گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
وەرگێڕان بۆ زمانێ عەرەبی: موحەمەد ئەسلیم
وەرگەرا كوردی بدەستكاری ڤە: هزرڤان عەبدوڵا
پشکا دویێ و دویماهیێ
4 – كارتێكرنا چەڤەنگیبوونێ
پەیڤا گۆتنكەری ب كریارەكا چێترین دهێتە هژمارتن. ئەو ئالاڤەك حنێردارە، دكاریت پەیوەندیێ د ناڤبەرا كەرتان دا پەیدا بكەت، ئەگەر هات و بهەڤگەهشتن ب ئێكجاری ژ ناڤ نەچووبیت، ئەو ب تڤاڤی دێ نەبەرهۆش مینیت. مرۆڤ نكاریت، ئەگەر ساكار نەبیت، كۆ گومانی ل كارتێكرنا ڤان چارەسەرییان بكەت، ئەوێن ب درستی پشتبەستنێ ل سەر دەستهلاتا ب رێكا پەیڤێ دكەن، ئەوێن ئەم دبینین شرۆڤەیا دەروونی ل بەراهییا وان دهێت. بدرستی، پێدڤییە ل بەراهیكێ «باوەرییا ب پەیڤێ« هەبیت، بەلێ ب ژ رەنگەكی ژ رەنگان دشیاندایە باوەرییا پێشوەخت پەیدا ببت، كۆ تە گومان ل سەر وێ كارتێكرنێ نەبیت، یا تو بەردەوام ل راستییا وێ دگەری؟ چونكۆ ئەو كەسێ رەوشا وی یا هندری ب دلێ وی نینە، ژ بلی دەستپێكێن نەكونجایی و خودان ئەنجامێن وێرانكەر پێڤەتر پەیدا ناكەت (رویدان، نەساخی، هەلوەشیانان)، دەما ژ ڤی كەسی دهێتە پرسین كانێ ئەو دكاریت:
«خوە راگریت»، ئەو – ب خوە یان ب هەڤكارییا كەسەك دی – گۆتارەكێ ل دۆر بۆریێ خوە، نها یا خوە و پاشەرۆژا خوە د ئافرینیت. ئەوا ئەو دكەت (دەنگڤەدانەكە گوهان هێڕ دكەت). ئەڤ دەنگڤەدانە یان هەما ژ نشكێڤەیە -فویستری كارتێكرنێن وێ ئاشكراكرینە- یان ژ ئالیێ كەسەكی ڤە (كەسەك پێدڤییە ئەو بزانیت) هاتییە ئاراستەكرن، ئانكۆ وی دەستهلات ل سەر لاوازییان هەیە و رێكێن چارەكرنێ دزانیت. پێرابوونان خویاكرییە، ئەڤ رەنگڤەدانە ژ كارتێكرنا ل سەر خودێن دگەل جیهانا خوە نەگونجای بێ كارتێكرن نینە. ئەو جۆرێن پەیڤا یێن ئاشكرا جودا و هەڤدژن، وەكی كارتێكرنا وان پێدڤی ب هەڤكارییا چارچووڤەك چەڤەنگی هەیە، دڤێت ئەوا ژێ دهێت ڤەگوهاستن، د ناڤ سیستەمێ رەوشەنبیریەكا دیاركری دا تێرا باوەریێ هەبیت، دڤێت باوەرپێكرنا مرۆڤی پێ ب هێز بیت.
دۆركهایمی نەبوونا كاودانی د چارچووڤەك هوسا دا، ل شوونا تێكدان و بێ سیستەمی یێ هژمارتییە. چونكۆ پێرابوونێن تایبەتمەندییا جادۆییا سپی (پاك) یان خوێڤزانكی یێ سەروبەرێ ناڤخوەیێ كەسێ ئارێشە ژ بەر لەزا وی دژیانا وی دا، بەروڤاژی مەرەمێ ب سەری هاتی راستڤە دكەت. هەر وەسا دەلیڤێ پێ ددەت؛ ل هەڤهاتنەك نوی، د ناڤبەرا ئالیێن ژیانا خۆ دا بكەت. پێرابوونێن جادۆییا رەش -ئەوا بەهرا پترێ ئەو كەسێ خۆ ب قوربانی دهژمێریت- دەلیڤا گڤاشتنا جڤاكی یا ناڤخۆیی، ئەوا بێ چەنسی (جادۆلێكری) دهاڤێتە رەوشەك خراب دا سڤك دكەت. جان فاڤری تەكەزیێ ل سەر بەختەوەریێ د ڤێ چەندێ دا دكەت: یا دوورە، جادۆڤانەك هەبیت نڤشتیەك زیانبەخش ب كەسەكی بدەت، بەلێ مە گومانەك مسۆگەر د شیانا كاركرنا شێوازەك جادۆیی دا هەیە، گەر ئەڤ باوەری نەبیت. (جان فاڤری- بەختەوەری 1977: 39).
زانستێ پاش دەروونی، ئاوایێ جادۆیی ل نك مە ب گەلەك كەهی دهژمێریت، ب گۆرەیی ئەو جهێ (ئالاڤێن راگەهاندنێ) بۆ تەرخانكری. هەر وەسا ئەو ژ ئالیێ علمیان ڤە، ئەوێن ب رژدی دهژمێرن گرنگە، چاخێ ئەو دەمژمێرێن درێژ بۆ راماندنا وێ تەرخان دكەن. دبیت ئەو ڤەگوهاستنا زانست ل بەرامبەر دیاردێن پاش دەروونی خۆ تێدا دبینت، ب چ كێماسیەكێ بیت، گەفا هەرفتن و وێرانیێ ل هەمی ئاڤاهی بكەت. ئۆ براستی، ئەگەر زانستێ پاش دەروونی ل سەر زانستی گەف بیت، مسۆگەر نە ژ پێكهاتێن وی یە، بەلێ ژ مگرتیێن وی یێن ئەپستولۆگییە. مەرەما مە؛ ژ زانستێ پاش دەروونی ئەوە، روودانەك ئافراندییە، زانستی ب خۆ ژ خاپاندنێ، ژ دیاردێن كاریگەرییا چەڤەنگی تێدا دیار پەیداكرییە(5).
هەر ژ بەر هندێ، زانست نكاریت راڤەكرنا پاش دەروونی شرۆڤە بكەت، گەر هەمی پێكڤە نەبیت، ئانكۆ نەشێت ڤەكۆلینا وی ب رێكا راڤەكرنێن ل پەیهەڤ بكەت، بەلێ ب رێكا گوهارتنا تەڤایی یا هەلویستێ خوە ل بەرامبەری بەردەوامییا كاریگەرا، بكەرێ مرۆڤینی د ناڤ بوارێن كەتواری دا ئەنجام ددەت، ئەوا د نەبوونا ڤێ پەیوەندی یێ دا بوارێن ژ هەڤدابڕی دمینن. ب دەربڕینەكا دی، زانست نكاریت وێ بكەت، گەر هەلویستێ خوە ب تەڤایی بەرامبەری كاریگەرییا چەڤەنگداری یێ نە گوهۆڕیت. هەر وەسا دۆمۆنی ب داڕشتنێن جودا دەربڕین ژ هزرەك نێزیك ڤێ كرییە. ئەو ب ئەفسانە ب ناڤ دكەت و ئەم ب هێما ب ناڤ دكین:
«د هەمان چاخی دا، گۆتارا هشداری (عقلانی) تشتەكی ب تنێ دبێژیت، بەلێ ئەفسانە یان چامەك هەلبەستی بهەڤرا دەربڕینێ ژ هەر تشتی دكەت. گۆتارا ئێكێ نۆرمالە، یا دویێ چڕترە. (را. الـ «Thic description» كلیفورد گێرتز). ئەفسانە هزرەك هەڤبەند ژ جۆرەك دییە، ژ هەڤبەندییا گۆتارێ یان هۆشی جودایە»(6). دگەل وێ چەندێ ئەم نكارین بهێلین، د «نەهشداری» (لاعقلانی) یێ دا، ئەوا مینا نەگونجان و نەهەڤگرتی را دەرباز بیت. (دومون، 1978: 98 – 99).
ها ل وی چاخی، هەر تشتەك دێ ل سەر گۆتارا پاشڤەرۆ یا ئەترۆپۆلۆگیەك مفا ژێ دكەت راوەستیت. هندەك ژ پشتەڤانێن ئەترۆپۆلۆگییا ,فیزییایی، ژ بلی بیاڤەك كێم بۆ رەنگێن ڤێ دەنگڤەدانێ ناهێلن ئەوا د ناڤبەرا چاڤدێر(Observateur) بنچاڤ (Observé) دا دبیت، ژ بەر هندێ هەست دكەن؛ ئەو ب پێدڤیێن گۆتارا زانستی یا ڤارێ ڤە د گرێداینە، هەر چەندە هنێن دی -بەروڤاژی- ئەنترۆپۆلۆگییا پتر نێزیكی دیرووكا مەرەمدار(7) پێرابوونێ دكەن. ژ پێرابوونێن هەڤبەریێ خوە دوور ناگرن، وەك پیڤەر پلان هەیە، دەربڕینێ ژ ئەوا راڤەكری بكەن. ژ بەر هندێ، ئەو نكارن ب تەمامی خوە ژ ئەڤێ كاریگەرییا خو یا د كارتێكرنا زانستی دا ڤەدزن. دێ دەلیڤا ل بەرامبەری ژێبوویێ جادۆیێ ب گۆرەی رەفتارێن چاڤدێری بەرفرهە (Observateur) بیت: ئەو ب گۆرەی پشتەڤانێن ئەنترۆپۆلۆگییا یا «فیزیایی» گەلەك بەرفرهەیە، ئۆ هەر وەسا ب بۆچوونا پشتەڤانێن ئەگەرا مەرەمدارە.
دابنێڕین دەستپێك ژ هندەك نموونەیان، ئەنترۆپۆلۆگی چەوا ڤاڤارتنا پێكهاتێن جادۆگەریێ یان ئەفسانێ دكەن، گاڤا بابەت گرێدایی گومانەكێ ژ گومانان بیت. ج. أ. وف. برێگێت ددەقەكی دا ئەڤا ل خوارێ دیار دكەت:
– «ئەرێ بەق ماسییە؟
– نەخێر، بەق ماسی نینە.
– باشە پا دێ بەق چ بیت؟
– ئەو ژنە».
هەلبەت ل ڤێرە ڤەگوهاستن ژ ئەفسانێ هەیە. ئەڤە بیرا رستەیا كرویبەری (Kroeber) ل بیرا مە دئینیت: «دەما من ڤیایی دەرهاڤێژێن ئەتنۆگرافی ل دۆر ئاكنجیێن یۆركێ پەیدا بكەم، نەچار مام گەلەك و گەلەك گوهدارییا وان ئەفسانان، یێن من پێشتر دناسین بكەم، بەری ئەز و ئەو ب راستیێن نها بگەهین، هەروەسا پترییا جاران ئەز ب سەرنەدكەتم د ئەوان تشان دا یێن دی بۆ من ل سەر ڤی بابەتی یان ئەوێن دی بۆ من باس دكرن، پترێ من ئەو هایدار دكرن،» (ج. أ. وو. بریغت، 1969: 70).
وەسا دیارە ب گۆرەی بۆچوونا ج. أ. وف. بریگێت و كرویبەری -ئەوا ئەو دنخێڤن- كۆ بنەمایێ ژ هەڤجوداكرنا ناڤبەرا ئەفسانێ و زانینا بابەتیانە یا جیهانێ «بنەمایەك باوەر پێكەرە». ژ بەر كو چڕیا ل سەر بنیاتی خوینێ ئەڤرۆكە گەلەك یا كێمە نەزان بیت، د دەقەك تایبەت بۆ شرۆڤەكرنا زیانێن ژینگەهێ دا ل نك پوشمان كونگی(8)، بلۆرتن جونس و كونزی ڤاڤارتنەك گەلەك هووركرییە (ئەم دێ ئازادیەك توند ل سەر دارشتنا وان یا فێلباز ب خوە دەین).
ئەم دكارین هژمارەك مەزن ژ باوەریێن نە هشیار ل دۆر گیانەوەران ل بیربینین، لێ ئەو، وەسا دیارە، ژ بلی رۆلەكی گەلەك بچویك پێڤە د ژیانا كۆنگی یا رۆژانە دا و كارلێككرنا وان دگەل گیانەوەران ناگێرن. باوەرییا ب تنێ یا خەلك، تا رادەكی باش ب رژدی سەرەدەری یێ دگەل دكەن، ئەو شاه یان سەروەر (Possession) ژ ئالیێ فڕندانڤەیە. ب دەربڕینەكا دی، تشتێن مینا ڤان باوەران ناچنە د ناڤ ڤەكۆلینا رەفتارێن گیانەوەران دا. وەسا دیارە ئەو ژ بلی د ناڤ هزركرنا جودا ژ زانینا ئەتنۆژینگەهیێ دا نینن، (جونس و كونی، 1976: 34).
ئانكو هندەك تیڤكل هەنە، بەلێ دانەر حنران بۆ كێمكرن و رەنگڤەدانێن وێ ل سەر زانیاریێن درست پەیدا دكن.
هەر وەسا هندەك ئەترۆپۆلۆگێن دی هەنە، ل سەر مەترسییا ڤاڤارتنا كورتكری دهشیارن. ئەها ئەڤە ئێك ژ وان بۆ نموونە، هەست ب خەفكێ دكەت و خوە ژێ دوور دگریت:
«هەلبەت دڤێت ئەم د هشیار بین، ل سەر جوداكرنا د ناڤبەرا باوەری یێن ئۆلی دا، ئەم هنان ژ وان ب بپارێزین، چونكۆ ئەو وەسا بۆ مە دیارن راست و ساخلەمن و دخوازین ژ هنێن دی دوور بین، كۆ ئەو ژ هەژی نینن ب باوەری یێن ئۆلی ب هژمێرین، چونكۆ ئەو ل بەر مە هندا دكەن. (دوركهایم، 1912: 117).
بەلێ بۆ مە دیار دبت، دوركهایم ئەترۆپۆلۆگ نەبوو…
دبت بابەت د نموونێن بۆری دا گرێدایی شێوازێن زانینێ ل جیهانێ بیت، ل دویڤچوونێن زانستی نە هاتنە خویاكرن. ل دەما بابەت گرێدایی كریارێن مادی و بۆچوونێن بەهراپتر ب جادۆڤانی دهێنە ب ناڤكرن بیت. چونكۆ ڤاڤارتن پێكهاتێ رەوا دیار دكەت، ئەو زانینەك سەربۆرییە (سەرنشیڤێ گۆتاری یێ پسپۆریەكێ یە) و پێكهاتێ رەوا جادۆییە. زانینا سەربۆری پیدڤی نابیت، گەر ب پیچەك ژ نێڕینی نەبیت. ئەو زانینەك ڤەخواندنێ یە و بێگومان ل سەر گرنگترینێن سایكۆلۆگییا بەراهیكی ئاڤا دبیت، ئەو دەلیڤا بەرفرەهكرنا كوژیێن ژیانا رۆژانە ددەت، ب داریتنا شێوازێن گرێدایی، یێن سازیێن بەرنیاس د مەرەمێن دەستپێشخەریێ دا. بەهراپترێ ئەڤ زانینا سەربۆری، ب شێوازێن كورت دەربڕینێ ژ خوە دكەت. براستی ئەم دبینین بابەت گرێدایی ڤەخواندنێ یە. ئەم دێ تەكەزكرنێ د نموونان دا بینین، وەك نموونا داهاتی:
«بەری ب گەهشتنا گرۆڤێن بیركاری، ئەوا د یارییا پۆكەرێ یا پتر بەرنیاس ب سێتك(9) دا، ئەڤا داویێ چاخەك درێژ خودان سەنگەك بلند بوو د یاریێن بەرنیاس دا. ب ئاوایەك گشتی، رێزكرنا چەوانییا جۆرێن نموونان و بهایێ وان گەلەك بەرنیاس بوون، كەنداگ (kendag) كراپدس (crapds) ل بیر تینیت «ئەوێ هیمایێن وی شرۆڤە دكەت، كۆ چەنسێ مفاكرنا یاریكەرێ ئێكێ رۆهن دكەت، دبیت د كاودانێ یاریەك ئاسایی دا، ئێك و نیڤ بیت. ئۆ براستی بهایەك گەلەك نێزیكی ئێك و نیڤێ یە، وەكی هەڤگرتنەك د 244 ل سەر 293یێ دا هەیە، ژ بەر هندێ چاڤلێكرنەك رەها ژ زانینا سەربۆرییا راست هەیە. (هایكینگ، 1975: 53).
چو گومان تێدا نینە، ئەڤ زانینا سەربۆری بنیاتەك نەیێ دیارە، بۆ هەمی مگرتیێن د شیان دا درست دكەت، هۆسا ئەم ئاستێ بەری تیۆری ل سەر لۆجیكێ پەیدا دكین، ئەم نابینین چەوا دكاریت ب ئێكجاری زانستەك مگرتی یێ هندری(10) بیت Hypothético-déductif. ژ ئالیەك دی ڤە، ئەو خودان نیشانە، كۆ رەوتێ ئەترۆپۆلۆگی ب تەڤاهی -ل سەر شۆپا فریزەری- تەڤلهەڤیەك نەسنۆردار د ناڤبەرا زانینا سەربۆری و زانستی دا دكەن. ب ڤێ، وێنەیێ زانستی، ئەوێ جێرفی و ئاگاسی پەسن دكەن دهێتە پارستن، ئانكۆ ئەو «كورشەبوونەك (تراكم) مەزنە ژ تیبینی یێن سەربۆری، یێن پێدڤییە بیردۆزیێن وان وەك نۆشاڤێ بهێنە تێكهلكرن، ئەگەر گۆتنا جارفی و ئاگاسی راست بیت.
بابەتێ زانینا سەربۆری هەر چ بیت، ئەو وەك زانست یان پێش زانستی د رێكەك راست را چوویە، چونكی شرۆڤەكرنا كێمترین گۆتارێ دیار دبیت، كۆ زانینا سەربۆری و جادۆی ب دو گۆتنێن ژ هەڤجودا كار ناكن، بەلێ وەك جەمسەرێن شرۆڤەكرنێ ل پەیهەڤن، سۆزا ب پێشبركیەكا بەختەوەرە، ئەوا پاشی دێ زانستەك چەسپاندی نموونا هنداكەرا لڤاندنا نەبەرهۆشا پەیوەندیێن ئەگەری یێن نەیی بیت. لەورا نابیت بكارهینانەك ژ بكارهینانان، كۆ دیمەنەك دوانی: دیمەنێ زانینا سەربۆری (أمبریقی) و دیمەنێ جادۆیی دیار بكەت. گشتاندنێ بۆ ئەنجامێن تیبینیكری كارتێكرنەك مەزن هەیە. پشتبەستن ب نموونەك بچووككری، نموونەك باش ژ زانینا سەربۆری، یا زانستی چەسپاندی بكار دئینیت.
تێبینی؛ گوهارتنا پیڤەری یان پەیسكێ پێكهاتی ناگوهۆریت، تنێ ب رێكا هویربینی یا وێ تیبینییێ، ئابۆر هژمارەك بێ داوی ژ پیڤەرێن سەربۆری بەردەست دكەت، چونكو بكارهینانا زانینا سەربۆری ل ڤێرە ب رێكا چاڤدێری و بێی مایتێكرن دبیت -ب هەر رێكەكێ ژ رێكان- رەگەز بەرهەڤن، ئەو وەك رەگەزێن «جادۆیی» بهێنە سالۆخدان. بەروڤاژ، سەما ژ پێخەمەت بارانبارینێ، جادۆڤانیەك بێ زانینا سەربۆرییە (دگەل هندێ زانینا سەربۆری، مینا فتگنشاینی تێبیكری، هزر دكەت سەما ناهێتەكرن، ژ بلی دەما باران بهێتە پێشبینیكرن. (فتگنشتاین، 1967: 244).
ژ هینگێ دهێتە پرسكرن: دینەمۆیا جوداكرنا ل ناڤبەرا زانست و زانینا سەربۆری چییە؟ ئەو چەسپاندنا رێبازییە، بۆ بنەمایێ ئارامییا ئەپستمۆلۆگی یا ئێك ژ ئەنجامێن پیدڤییا رادەستبوونا وەكهەڤییا كاودانی یا زانستێن ل پەیهەڤە. چونكۆ بیردۆزا نوی بەلاڤ دكەت و بیردۆزا بەرێ ئاسان دكەت، وێ دكەتە رەوشەكا تایبەت. ب پلەكێ ژ بۆ نێزیككرنێ د قادێن سنووردار دا كار دكەت. (كوهێن، 1970: 127). فییرابەند میكانزما تیۆرەكێ ژ تیۆران پەسن دكەت (T) ژ بۆ تیۆرەكا دی (T) وەك ئەڤا داهاتی: (T) جهێ (T)دگریت. (T) و (T) دهێنە شرۆڤەكرن. بۆچی (T) ب سەرناكەڤیت هەكۆ (F) ب سەرنەكەڤیت، هەر چ نەبیت رێژەییە، مینا پێشبینی یێن سەربارك (A) بەرهەمدئینن. » (فییرابەند، 1970: 220).
كنارێ ئارامییا ئەپستمۆلۆگی یێ(T) گەر رەواكرنا (S) بكەت، ئەوا شرۆڤەكرن (T) ئەوا خوەراگرە و دكەڤیت، ئەو (F)، ما ئەم چ جادۆیێ ل ڤێرە دبینین. ئانكو ئەو كەرستێ دبهوژیت براستی وەك پیدڤی یێ هەڤگونجایی نینە. كوهێن دبینیت، كۆ دشیاندایە دەست ژ هندەك ئاریشێن كەڤن بۆ مفایێ زانستێن دی بهێتە بەردان یان هەما ب ئاسانی (یێن نە زانستی). ئەها، ئەم یێ د ناڤ جادۆیێ دا. فییرابەند زێدە دكەت:
هەرچەندە بیردۆزیێن نوی د پترییا چاخان دا ژ یێن بەری خوە چێترن و پتر د شرۆڤەكارینە، بەلێ ئەو هەر چاخ هند دەولەمەند نینن، تێرا چارەسەرییا هەمی ئاریشێن بیردۆزییا بەرێ بەرسڤێن سنووردار و هویربین پێداین بكەت، ژ بەر كو پێشكەتنا زانینێ -یان هویربینتر- گەرەوكرنا بیردۆزیەكێ ب ئێكا دی دۆراندنێ پەیدا دكەت و مفاكرنێ ژی دكەت. (ژێدەرێ بەرێ 219):
دۆراندن -هندی پتر تشت پێرا بن- ئەو جادۆییە، ئەوا بیردۆزیەكا نوی دكەت، ئەو بەرهنگارییا گەرەوكرنا تەنا ناكەت،
ئەوا ل ڤێرە سەبارەت گەرەوكرنا بیردۆزیەكێ ب ئێكا دی هاتییە گۆتن، ل سەر بریارا بیردۆزیەك ژ بیردۆزییان ژی پەسند دبیت، ل دۆر ئەوا د ناڤ نەبیردۆزییا وێ دا دهێتەكرن یان پشتەڤانییا وێ بكەت، ڤەخواندنەك «سەرپێیە» و نە تشتەكی دی. پاشی، حەزكرنا ئەپستمولۆگی -ل سەر گۆتن و كریارێن وی ژ ئەوا هاتی گۆتن/كرن ل بەرێ یان ئەوا ل درەك دی دهێتەكرن- دهێتە ناسین. ئەو زانینا سەربۆری ژ تەوشا جادۆیی یێ ڤالا دكەت. پشتی ڤێ رووتكرنێ دەست ب لەكەداركرنێ دكەت «پشكەك ژ بكارئینانێ و ئاڤاكرنا پشكەك دی؛ كۆ ئەو گلێشە، ب پژكادنا وی رادبیت ژ بۆ كریار ل سەر بنەمایێن دی ئاڤا ببیت. (خوەراگرییا كەڤنی نەدیار دبیت).
هەولا لیڤی پرولی، ئەوێ خوە ماندیكری دهێت، ب هاریكارییا تێگەهێ «هشێ دەستپێكی» د دوبارە ئاڤاكرنا مینا وێ هەڤگرتنێ، (ئەوا ل شوونا لۆجیكێ جودا ددیت) ل شوونا چارەسەرییا رەهوریشالی ژ بۆ پرتكرنا ئارامیێ یە. ئەو هەولەكا بێئومێد بوو، ژ ئەگەرەك زەلال، چونكۆ دشیان دا نینە رەوشەنبیری بهێنە پاچڤەكرن، دەسپێك ژ خوەشباوەریەك نەگونجای یا پیڤەری. لیڤی شتراوسی د هەولا هەڤبەرا د پەیرا ئەو هەڤگونجان وەك «هزرەك هۆڤ» دیت» (لیفی ستراوس، (24:1962) :
ئەو تا رادەكی ب دانانا «هزرا هۆڤ» خوە ژ تەڤلهەڤیێ دوور دكەت، د ئاستەك دی دا ژ پێزانییا كەتوارێ نە ل ئاستێ زانستی، د «ئاستێ ئستراتیجی» دا ژ نێزیكبوونا رەوشەنبیری، ل نێزیك ئاستێ پێزانی و هزركرنێ یە. گۆدۆللیە د «هزرا هۆڤ» یا لیڤی شتراوسی دا تێگەهەك نێزیكی ئەوا ماركسی ب «فیتیشیە» ددیت. «یان د هندەك چاخان دا، ئۆلێ ژیانا رۆژانە یان هەتا جادۆیی» ب ناڤكری، ئانكۆ ئەو هێز تێدا دیت یا كەتواری د پێشاندانا خوە دا هەی، ئەو هەڤدژی هشیارییا «سەرپێ» یا ل نك كەسێن گۆدۆلییە هەیە، (1975: 311-304).
گلنەر سەرنجا مە ژ بۆ پەیڤزانیەك هویربین دبت: د گەل پێرابوونا ئەنترۆپۆلۆگییا (ئەركداری) مەیدانی و گرزەبوونێن وێ ژ نووچێن سالخدانی، ئێدی ئازادبوون د شیاندابوو -ب چاوانیەك كاریگەر- هەمی پێشنیار وەكی ژ لۆجیكەك جودا دەركەتین -وی ئەلنویر(11) ددیتن، ئەوێن ئیڤان بریچاردی وانە داینێ، دو كەسێن جێمكێن بالندە- ب مەرجێ كاودانێ وێ پێشنیارێ ڤەگەرینیتە د ئاوایەكی دا بەرهەڤ بیت، هشداری یێ ڤەگەرینیت، ئەوا ئەم ل ئێكەم كێلیك هەست پێ دكەین، ب درستی تێدا یا هندایە. (گلنەر 1975، 33): خویا دبیت، كۆ كریارا دوبارەكرنا دانانا خەبەرەكی د شێوازەكی دا، وەك ئەوێ هەرتم رێژەییا رەوشەنبیری پێرادبیت، ئەو كریارەكا تەنایە، وەكی هەمی جڤاكێن ئەم لێكۆلینا وان دكین د جودانە (ont survécu)، هەر ژ هینگێ وەرە نكارینە دەردۆرا خوە ژ هەلویستێ «نەهشداری؛ لاعقلانی» یێ ب گشتی ب پارێزن، بەلێ تشتەك ڤێ نێزیكبوونا كاریگەر ژ دلساخی یێ گەلەك خرابە، ئەو هەمی نەهەڤگرتنا ژ ناڤ دبت، ئەوێن د شیاندایە رۆلەك ئێكلاكەر د ئالۆزیان دا بگێرن، ئەوێن بەرەڤ گوهارتنا جڤاكی دچن. (ژێدەرێ بەرێ، 44).
ل چاخێ وەكهەڤیا زێدە د تەنابوونێ دا، ب ڤەگوهاستنا ل سەر گۆتارا زانستی د هێتە هژمارتن -دسەر خورسكێ ئاریشا ئەڤێ گۆتارێ را- تایبەتمەندیەكە، د شیاندایە د نەهشتنا ئاریشا جادۆیی یێ دا بهێتە پاشگوهخستن، چونكۆ ئەو بێ شرۆڤەیەك كاریگەرا دی، یا ب درستی د ناڤ كاریگەرییا زانستێ چەسپاندی دا، دهێتە ڤەگوهاستن، داكۆ ئەم سەبارەت ڤێ بەرەڤ گۆتنا جێمكان بدو بالندن هژمار دكەت ڤەگەرین
رێبازا ئیڤان بریچاردی ل سەر وەرگرتنا رستەیان یان نێرینێن دەستپێكی ئاڤا دبیت، ل گاڤا بەراهیكێ گرۆڤەك باش بۆ بیردۆزا (هەبوونا) هشداریێ، «ئەوا بەری لۆجیكی» ل نك دەستپێكییان پێشكێش دكەت. پاشی، د پەی وێ را ب دیاركرنا -ب گۆرەی نێرینا شرۆڤەیا شێوازی- رادبیت، كو ئەوان بابەت یان نێرین ب چو رەنگان بەلگەیێن وەسا پەیدا ناكەن، ل وی چاخی دكارن ب پرسن: د شیاندایە چ ل شوینا هزرا بەری لۆجیكی بهێتە دانان؟ بێگومان، ئەو ب تنێ سەرەدەرییا د ناڤ گێلی و دینبوونێ دایە، ئەوا ژ كەسەكی دهێت؛ دبیت ژ وان هەلوەستێن بەردەوامە، ب رەفتارێ ئەو زیندیەك مرۆڤە، چ گومان تێدا نینە، مینا كۆ وی هەمی ساخلەتێن جەستەیی یێن فرندا هەبن.
كورتی
هوسا، دیار دبیت، جادۆیی كریارەك درستكری یە، دەلیڤا وێ ب پێشكەتنا زانستی بۆ ڤەبوون و پانبوونێ ڤەكرییە. نابیت وەسا دڤێ بگەهن، كو جادۆیی پەیداكرنەك درستكرییە بۆ بوارەك بەرەدایی: چونكۆ پێرابوونێن هۆسا دوور تایبەتمەندیێن گەلەك هویر هەنە، رێكێن نەهشتنا وان ژ ئالیەكی ڤە، تایبەتمەندیێن گەوهەری «یێن هزرا هۆڤ» ژ ئالیەك دن ڤە دیار دكەن. هزرا هۆڤ بیر ل چو تشتان ناكەت. تایبەتمەندیێن وی -مینا مە دیتی- ب ئاستێ خوە یێ تێگەهشتنا سروشتی، ب ئاستی تێگەهشتن و شرۆڤێ ڤە دهێتەگرێدان. دێ یا پێدڤی بیت بكارن، د هەمان چاخ دا، كاریگەرییا مفادار یا هندەك كرنان و كاریگەرییا هیمایی یا كریارێن دی شرۆڤێ بكەن. ئەو ل هندەك چاخان وەسا دیار دكەن، وەك هەڤن. ل ڤێرە درست جهێ ئەنترۆپۆلۆگان پەندڤانییا خوە ب هێزەك هێژای رێزگرتنێ ئەنجامدایە. هەرچەندە ئەو گەلەك هاتنە شكاندن، ل چاخێ بابەت گرێدای ب دیاركرنا بهاڤێ جادۆیی بوویە. دبیت ئێك ژ مە كاری دیار بكەت، كۆ نەبوونا وێ پەنداریێ یە، دەما بابەت گرێدای كاریگەرییا سەمبۆلی بیت، دبیت نەیا دووری سەروبەرێ شێلی یێ گۆتارا ئەنترۆپۆلۆگی و ب پرسێن گرێدای وێ ب خوە ڤە بیت، ئەوا دەربرینا ئەنترۆپۆلۆگی یێ دكەت، دەما دنڤیسیت.
ژێدەر و پەراویز:
[5] – شكاندن: تشتێن هەمەجۆرێن بها ئەرزان. (م).
[6] – هشداری (Rationalité): ئەو ساخلەتێ هشداریێ. (م).
[7] – مەرەمی (Téléologie): بیردۆزیەكە دبێژیت چ تشتەك د خورستی دا نینە هەر ئەو بۆ مەرەك دەستنیشانكرییە. (م)
[8] – بوشیمان (Bushiman): پەیڤەكا هۆلەندیە، ئانكو مرۆڤێ دارستانێ. ئەو ناڤ لێگەرێن دەستپێكیێن هۆلەندی ل سەر مللەتەك ژ باشوورێ رۆژهلاتێ ئەفریكا دانابوو، پترییا ئاكنیێن وان ل بیابانا كالاهاری دژین، ئەو دۆلەكا هشكە، دكەڤیتە د ناڤبەرا بوستوانا و نامیبییا دا. بۆشیمان ب بەژنا خوە یا كورتك ناڤدارن. ئەو ب تنێ ل سەر نێچیرێ و چنینا بەرهەمی دژین. ئەو ل سالا 1890 تۆشی كومكوژیێ ببوون. ژ فەرهەنگا ئەئیتلۆگی، ژێدەرێ بەرێ ناڤهاتی. (م).
[9] – سێتك: یاریەك پەركانێ و هەر یاریكەرەكی سێ قەڕك ڤێ. (م).
[10] – ل ڤێرە ئەم ب هیسی دگەهین، 1974: 89 – 102.
[11] – نویر (Les Nuer): جڤاكەك ئەفیكی یە، خەلكی وان گیانەوەران ب خودان دكن، ب رێكا ئیڤان بریچاردی ناڤداریەك بەرفرەه د ناڤ ئەنترۆپۆلۆگیان دا وەرگرتن. نویر ب شیانا خوە یا د گەل هەڤگونجانێ دا، ب سیستەمی خوە شۆبا بابێ یێ گەلەك پێشكەفتی بەرنیاسن، ب كاركرنا كۆمێن هەڤخوین ب هەڤرا ل نك وان ب ئاوایەك سیاسییە و د ناڤ چارچووڤێ سیستەمەك پارڤەكری كار دكەن. (ژ فەرهەنگا ئیتنۆلۆگیا بەرێ ناڤهاتی) (م).
