگە ب سەرڤەیی و ب بەرسڤەكا سادە بێژین بەلێ، لێ مەبەستا مەیە ئەم پولینكرنەكێ بۆ بدانین، دا د ھەر ئێكێ بگەھین جوداتر ژ یا دی و ب ھزرا من، ئەم دشێین ب ڤی رەنگی ھەر ئێكێ ژ یا دی جودا بكەین.

سەرھاتی:

ئەڤ سەرھاتییە دكورتن، زێدەتر سەربۆرن و بۆ مفا وەرگرتنێ دھێنە ڤەگێڕان و گەلەك جاران ژی بۆ بێھن فرەھیێ ل سەر روودان و بۆیەران دھێنە گۆتن، چ وەك ئارامكەر، بێھن فرەھی، باشتر ھزركرن و تا داویێ، ژبەركو سەرھاتی ب خوە دچیتە د قالبێ شیرەتكرنێ دا⁽¹⁾. ئەڤا ئەز دبێژم ل سەر پڕانییا سەرھاتییان دھێتە گۆتنێ، شیرەت كرن ژی چ وەك بێھنفرەھی بیت، بۆ نمونە ل ناڤ بەھییان سەرھاتی زێدە دھێنە گۆتنێ، مەبەست ژێ خودانێ بەھیێ یێ بێھنفرەھـ بیت و خوە ل بەر نەخوشییا خوە بگریت، سەرھاتی دھێنە گۆتن ل سەر كاری، ل سەر ھەڤكاریێ، ل سەر ئێكگرتنێ، ل سەر دلپاقژیێ، ل سەر پاكیێ، ل سەر تولڤەكرنێ و دوژمنكاریێ و شەڕی و لێبورینێ و پەیوەندیێن جڤاکی و كەیف و خۆشیێ و ھاندانێ و گەشەپێدانێ ژی.

ل دویڤ پولینكرنا سەری بیت، ئێكەم جار ئەم دێ ل سەر سەرھاتیێن كوردەواری راوەستین، كورتی و درێژییا وان، راستی و دروستییا وان، دەمێ گۆتن و ڤەگێڕانا وان. ئەو كی بوون ب ڤەگێڕانا سەرھاتیێ د بەرنیاس و ئەرێ سەرھاتیێن ھەنێ ھەمی رەنگڤەدانا جڤاکێ كوردی بوون یان نە؟! بۆ بەرسڤدانا ڤان پرسیاران ژی، دڤێت بزانین سەرھاتی چ تشتن و بۆچی دێ بێژنێ سەرھاتی و ئەرێ خودانێ خوە ھەیە یان نە؟!

سەرھاتی بخوە ڤەگێڕانەكا كورتە، زێدەتر سەربورەكە و یا دویرە ژ خەیالێ، ژبەركو سەرھاتی دھێتە ڤەگێڕان دا كارتێكرنێ ل سەر گوھداری بكەت و ب تنێ د حالەتێن ئایینی دا نەبیت، گەلەك سەرھاتیێن ھەین، ب پێغەمبەرانڤە ھاتینە گۆتن، ب ژیانا سەحابەیانڤە ھاتینە گۆتن، ب چاكانڤە ھاتینە گۆتن و ئەڤە ژی د باوەرییا خەلكی دا، ناچنە د بوارێ خەیالێ دا، ژبەركو ئەڤ بابەتێن ئایینی گرێدانا خوە ل گەل باوەری و خۆش باوەرییا خەلكی ھەیە.

دەمێ ڤەگێڕانا ڤان سەرھاتییان، ھەر چەندە چ دەمەكێ دەستنیشانكری نینن بۆ ڤەگێڕانا سەرھاتییان د ناڤ خەلكی دا، لێ یا زێدەتر بەرچاڤ دناڤ بەھییان دا دھێنە گۆتن، ل دیوانان، بۆ زارۆكان، بۆ گەنجان و بۆ شیرەتكرنێ و پەروەردەكرن و ھاندانێ دھێنە گۆتن و ئەڤێن ل ناڤ بەھییان ژی دھێنە گۆتن، ھەر چەندە لناڤ بەھییان زێدەتر ئاخفتن بۆ مەلایی دھێلا، لێ سەرھاتی زێدەترین تشتن دھێنە گۆتن، د دەمەكی دا ھەمی بێدەنگ و دلگران بوون. ھندەك كەس ب گۆتنا سەرھاتییان د بەرنیاسن، یان ئەوان خوە زێدەتر دئینانە پێش، كا ل چ دەم و ل چ ھەلكەفت چ جورە سەرھاتیەكێ بێژیت و زێدەترییا جاران، كا جڤاتا روینشتی و بابەتێ وان دخاستە چ، ئەو سەرھاتی دھێتە گۆتنێ و ھندەك جاران د ئێك روونشتن دا دەھان سەرھاتی دھێنە گۆتنێ، ژبەركو دكورتن و زوی دھێنە ژبەركرن و ڤەگێڕانا وان ژی دشیانێن ھەر كەسی دانە، لێ دھەمان دەم دا ھندەك كەسان تایبەتمەندییا خوە د گۆتنا واندا ھەبوو، خەلكی حەز ژ دیوانێن وان دكر ژبەر گۆتنا ڤان سەرھاتییان.

ئەگەر بۆ بەرسڤا پرسیارا خوە یا دەستپێكێ ژی ل سەر سەرھاتییان راوەستین، دەما مە بەحسا (تەڤنێ پێكڤە ژیانێ، تەڤنێ چارەسەری و بەرسینگرتنا كێشەییان، روودانان، پێشھاتان، رەوانبێژیێ)كری، ئەز باوەرم ئەم دشاش نابین ئەگەر بێژین سەرھاتیێ رۆلەكێ مەزن د شیرەتكرن، ئاموژگاری، ئاراستەكرن و چارەسەركرنا كێشان و بێھنفرەھیێ دا ھەیە، ئەڤە ژی خالەكا زور گرنگە، بۆ ژیانەكا باشتر، خوشتر و گەشتر و ئارامتر.

چیرۆك:

چیرۆك ھەمان سالوخەتێن سەرھاتیێ ناهلگریت، سەرەرای كو رەگەزێ خەیالێ و ئاشوپێ د ناڤ دا نینە. چیرۆك ژ سەرھاتیێ درێژترە و رەنگە ناڤئینانێن وێ، جھێن وێ و روودانێن وێ د بەرنیاس بن و ھەر وەكو كەسەك ڤەگێڕەكێ بۆ مرۆڤی بەحس دكەت، ئەز ئەڤێ بەراورد دبێژم دگەل چیڤانۆکێ كو تێكەلیێ ل گەل ئێك دروست نەكەن. چیرۆكێ ژی سەربۆر، مێرانی، خوە راگرتن، بھێن فرەھی، پلاندانان و لێبورین و گوھداریكرن تێدا ھەنە کو د كوردەواریێ دا گەلەك گرنگی ب چیرۆكێ ھاتیە دان⁽²⁾. ئەگەر چیرۆكێ دگەل سەرھاتیێ و چیڤانۆکێ بەراورد بكەین، چیرۆكێ زێدەتر ناڤنیشان تێدا ھەنە، ناڤنیشان ب مەبەستا (جھـ، ناڤ ئینان)، ب مەبەستا مرۆڤ دشێت دەم و جھێن بویەرێ ژێ بزانیت، لێ مەرج نینە مرۆڤ ڤەگێڕی ناس بكەت و رەنگە نە ناسكرنا ڤەگێڕی ژی، ڤەگوھاستنا چیرۆكێ یە ژ كەسەكی بۆ كەسەكێ دی، كو ھەر كەسەك ل دویڤ دەم و جھێن خوە، رەوانبێژییا خوە د تەڤنێ وێ ب خەبتیت و كێم یان زێدە بكەت، تا دھندەك چیرۆكان دا، مرۆڤ دزانیت چ دەمە یان چ جھە، لێ ل دیڤچوونێ بەروڤاژییا وێ دەردكەڤیت و مەبەست ژێ گەھاندنا ناڤەرۆكا روودانان، برەنگەكی كو رەوانبێژی و ھونەرێ چیرۆكێ نەھێتە ژ دەستدان و مەبەستا چیرۆك بێژی ب ڤەگێڕانێ، ئایا بتنێ بۆ دەم بوراندنێ ھاتیە گۆتن یان ژی ب مەبەست، ژبەركو د سەرھاتیێدا زێدەترین جاران ب مەبەست دھێتە گۆتنێ و دچیرۆكێدا مەرج نینە ھەر دەم ب مەبەست بیت.

چیڤانۆك:

چیڤانۆکێ خواندنەكا جوداتر بۆ دڤێت، سەرەرایی هەبوونا چیڤانۆکان دناڤ کەلتوورێن چەندین گەلان دا، ھەر چ نەبیت ئەوێن ب بەرچاڤێن من كەفتین، لێ زێدەتر د ناڤ جڤاکێ مە دا ئەو چیڤانۆک دھاتنە ڤەگێڕان یێن نزیكی كەتوارێ مە، چ وەك جھـ، وەك جوگرافییا، تا وەك داب و نەریت ژی، لێ بۆ ڤەگێڕانێ زێدەتر دەم بۆ دڤێت و پرانییا چیڤانۆکان ددرێژن، خەیال و ئاشوپ د ناڤ دا ھەیە و كاریگەرییا چیڤانۆکێ ل سەر تاكی گەلەك ھەبوویە، ژلایێ بەرفرەھكرنا مێشكی، كو بزانیت ل پشت چیایێ وی چ ھەیە، بتنێ وەك نمونە دێ دو ڤەگێڕا بەحس كەم، یا ئێكێ: كو راستییا ڤێ من ژ دوسێ كەسان د دەمێ خوە دا گولێ بوویە، كو ل گوندەكی یێن دەوروبەرێن مە، كەسەكی چاندكا خوە تژی نان كر و خاترا خوە ژ گوندیێن خوە، ژ كەس و كارێن خوە ھەمیان خاست و گۆت ئەز دێ چم ل دنیایا دی گەرم، ب مەبەستا، بتنێ دو دنیا ھەنە، ئێك ئەڤا ئەم ل سەر دژین و یا دویێ ئاخرەت، د وەغەرا خوە دا ل گوندەكێ گەلەك ژ یێ ئەو لێ مەزنتر دەردكەڤیت، دبێژیت ئحااااا ئەڤە چەند مرۆڤ ل ڤێرە دژین و سەر پێ خوە دزڤریتە ڤە و دبێژت ئەڤە من دنیایا دی ژی دیت. ڤەگێڕا دویێ ھوسا دھاتە ڤەگێڕان، دو چۆبوونە چییای چ بۆ گیایێ بھارێ بیت یان بۆ گەریان و بێ ئاڤ مابوون، ل سەر ئێك ژ گوبكێن ئاڤێ، ئێك ژوان ژووردا بەرێ خوە ددەتە دەشتێ و رەنگە رویبارێ دیجلەیی دیتبیت، گۆتە ھەڤالێ خوە تو ئاڤا ھەنێ ژ دویرڤە دبینی، ھەر چاوا بیت دبێژیت بەلێ و پرسیارێ دكەت، ئەرێ چەندا كیرە؟ دبێژیتێ گەلەك، دبێژیتێ دگەھیتە د چوكێن مرۆڤی ڕا؟ دبێژتیێ زێدەتر؟ دبێژتیێ دگەھیتە د شیتكا مرۆڤی ڕا؟ دبێژتیێ زێدەتر؟ دبێژیتێ دگەھیتە د حەفكا مرۆڤی ڕا؟ دبێژیتێ زێدەتر و ھوسا سەرێ خوە بلند دكەت و بێھنێ ل خوە تەنگ دكەت ھەر وەكو ئێك دكەڤیتە ئاڤێ و د خەندقیت و رح د سەردا چوو. مەبەستا من ب ڤان ھەردو ڤەگێڕان چ راست یان درەو، تاكێ كورد بتنێ گوندێ خوە ددیت، ژبەركو ھەمی تشتەكێ وی ل گوندێ وی بدەست دكەڤت و كێم جاران ھەكە پێدڤی جھەكێ دیتر بایە و ھوسان، دەما چیرۆكا ئادێ بەحرا ھاتبا گۆتنێ، چیرۆكا چیایێ قاف ھاتبا گۆتنێ، چیرۆكا كافرێ حەفت سەر، دێوێ شین ھاتبا گۆتنێ كو رحا وی یا د كرمكەكی دا، ئەو كرمك یێ د قودیكەكێ دا و ئەو قودیك یا دزكێ كوترەكێ دا و ئەو كوتر بتنێ رۆژەكێ و دەمژمێرەكێ ل جھەكێ تایبەت داددەت، یان چیرۆكا شەیتانا شین یان مارێ حەفت سەر یان ژی مغارا مرییان، دەما زەلام بمریت ژنكا وی ژی دگەل خوارنا چل رۆژان دھاڤێژنە د مەغارێ دا و بەروڤاژی ئەگەر ژن بمریت، یان چیرۆكا سیمەرخی، یان چیرۆكا تا ژێ دچن، دەما مەرج دھێنە ھاڤێتنێ كو بچیت چیرۆكا دروست بینیت و ئێك بەرێ وی ددەتە ئێكێ دی و ھەمیان ژی چیرۆكێن خوە یێن سەربەخوە و خەیالی ھەین و دەھان نمونێن دی.

 ئەم دشێین ڤان مفایان ژ چیڤانۆكان وەربگرین، ئەز بەحسا مفا وەرگرتنێ بۆ ژین و ژیارا وی دەمی دكەم یێ من ھەردوو ڤەگێڕێن خوە ژبۆ كرینە نمونە. چیڤانۆک دشییا مێشكێ تاكی ڤەكەت، دنیایا پشتی گوندێ وی بۆ وێنە بكەت، كو خوە د خەیالا خوە ژی داو ی چ وێنە بۆ نەبن، زێدەباری رەوانبێژیێ، ھونەرێ ڤەگێڕانێ، تەڤنێ روودانان و چاوانییا گرێدانا روودانێن چیرۆكێ پێكڤە و ئێك ل دویڤ ئێك. ئەڤە ژبلی دەم بوراندنێ، كو ئەم دزانین گوندێن كوردستانێ، بەفرا زڤستانێ، رێ و رێبار، سەرما و رێكگرتن و نەبوونا كارەبایێ و ئەڤ تەكنەلوجییا نوكە، خەلك نەچار دما ل وان جڤاتا وان كەسان روینیت یێن ڤان چیرۆك و چیڤانۆکان ڤەدگێرن و ھوسان دەمێ خوە ب تشتەكێ باشڤە د بوراندن، دیسان دەمێ كەسەكی گوھدارییا ھەمان چیرۆك كربایە ئەڤێ دوو كەسان یان زێدەتر، دا جوداھییا ڤەگێڕانا ھەردووكان بینیت، كو گوھورین د رووداناندا ھاتینە كرنێ، رەنگە ئێكی ھەمان چیرۆك ب ئێك دەمژمێر گۆتبایە، رەنگە دا كەسەكێ دی ھەمان چیرۆك ب دەمژمێر و نیڤان ڤەگێڕیت، ئەڤە ژی ھونەرێ ڤەگێڕانێ، ھونەرێ رەوانبێژیێ، ھونەرێ دروستكرنا وێنەییان ژ خەیالێ دیار دكر و دناڤ خەلكیدا بلاڤدكر، كو ئەو ژی دشێت ب ھزركرنێ خوە د دەوروبەرێن خوە بگەھیت.

ئەنجام:

ل دویڤ وێ پرسیارا مە ل دەستپێكێ ئازراندی، سەبارەت رۆلێ سەرھاتی و چیرۆك و چیڤانۆکان د ڤەكرنا گرێكێن (تەڤنێ پێكڤە ژیانێ، تەڤنێ داب و نەریتان ، دتەڤنێ چارەسەری و بەرسینگرتنا كێشەییان، روودانان، پێشھاتان، رەوانبێژیێ و ھەلكەفتان) و ئەرێ ئەڤ چیرۆكێن ھەنێ شیاشینە چەند رۆلێ خوە د ڤەكرنا ڤان تەڤنان دا بگێڕن؟ ب ھزرا من ئەم دشێین ڤان دەرئەنجامان ژ ئەڤا ل سەری و راوەستییانا مە، چ وەك گوھدێر و حەژێكەر و گوھدارێ چیرۆك و چیڤانۆکان، چ ژی وەك خومخورەك و نڤیسەرەك كو پیتەی ب چیرۆك و چیڤانۆکان ددەت و پەرتووك د ڤی بواری دا ھەین، ڤەكولین و گۆتار ھەین، ئەم دشێین بێژین: سەرھاتی، چیرۆك و چیڤانۆک دشێن رۆلێ خوە د بابەتێن (جڤاكی، پەروەردەیی و مێژووی و دەروونی)دا بگێڕن، ڤەگێڕانا چیرۆكان ھزرێن كومەلگەھی بەروڤاژی دكەت، دیتنا تاكی بۆ ژنان، بۆ زەلامان و ڤەگوھاستنا ئەزموونێن مرۆڤان بۆ بەرسینگرتنا تەڤنێ ئالوزێ ژیانێ، كو گەلەك خوە دناڤڕا ئاسێ دبینن ئەو ژی ب دویماھیێن خوش د پرانییا چیرۆكان دا، كو مرۆڤ دشێت چارەنڤیسێ خوە ب دەستێن خوە بگوھۆڕیت و ئەڤ ڤەگێڕان باشترین ھاندانن ژی ژبۆ ڤێ چەندێ.

پەراوێز:

1 ـ عبدالرحمن بامەرنی، ژ بەرپەرێن كەڤن سەرھاتیێن كوردەواری، ئەنستیتویا كەلەپورێ كوردی/ دھوك، 2007.

2  ـ عبدالرحمن بامەرنی، شەڤێن چلەیی چیرۆك و چیڤانوكێن كوردی، ئەنستیتویا كەلەپورێ كوردی/ دھوك، 2011.