گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
دژوار فایق
راوێژکاری باڵا لە سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران و سەرۆکی بۆردی دۆسیەی ماددەی 140
کۆماری عێراق کۆمارێکی پەرلەمانی فیدڕاڵیە، ئەکەوێتە ڕۆژئاوای ئاسیا و سەر کەنداوی عەرەبـــی، دامەزرێنەری کۆمکاری عەرەبی، ڕێکخراوی کۆنگرەی ئیسلامی و رێکخراوی ئۆپیکە، لە رابردوودا ئیمپراتۆریەتەکانی سۆمەری، ئەکادی، بابلی، یاشوری، ئەخمینی، سەلجوقی و ساسانی حوکمیان کردووە. هەروەها (خلفاء الراشدین) ئەمەویەکان، عەباسیەکان، مەغۆل و عوسمانیەکان حوکمیان کردووە، تا کاتی جەنگی جیهانی یەکەم، کۆلۆنالیزمی بەریتانی داگیریکرد.
پێش جەنگی جیهانی یەکەم، دەوڵەتێکی سەربەخۆ بە ناوی عێراقەوە نەبوو؛ بەڵکو لە ١٩٢١بەریتانیا درووستی بە ناوی شاهنشینی عێراق کرد و لە ١٩٣٢سەربەخۆی خۆی وەرگرت.
شایەنی باسە، عێراق دەوڵەتی پێکهاتەی نەتەوەیی، ئاینی و ئاینزایە لە عەرەب، کورد، تورکمان، کلــد، ئاشوور، ئەرمەن و سریان پێکهاتووە.
لە دێر زەمانەوە ئایینەکانی ئیسلام بە (شیعە – سوننە)، کریستیان، جولەکە، یەزیدی، کاکەیی و…هتد لێی ژیاون، پێش جەنگی جیهانی یەکەم عێراق لە ٣ هەرێم پێکهاتبوو، هەرێمی موسڵ، ک لە باکوور ە زۆرینەی کوردبوو، هەرێمی بەغدا لە ناوەراست لە زۆرینەی عەرەبی سوننە یە و هەرێمی بەسرا لە باشووری عێراق کە زۆرینەی شیعەن.
دەبوایە لە دوای جەنگـــی جیهانی یەکەم، عێراق وەکو دەوڵەتێکی فیدڕاڵی یان کۆنفیدرالی لە نێوان ئەو پێکهاتانە پێکبهاتایە یان سێ دەوڵەتی سەربەخۆ بۆ کورد و شیعە و سوننە دروستبکرایە. لەبەر دوو هۆکار:
١- پێش جەنگی جیهانی یەکەم عێراق یەک دەوڵەت نەبووە، بەڵکو سێ هەرێم بووە.
٢- چونکە عێراق دەوڵەتی پێکهاتەکانە واتە فرەنەتەوە و فرەئاین و ئاینزایە، نەدەبوو لە یەک دەوڵەتدا کۆبکرێنەوە.
لێرە دا دەردەکەوێت، کە عێراق بە هەڵە درووستکراوە لەسەر بنەمای نا مەنتیقی و نا واقیعی پێکهاتووە و وڵاتە زلهێزەکانی ئەو سەردەمە بۆ بەرژەوەندی خۆیان، سێ ویلایەتی جیاواز و ناکۆک کردۆتە یەک دەوڵەتی ناوەندی، بۆ ئەوەی بەرژەوەندیەکانی خۆیان بپارێزن و سەروەت و سامانی عێراق بۆ خۆیان ببەن، بێ گوێدانە خواست و بەرژەوەندی عێراقیەکان. عێراقیـان وا درووستکرد، کە ئارام نەبێت هەمیشە دەسەڵاتی ناوەندی کێشەی لەگەڵ پێکهاتەکان هەبێت و بۆ کۆنتڕۆلکردنیان پەنا بباتە ئەو زلهێزانە، داوای یارمەتیان لێبکات، ئەوانیش چەک و تەقەمەنی بۆ بنێرن بە بڕێکی دیاری کراو و سوود لە نەوت و گاز و سامانەکانی وەرگرن.
لێرەدا دەردەکەوێت، دوای ١٠٠ساڵ شەری ناوخۆ خوێنڕشتن، جینۆساید، کیمیاباران، ئەنفال، شەری ئێران، شەری کوێت و کەنداوعێراق بە شێوازی هەلــــە درووستکراوە ڕەچاوی بەرژەوەندیەکانی پێکهاتەکانی نەکراوە، چونکە بەرژەوەندی پێکهاتەکان لە سیستەمی فیدرالی
کۆنفیدرالیە. بڕوا بکەن دەوڵەتانی فیدرالی لە جیهان، وەکو ئەڵمانیا، سویسرا، بەلجیکا، کەنەدا و ئەمریکا، ئەگەر لە ١٠٠ ساڵی رابردوو بە سیستەمی ناوەندی و دیکتاتۆری درووستبکرانایە، وەکو عێراق دووچاری شەری ناوخۆ و فەشەل دەبوون.
مێژوو ئەوەمان پێدەڵێت؛ تا عێراق دەوڵەتێکی ناوەندی بێت، بە بیری سێنترالیزم بەڕێوەبچێت، پرۆسەی سیاسی سەرکەوتوو نابێت و عێراق ئارام نابێت. بە نێگەتیڤ کارایی لەسەر ئارامی هەرێمایەتی و جیهانی دەکات.
عێراق وا هەژمار دەکرێت، کە دەوڵەتێکی عەرەبیە و عەرەبەکان ئاسوودە نین و ژیانیان ناخۆشە و بەرەو هەندەران کۆچ دەکەن، دەگوترێت عێراق زۆرینەی شــــیعەیە لە دوای ٢٠٠٣ ئەحزابی سیاســی شیعە عێراق بەڕێوەدەبەن، بەڵام شارەکانی شیعە لە قەیرانن، خزمەتگوزاریان نی یە،
خۆپیشاندان دەکەن و زۆریشیان کۆچ دەکەن. عێراق دەوڵەتێکی بەرهەمهێنەری نەوت و گازە و دامەزرێنەری ڕێکخراوی ئۆپیکە، بەڵام ڕێژەی هەژاری ٣٧٪ بۆ سەرەوەیە و ڕێژەی بێکاریش زۆر بەرزە. عێراق لە دەستوور دەوڵەتێکی فیدرالیە، بەڵام لە ئەرزی واقیع یەک هەرێمی هەیە کە کوردستانە، ئەمەش دیاردەیەکی تایبەت و نەگونجاوە، عێراق وا هەژمار دەکرێت کە دەوڵەتێکی دیموکراتیە، بەڵام هەر٣ دەســەڵاتەکە بە سیســـتەمی دکیکتاتۆریەتی زۆرینە بە ڕێوە دەچێت، واتە؛
عەرەبی شیعە باڵادەستن و بڕیارەکان لەبەر ڕۆشنایی و بەرژەوەندی ئەوان دەردەچن و ڕەچاوی بەرژەوەندیەکانی کورد و ئەوانی تر ناکرێت، بە رووکەش عێراق دەوڵەتێکی ئیسلامیە بەڵام بە پراکتیک زۆر دوورە پرەنسیپ و ڕێنمایەکانی ئاینی ئیسلام، موسڵماناکان ئاسوودەنین و بەرەو هەندەران کۆچدەکەن. پرسیار لێرە ئەوەیە، باشە کورد و تورکمان و ئاشووری و ئەرمەن و سریان و کریستیان و یەزیدی و کاکەیی چۆن ئاسوودەبن ؟
گەورەترین کێشەی عێراق ئەوەیە، کە عەقلیەتی دەسەڵاتدار لە بەغدا لە ژێر کاریگەری تەوژمی شۆفێنی عەرەبی، بیری توندی ئاینی و ئاینزایی پرەنسیپی مەرکەزیەتە، غرور و خۆ بە زلزانینە. لەوانەش ترسناکتر لە ژێر کاریگەری دەستێوەردانی دەرەکیە. ئەم دیاردانە وایکردووە، کە پرۆسەی سیاسی عێراق فەشەل بێنێت و سەروەت و سامانی بە هەدەر بڕوات و شەڕ و ئاژاوە بەردەوامبێت و عێراق ببێتە (دەولە اللا دولە) و (دولە لا قانون) (دولە المیلیشیات) و (اسیرە التدخلات الخارجیە).
ئـــــەوەی جێی داخـــە، ئێستا لایەنە سیاسیەکانی، کە حوکمی عێراق دەکەن دەردەکەوێت؛ وەکو پێویست پەند و وانەیان لە مێژووی خوێناوی و فەشەلی رابردووی عێراق وەرنەگرتووە و وانەیان لە مەرکەزیەت و دیکتاتۆریەت وەرنەگرتووە، بەم شێوازەش حوکمرانی عێراق بەردەوام بێت، بەداخەوە شەر و ئاژاوە و نەهامەتـــی و برسێتی، دەستێوەردانی دەرەکی بەردەوام دەبێت، ئەمە راستیەکە دەبێت گشت عێراقیەکان بیزانین. بە تایبەتی سیاسیەکان بە پەند وەرگرتن لە رابردووی عێراق و ئەزموونی ئەو وڵاتانەی، کە زیاتر لە پێکهاتەیەکی نەتەوەیی و ئاینی پێکهاتوون بۆمان دەردەکەوێت، کە چارەسەری بنەرەتی بۆ عێراق بەم شێوەی لای خوارەوەیە:
١- جێبەجێکردنی سیستەمی فیدرالی، بە گوێرەی دەستووری عێراقی واتە عێراق بکرێتە ٣ ویلایەتی فیدرالی، ویلایەتی کوردستان ویلایەتی ناوەراست و ویلایەتی خواروو یان بکرێتە ٥ ویلایەت: یەک بۆ کوردستان، کە ئێستا لە ئارادایە دوو ویلایەت بۆ سوننە و دوو ویلایەت بۆ شیعە
٢- یان عێراق بکرێ بە دەوڵەتێکی کۆنفیدرالی لە سێ دەوڵەت پێکبێت (دەولەتی کوردستان، دەولەتی عەرەبی سوننی و دەوڵەتی عەرەبی شیعی) لە چوارچێوەی یەکێتیەکی ئارەزوومەندانەی دەستووری، کە لەخزمەت هەموو پێکهاتەکان بێت.
٣- پێویستە عێراق لە هەردوو حالەتی فیدرالی و کۆنفیدرالی دەوڵەتێکی مەدەنی، دیموکراتی، عــــەلمانی و دەستووری بێت، دووربێت لە تەوژمی شۆفێنی نەتەوەیی، بیری توندی ئاینی و ئاینزایی و هۆزگەری.
٤- لە هەردوو حالەتدا، عێراق لە دەستێوەردانی دەرەکی رزگار بکرێت و سەروەری بۆ بگێردریتەوە و تۆڕێکی پەیوەندی نێودەوڵەتی باشی لەگەڵ وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هاوبەش و ڕێزگرتن لەیەکتر و پاراستنی سەروەری هەبێت.
