گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. نەسرەدین ئیبراهیم گولی
بسپۆرێ پێداگۆگیێ و سایكۆلۆژیێ زانینگەها زاخو پشكا دەروونناسی
ئازادی وەك تێگەهـ، رۆژانە ژ لایێ گەلەك كەسان ڤە دهێتە بكارئینان. بها و چەمكێ ئازادییێ وەكی ئێك ژ بابەتێن فەلسەفێ، نەخاسمە ژی ئەكسیۆلۆژییا زانستێ فەلسەفێ (Axiology) نە بابەتەك نوی یە، بهلێ چەندەها سەدەیە هزرا فەیلەسۆفا بخۆڤە مژویل كرییە، ژ ئالیێ گهلهك فەیلەسۆفان ڤە، ئەڤ بابەتە هند یێ هاتییە هلكۆلین و ڤەكۆلین، د بنەڕەت دا؛ هەمان بەردەوامییا هزرا ئازادی و ئازادبوونا مرۆڤی یە، کو ئایینێن جۆدا جۆدا ئاماژە پێدایی .
پێشەكی:
ئازادی، ل نك ههر مرۆڤەكی، هەر ڕەگەز و ل سەر هەر ئایین، نەتەوە، تەخ و چینەكێ و ژییەكێ بیت، یا گرانبها و ب نرخە، لێ یا ژ هەمییا گرنگتر ئەوە، کو ل ڤێ جیهانێ هندەك كەسێن هەین بۆ ئازادییێ و ئازادكرن و بەختەوەرییا خەلكەک دیتر، دەست ژ ئازادییا خوە بەرددەن، ئەڤ چەندە سالۆخەتە ژی، گۆپیتكا ل خۆبۆرینێ و جوامێریێ یە، هەر كەسەك نەشێتن بگەهیتە وی ئاستی، تنێ ئەو كەس دگەهنە ڤی ئاستێ بلند، کو خودانێ بلندترین ئاستێن مرۆڤدۆستیێ نە. چونكی نە تشتەكێ ب سانەهییە تو بۆ ئازادییا خەلكێ دیتر قۆربانیێ ب ئازادییا خۆ بدەی، نەخاسمە، هەكەر تو ل هیڤییا هیچ پاداشتەكێ ژی نەبی.
بارزانییێ نەمر و كەلتوورێ سادەییێ :
دبیتن گەلەك كەسان ژ مە؛ بارزانیێ نەمر هند نەدیت بیتن، یان ههر دیت بیت، کو گەلەك ژ سادەیی و ساكارییا كەسایەتییا وی گەهشت بیتن، بهلێ گەلەك كەس و گەلەك بەڵگە و ژێدەرێن وەكی وێنە و فلمێن دۆكیۆمێنتاری، كو كەسێن بیانی و ڕۆژنامەكاران یێن گرتین، هەروەسا ئەو كەسێن ل وی نیزیك و تێكەلییا وی كرین، یێن هەین، کو ڤێ سادەییێ نیشانی مەددەن، كا ئەو چەند یێ سادە و خاكی بوویە، ئەڤە ژی پشكەكە ژ هزر و بهایێ ئازادییێ ل نك وی، کو خۆ ژ كۆت و بەندێن جیهانی و خۆشی و تشتێن وێ ئازاد كری ژ پێخەمەت ئازادییا گەل و نەتەوەیەكێ نەئازاد، دا قوربانییێ ب ئازادییا خۆ و یا تایبەت بدەتن.
یا دیارە، کو بارزانی چەند دەستێ خۆ ژ (مالێ دۆنیایێ) شویشت بوو، ب ترۆمبێلەكا سادە یا خۆ رازی بوو، حەز نەدكر سواری ترۆمبێلێن ب دیاری ژ سەرۆكێ وەڵاتەكێ بیتن، ب كۆچكا خۆ یا سادە و بێسەروبەر و تەژی تەپ و تۆز و مشك رازی بیتن، بەلێ نەچیتە (د قەسرەكا مەزن ڤه، کو زەنگین و بازرگانەكێ پەترۆلێ بۆ دلێ وی ئاڤا كری(فتاح، 112،2013). ئایا ئەڤە نە گۆپیتكا سادەیێ و ئازادیخوازیێی وئازادیپەرەستییێ یە؟ ئایا كی دێ شێتن خۆ ل بەر ڤێ چەندێ بگریتن؟ ئایا نە پێدڤییە ئەم هەمی چاڤێن خۆ ڤەكەین و ڤێ سادەیێ بكەینه نموونە و سیمبۆلێ چاڤلێكرنێ؟ ئایا نموونەیێن وەكی بارزانییێ نەمر یێ سادە، یێن وەكی (مهاتما گاندی) یێ هندێ، (ماوى) یێ چینێ، (نیلسۆن ماندێلا) یێ ئەفریقی، (ئابراهام لینكولن) یێ ئەمریكی، ب ڤێ سادەیێ، نە هەژی هندێ نە ببنە سەرمەشقێ سادەیێ و ئازادییێ بۆ مرۆڤایەتییێ و چەرخێ مە؟ ئایا نەحنێرە، کو دەمێ بارزانییێ نەمر بۆ پاراستنا گەل و نەتەوەیەكێ ژ بن دەستێ زۆلم و زۆردارییێ، رێكا هات و باتێ، یا مان و نەمانێ گرتییە بەر سینگێ خۆ و زێدەتر ژ سەدەها هەڤالێن دلسۆز و كوردپەروەرێن د گەل دا، سنورێن چەند وەڵاتان شەقاندی؟ ئەو هەمی تەحلی و نەخۆشی ب چاڤێن خۆ دیتین، کو دەمێ هەڤالێن وی یێن ساخ نۆكە ڤەدگێرن، مرۆڤ دمینتە حێبەتی، ئەڤ روویدانە وەكی خەونا و ئەفسانەیانە. بارزانییێ نەمر هند یێ خۆنەویست و ئازاد بوو، کو هەمی هەڤالێن خۆ ژ سنورێ ئاڤێ دەربازكرن و ئەو بخۆ یێ دووماهیكێ بوو(گولی،2013). ئایا پێدڤییە مرۆڤ چەند یێ ئازاد و سەربەست بیتن، هەتا بشێتن خۆ ژ نەخۆشی و تام و چێژا جیهانێ و ژیانێ قۆرتال بكەتن و د خەما ئازادییێ و رزگارییا نەتەوهیێ خۆ دا بیتن؟!!
بهایێ ئازادییێ د هزرا بارزانییێ نەمر دا :
بارزانییێ نەمر بەرامبەر ب چەمك و بهایێ ئازادییێ، یێ دادپەروەر و ئێكسان بوو، وی چەوا ژی ب كرییار ئەڤ فەلسەفا نەگۆهۆرا خۆ نیشان ددا، وەسا ژی ب گۆتن و ئاخفتنێ هەمی نیشانی خەلكێ ددا. ژ ڤێ چەندێیە، کو ڕێبازا وی قوتابخانەیەك فەلسەفی و پێگەهینەرێ تاكێ كوردی بوویە، نەك تنێ بەلكی نەتەوە و كێمەنەتەوەیێن دیتر ژی ژ دل و گیان دبن سیبەرا چەترێ ئازادیخوازی یا سەركرداتییا وی دا خەبات و تێكوشان یا كری. بۆ نموونە چەندەها كەسایەتیێن مەسیحی یێن ب ناڤودەنگ و خودان پلە و پایە، پەیوەندی یێن سیاسی د گەل دا هەبووینە، چونكی یێ د ڕاستیبوون و كەتوارێ كەساتی و ستراكچەرێ لێكدایێ وێ ل نك بارزانی گەهشتی، زانی؛ کو مرۆڤەك ئازادیخواز و ئازادیپەروەرە، ل سەر ڤی بنەمایێ بڕێڤەدچیت و دێ رێزێ ل وان و ئایین و نەتەوهیێ وان گرتین، پویتەی ب كاروبارێن تایبەت ب ڤێ چەندێ ددەتن. بەرپەرێن دیرۆكێ پڕن ژ ڤان جۆرە كەسانێن سەر ب ئایینێن دیترڤه (فتاح، 2013، 14)، لێ دگەل ڤێ چەندێ ژی ئەو ژ هەستا نەتەوەپەرەستی و كوردپەروەرییێ یێ خافل نەبوو، ژیانا وی هەمی، سات و چركەیێن وێ یێن د ڤێ پێناڤێ دا بۆرین، ژ وان ژی بزاڤێن وى یێن رامیاری یێن جیاواز و سەرەدەرییا وی ل گەل حكومەتا ناوەندی نە، بۆ نموونە؛ ئەو یادداشتنامە یا وی ل ساڵا (1944)ێ بۆ مەبەستا دامەزراندنا هەرێما كوردستانێ و ڤەكرنا قوتابخانە و سەنتەرێن پەروەردەیی و فەرمیكرنا خواندنێ، تێدا ب زمانێ رەسەنێ كوردی ل ڤێ هەرێمێ ئاراستەی وان كری (بۆتانی، 2002، 41)، ئێك ژ هزاران نموونەیێن ڤێ كوردپەروەریێ و هەستا بهێزا ئازادی یا نەتەوهیێ كوردی بوویە ژ بن دەستێ زۆردارییا حكومەتا ناوەندی، کو هێدی هێدی گەهشتنە ئاستەكێ، پشتی چەند دەهـ سالەكا مەزنترین هۆلۆكۆستێن بەعسیزم و سەدامییان، بەرهەمێ تەحل و نەخۆشی وێ بوویە، کو هەتا هەتایە یێن ل بیرا مە.
چەمكێ ئازادییێ د پەیڤێن زێڕینێن بارزانی دا :
هەلبەت كریارێن مرۆڤی هەمی دەرهاوێشتە و بەرهەمێن هزر و تێگەهشتن و ستراكچەرێ مێنتالێ و سایكۆلۆژیك و د گەل دا ژی كارتێكرنا پرۆسێسا پێگەهاندنا جڤاكی (Socialization) یە، کو ب ڕێكا خێزانێ و جڤاكێ و دەزگەهێن جۆداجۆدایێن وێ دهێتە ئەنجامگرتن. سەبارەت ب كەسایەتییا بارزانییێ نەمر ژی ئەڤ یاسایە دهێتە جێبەجێكرن، چونكی ئەو ژی تاك و مرۆڤەك بوویە، وەكی هەر مرۆڤەك دیتر و بەرهەمێ ڤان هەمی فاكتەرا بوویە، هزر و بیروباوەرێن وی ل دۆر ئازادییێ و دەربڕینا وان ب شێوەیێ گۆتار و پەیڤێن جوان و شرین نیشانە، کو ژ ڕاستەقینەبوونا وی و تێگەهشتنەكا كەتواری ژ بها و چەمك و تێگەهێ ئازادییێ بوویە ل نك وی. وی ب دەهان پەیڤێن گۆتین، کو نیشان و هێمانە بو هندێ، کو بهایێ ئازادییێ بۆ وی و ل نك وی، بۆ نەتەوهیێ وی یێ كوردی، چەند گرنگ و چارەنڤیس سازە، ژ پێخەمەت ڤێ گرنگییێ بوویە، کو وی ب درێژاهییا ژیانا خۆ یا پڕی بەرهەم و دەستكەفت، ل سەر بنەمایێ ڤێ فەلسەفێ و ڕێبازێ بۆ بدەستڤەئینانا ئازادییێ خەبات و تێكۆشان كرییە.
دەمێ بارزانییێ نەمر دبێژیتن: «ئەز كوردەكێ خەباتگێرێ ڕێكا ئازادییێ مە» (فتاح، 2013، 140)، نیشانی مە ددەتن، کو ئازادی ڕێچكە و ڕێباز و داوی قووناغا بەختەوەری و تەناهی و ئاساییشا سایكۆ- سۆسیۆلۆژییا هەر تاك و نەتەوەیەكێ یە، لەو ما ژی خەباتكرن ژ پێخەمەت گەهشتن ب ڤێ ئازادییێ كارەك رەوایە. بەلكۆ ژی گەلەك جهێ فەخر و شانازییێ یە ل نك وی، ژ بەر ڤێ چەندێیە، کو مەبەست و ئارمانجا خۆ دكەتە «گەهاندنا گەلێ كورد ب ژیانەكا ئاسوودە و ئارامی و ئاساییشێ« (فتاح، 2013، 149)، و ژ بەر ڤێ چەندێ و ڤێ ئارمانجا پیرۆز و بەركەفتی بوویە، کو ئەو پالدای و هاندای، کو ببیتە پێشمەرگەیەكێ گیانفیدا و خۆبەختكەر، ب درێژاهییا ساڵان، بزاڤ و تێكوشان و كۆلنەدانێ بکەت، وەكی چەوا ئەو بخۆ دبێژیتن: «ئەڤە شەرەفەكا مەزنە، کو وەكی پێشمەرگەیەكێ پشكداری شۆڕەشەكا ئازادیخوازانە ببم»(هەمان ژێدەر، 143)، چونكی پێشمەرگەیی، خودان سایكۆلۆژیایەكا پاقژ و ڕاستەقینە و بهێز و پەهلەوانی یە، ژ هەمی سالۆخەتێن پیسكەرێن سایكۆلۆژی و ئەهریمەنی دویرە، کو دێ شێتن نەتەوەیەكێ ڕەسەن و خودان دیرۆكا كوردی ژ دەستێن چەپەل و داپلۆسێنەرێ داگیركەر و دەمارگیر و دوژمنان قۆرتال و ئازاد بكەتن. چونكی ئەوی باوەرییەكا مۆكوم و بهێز یا ب ڤی كەتوارێ دیرۆكی هەی، کو «نەتەوهیێ كوردی ژ هەمی مللەتێن دیترێن دویر و نێزیك و ناڤەراست د رۆژهەلاتێ دا، بەرامبەری زالم و داگیركەرێن بیانی خەبات یا كری، د پێخەمەت ئازادییا خۆ دا و هزاران كۆڕێن قەهرەمان یێن كرینە قۆربانی» (هەمان ژێدەر، 144). بۆ گەهشتن ب ڤێ ئازادییا، مسۆگەركەرێ ئاسۆدەیی و ئاساییشا نەتەوهیی و جڤاكی و سایكۆلۆژی یە د ناڤ گەلێ كوردستانێ دا، ئەڤە ژی ب نرخترین دیارییە، کو پێشمەرگەیێ كوردستانێ پێشكەشی نڤشێن ئاییندە و مرۆڤایەتی و شارستانیەتێ دكەتن. بەرپەڕێن دیرۆكێ دێ ڤان قوربانییان ب ئاڤا زێڕی و هەتاهەتا هەلگریتن و ژبیر ناكەتن.
ئەڤ خەم و خەیالا وی ژ ئازادی یا نەتەوە و گەلێ خۆ هەلگرتی و ژ پێخەمەت گەهشتن ب وێ، دەست ژ ئازادی و خۆشییا ژیانا تایبەت یا خۆ و خێزانا خۆ هەلگرتییە، ل شوینا ل قەسر و قۆسیرا و كۆچك و وەڵاتێن بیانی و ب سەرشۆرى نانێ بێمارییێ كەر بكەتن، پشتا خۆ بدەتە نەتەوهیێ خۆ و وان ژبیر بكەتن، بڕیارێ ددەتن، کو «هەتا دەستێ من تفەنگێ بگریتن بۆ ئازادییا كوردا خەباتێ بكەم و من دڤێت ئالایێ كوردستانێ هلگرم و ڕاكەم و نەهێلم، هندی كوردستان بندەست و داگیركری بیتن» (هەمان ژێدەر، 49 )، «بڕیارێ ددەم، کو هەتا كوردستان ئازاد دبیتن، تاخم و تفەنگا من لحێف و دۆشەكا من عهرد بیتن» (هەمان ژێدەر، 150)، ئەڤ سۆزە نە تشتەك كێمە، کو وی وەكی فەلسەفەیەكێ كربیتە ڕێبازا ژیانا خۆ و مێنتالیتەیا هزرییا نەگۆهۆر، كو هەتا داوی رۆژێن ژیانا خۆ ل چیایی، ل سەر وی بنەمایی بوو، کو ڕەخت و تفەنگ ژ ملێن وی ڤەنەبوون و لحێف و دۆشەكێن وی تەحت و بەرێن چیایێن كوردستانێ بوون، كۆچك و دیوانا وی ژی شكەفت و تڕاشێن ڤان چیایا بوون، مێهڤانێن وی یێن قەدرگران ژی پێشمەرگەیێن دلێر و مێرخاس و چەلەنگ و پەهلەوان و پلنگ و شێرێن ڤان چیایا بوون. ئەو پێشمەرگەیێن هەمی دەمەكی، وەكی وی دەست ژ دنیایێ شویشتی و گیانێ خۆ بۆ بەختەوەرییا نەتەوە و كەس و كارێن خۆ و ئاخا پیرۆزا كوردستانێ بەختكری، ل دەمەكی، کو چ تشتەك ژ وێ شرینتر نینە.
ستراكچەرێ هزری یێ كەسایەتییا وی وەسا بوو، تێدا وەسا هاتبوو نەخشاندن، کو: «ئالایێ مۆقەدەسێ مە، نیشانا ئازادییا نیشتمان و مللەتی یە» (هەمان ژێدەر، 149)، ئەو ئالایێ، وی دڤیا ل بن سیبەرا وى، نەك تەنها كورد، بەلكۆ هەمی كەسێن دیتر ژی ب ئاسۆدەیی بژین و هیچ جیاوازییەك د ناڤبەرا كەسان دا نەبیتن، هەمی وەكی ئێك بن، بێ هیچ دەمارگیرییەكا نەتەوەیی و زمان و ئایینی بژین، لەوما ژی تەكەزێ ل سەر هندێ دكەتن، کو: «پێدڤی یە زمان و قەلەم و ئایین و باوەر ژ فاشیزمێ ئازاد بیت» (هەمان ژێدەر، 148)، چونكی بەختەوەری یا نەتەوە و گرووپ و دەستەكێن وەڵاتەكێ یا د ڤێ ئازادیێ دا، یا د ئازادییا هزری، ئایینی، نەتەوەیی و زمانی و رەگەزی دا، ژ هەر جۆرە دیكتاتۆرییەت و فاشیزم و هۆلۆكۆستەكێ، تەنانەت ئازادییا ڕاگەهاندن و دەربڕینێ ژی وەك بنەمایەكێ سەرەكیێ دیمۆكراسیەتێ و پێشكەفتن و ئێكسانیێ و دادپەروەریێ ژی، ژ هزرا وی دویر نەبوویە: «رۆژنامەیا نیشتیمانی یا ئازاد، نابیت هیچ زێرهڤانهك ژ بلی ویژدانا سەرپەرەشتیێن وێ ب سەر وان دا هەبیت»(هەمان ژێدەر، 142). ئەڤ گۆپیتكا دیمۆكراسیخوازی و ئازادیپەروەرییێ یە، کو مرۆڤەك ل سەر دەمێ ئازادییا مرۆڤی و سەركوتكرنا وی ژ لایەنێ داگیركەران ڤه، هۆتافەك ژ ڤێ بابەتی بكەتە ئالایێ خەباتا ئازادیخوازییا خۆ ل دژی زۆرداران. بارزانیێ نەمر ب پشتگرێدان ب ئەزموونا خۆ یا جڤاكی و رامیاری و لەشكەری باوەری ب هندێ هەبوو، کو چەپلە ب دەستەكی بتنێ ناهێتەلێدان. ئەڤ چەندە پێدڤی ب هاریكاریەكا هەمەلایەنەیا هەی، پێدڤی یە تەخ و چین ل كوردستانێ ملێن خۆ بدەنە بەر ڤی باری، دا ئەڤ كەشتییا نەتەوەیی بگەهیتە كەنارێن ئارامیێ و ئاسوودەیێ، کو هەمان ئازادی یە. ئاخفتنەكا ژ ڤی جۆری گۆپیتكا هەستەوەرییا بارزانی نیشان ددەتن، کو تێدا دیار دبیتن بۆ هەر مرۆڤەكی چاڤدێرییا خۆدی و تایبەت و كەساتی گەلەك ژ جۆرێن دیترێن چاڤدێرییێ، وەكی ترساندن و چاڤ سۆركرن و سزادانێن یاسایی كارتێكەرترە د پێشكەفتنا پیشە و كار و هەتا كو وەڵات و نەتەوەیەكێ دى.
ئەنجام و دووماهیك :
تێگەهێ ئازادییێ بهایەك ژ بۆهایێن رەسەنێن ل نك مرۆڤی یە، کو بۆ ماوێ چەندین هزاران ساڵە بابەتێ پێگۆتنێ یە د فەلسەفە و ئایین و رێبازێن هزری دا، گەل و نەتەوەیێن جۆدا جۆدا ژ پێخەمەت بدەستڤەئینانا وێ و قورتالبوون ژ بندەستێن زۆردارییێ و داگیركەران گەلەك بزاڤێن كرین، ب سەدان ڕێبەر و سەركردە و پێشەوایان، ئەڤ كەشتییە ژ پێخەمەت ئازادی یا نەتەوهیێ خۆ یا هاژۆتی، دەستێ ژ ئازادییا خۆ بەردای، کو بارزانیێ نەمر ئێكە ژ نموونە و سیمبۆلێن هەرە دیار و دەگمەن ل چەرخێ نۆكە و ب درێژاهییا دیرۆكا مرۆڤایەتیێ، کو ئاخفتن و كرییارێن وی، هەر ئێك خەتیرەیەك ژ روناهی یێن ئازادیخوازییێ یە ل جیهانێ و مروڤایەتی ب گشتی و نەتەوهیێ كورد و كوردستانێ ب تایبەتی، هەتا هەتایە قەردارێ وێ نە، وەكی كانییەكێ نە، کو هندی قوتابخانە و ڕێبازەكا فەلسەفی سەنگێ خۆ یێ هەی، کو ئەڤرۆكە پێشمەرگەهـ وەك قوتابى یێن دەرچۆیێن وێ قوتابخانەیا فەلسەفی، ب هەمی شیان و هێز ڤە و ب گیانەكێ ژ خۆ بۆرینێ خۆ كرییە «پێشمەرگهیێ« ڤی نەتەوەیی، بۆ پاراستن دەستكەفت و پرستیژا وی. كەواتە ئازادی وەك پشكەك ژ كەلتۆر و فەرهەنگ و پێكهاتە و ستراكچەرێ كەساتییا بارزانیێ نەمر ب ڕێكا پرۆسێسەكا وەك ب جڤاكیبوونێ بۆ قوتابییێن ڤێ ڕێبازێ هاتییە ڤەگۆهاستن.
ژێدهر:
1-بۆتانی، عبدالفتاح علی ( 2002 )، مدرسة (11) آذار، أول مدرسة كوردیة فی مدینة الموصل، ط 2، مطبعة وزارة التربیة، مجلة (ئاسۆی پەروەردەیی)، (121) ص .
2-فتاح، محمد مراد (2013)، كەلتورێ بارزانی، چاپا (1)، چاپخانا كوردستان، زاخۆ، (185) ل .
3-گولی، ئیبراهیم حەجی محەمەد نەرمكی (2013) . چاڤپێكەفتن دگەل ئێك ژ وان پێشمەرگەهێن گەلەك هەڤالینیا وان كەسا كری ل گەل بارزانیێ نەمر چۆینە سوڤیەتا جاران، ل (9/9/2013) بێگوڤا، كوردستان.
