گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
مستەفا عەبدولرحمان ئەرەدنی
ئەرێ تە جارەكێ هزرا خۆ د پەیڤا (لو لو، لو لو )دا كریە چ واتا و ڕامان ددەت، ئەو پەیڤا سترانبێژێن مە ب سەدان ساڵایە ڤەدلورینن و ل بهراهییا سترانێن خۆ دبێژین؟ ئایا ئەڤ پەیڤە بۆ ڕتمێ و سەلیقەیا سترانێ دهێتە گۆتن، یان ژی هەلگرا واتا و ڕامانێن تایبەتن ب خۆڤە و ژبەر گرنگییا وێ هەتا نوكە د ناڤ كوردان دا مایە؟
مە هەمیان گوهـ ل سترانبێژێن مە یێن كوچك و دیوانان بوویە ل دەمێ سترانەكێ ڤەدلورینن و دبێژن: (لولو، لولولو، دە لو لو…. لولو ئاغاوۆ، لو لو لاوكو، لو لاو لولاو… تد.)، بەلێ كەسێ ژ مە هزر د واتا و ڕامانا ڤێ پەیڤا ژییێ وێ ڤەدگەڕیت بۆ هزاران ساڵان نەكرییە.
بۆ زانین و دەرئێخستنا بنكاركێ ڤێ پەیڤێ، مە ڤەكۆلینەكا سەرپێ ئەنجام دایە و پشتبەستن ل سەر هندەك ژێدەران كرییە و شرۆڤە یێن خۆ ژی مە ل گەل تێكهەل كرینە، ب تنێ داكو بزانین پەیڤا (لو LU) ژ كیڤە هاتییە و چ واتا و ڕامان ددەت و بۆچی هەتا نوكە ستران بێژ و لاوكبێژ و حەیرانبێژێن مە ل دەستپێكا سترانێن خۆ یان ژی چەندین جاران ڤێ پەیڤێ ل دویڤ ئێكدا د ناڤ سترانێن خۆ دا دووبارە دكەن و ب تایبەت سترانێن كوچك و دیوان و شەڕ و داستانان، هەر چەندە ئەز ب باوەرم ئەو سترانبێژ بخۆ ژى واتایا وێ نزانن، چونكى ستران كەسەكی ژ یێ دیتر ب تنێ گۆتن و سەلیقە وەرگرتییە، نەكو وەك زانیاری و دویڤچوون.
بنكارك و دێرینییا ڤێ پەیڤێ ڤەدگەڕیت بۆ سەردەمێ سۆمەریان بهرى (5000) ساڵان و گەل و نەتەوهیێن دویڤ وان ژی دا هاتین هەر ئەو پەیڤ بكارئینایە و هەتا گەهشتییە ئەڤرۆ سەردەمێ مە و دشێن بێژین ل سەر زارێ سترانبێژان مایە و دهێتە گۆتن. دیسان ل سەر زارێ كوردێن باكۆری و یێن رۆژئاڤا ژی مایە وەكو دبێژن (دێ هەرە لو ، دێ وەرە لو … تد.).
ئەگەر سەرنجەكا مێژووی و دیرۆكێ بۆ واتا و ڕامانا پەیڤا (لو، لو) بدەین، ل دویڤ ژێدەران بگەڕین ب تایبەتی ئەو نڤیسینێن ژ لایێ شینوارناس و مێژوونڤیس و ڤەكولەڤانێن كورد ڤە هاتینە نڤیسین، دێ بۆ مە چەند ڕامان واتا ژ ڤێ پەیڤا دێرین دیار بن و هەمی د نێزیكی ئێكن.
شینوارناس (كۆڤان ئیحسان)، د پەرتوكا (بەهدینی و نڤیسینا بزماری)، دا دبێژیت: واتایا پەیڤا (لو – LU) ڕامانا وێ، ئانكو (زەلام). و ڤێرا دچیت و دبێژیت، د ئەزمانێ سۆمەری دا؛ ئەگەر پەیڤا (LU لو ) ل بەراهییا هەر ناڤەكی هات، ڕامانا وێ ئەوە ئەو ناڤە یێ مرۆڤەكی یە، ڤێجا چ سەركێش بیت یان ڕەملدارەكێ دینی بیت.
مێژوونڤیس (دكتور جهمال رشید)، د پەرتوكا (ظهور الكورد فی التاریخ) دا، پەیڤا (لو- LU) ب چەندین واتا و ڕامانان ددەتە خویاكرن و دبێژیت: د زمانێ سۆمەری دا پەیڤا (لو- LU) ب ڤان واتا و ڕامانان هاتییە:
– لو – LU ب واتایا مەزن هاتییە.
– لو LU- ب واتایا خەلك یان نەتەوە هاتییە.
– لو LU- ب واتایا زەلامەك و- LU LU لو، لو ب واتایا گەلەك زەلام هاتییە.
سهیدا (سەدیق حەجی وەلی بەرواری)، سۆمەری، ڤەكۆلینەكا بەراوردی د ناڤبەرا سۆمەری و كوردان دا، دبێژیت: پەیڤا (لو- LU) د زمانێ سۆمەری دا ب واتا (مێر) هاتییە، ئەگەر ئەو پەیڤ ل دویڤ ئێكدا دوبارە بوو دبیتە كۆم وەكو( لو لو LU LU) (مێران، كۆمەكا مێران). هەروەسا چەند نموونە و تێكستێن سۆمەری ل سەر ڕامان و پەیڤا (لو – LU) بەرچاڤكرینە ئەگەر كەفتە د ڕستێ دا و ب چەندین واتا و ڕامانان هاتییە وەكو د ڤان تێكستان دا بەرچاڤ دكەت (لو LU Ad.Gi4) رێبەرێ شیرەتكار و LU Mah ڕاهابدارێ مەزن،LU GUR.GUR مێرێ پالە پالە، ڕستا سۆمەری (LU-SU-KI-ElamKi Lu- KUr-raSA-DU-GE-DE) ئانكو (مێرێن وەلاتێ سۆ و عیلام و مێرێن چیان گەهشتن.
محهمهد مهندلاوی، د پهرتوكا (السومریون كانوا كوردا، حتی وان لن تظهر ادلة جدیدة) دا. دبێژیت: ژ تایبەتمەندیێن داڕێژتنا زمانێ سۆمەری، كو گەلەك پەیڤ ژ تاكەكی یان دو یان پتر دهێنە پێكڤەنویساندن و پەیڤەكا نوی ژێ دەردكەڤیت، وەكو پەیڤا (LU Gal لو گال)، واتە شاهـ، كو پێكهاتییە ژ (لو ، واتە زەلام و گال واتە مەزن).
پەیڤا (لو LU) د زمانێن ئەكەدی و ئورارتی دا:
ل سەر دەمێ ئەكەدی و ئورارتیان دێ بینین پەیڤا (لو LU) ژ چوارچووڤە و قالبێ خۆ دەرنەكەفتییە و ب هەمان واتا هاتییە بكارئینان ئەگەر 100% هەمان ڕامان ژی نەبیت، بەلێ گەلەك نێزیكی واتا و ڕامانێن زمانێ سۆمەریانە، شینوارناس كوڤان احسان دبێژیت: پەیڤێن (لو -گار LU–GAR) د زمانێ سۆمەریێدا، ل بەرامبەر وێ پەیڤێ د زمانێ ئەكەدیدا پەیڤا (شەكنۆSHAKNU) هاتییە و ب واتایا رێڤەبەرێ جهەكی دهێت.
مێژوونڤیس دكتور جهمال رهشید، پەیڤا (لو LU) د زمانێ ئوراراتیان دا ب چەند واتا و ڕامانێن جودا جودا دایە خویاكرن هەر وەكو، (LU tarsua) ب واتایا مرۆڤ هاتییە، ((LU tarsua tuhi ب واتایا قارەمان هاتییە، (LU sie) ب واتایا (كاهن) زانایێ ئایینی هاتییە. (LU-GAL) زەلامێ مەزن یان ب واتایا شاهـ هاتییە.
سەردەمێ لۆلۆیان:
ئهرێ گرێدانەك د ناڤبەرا پەیڤا لو LU و لولویان دا LU LU yan هەیە؟ پرسیارەكە دبیت بەرسڤدانا وێ یا ب زەحمەت بیت، ئەڤە پێدڤی ب پتر ل سەر راوەستیان و ڤەكۆلین و هەلشكافتنێ یە، كو ژ لایێ كەسانێن تایبەتمەند د ڤی بواری دا بهێتە ئەنجامدان، بەلێ ب دیتنا من نە دویرە گرێدانەك د ناڤبەرا هەر دویاندا هەبیت و د ڤێ نڤیسینێ دا، پاشی دێ دیتنا خۆ ل سەر ڤێ چەندێ بەرچاڤ كەین.
لولوی، سێ هزار ساڵان بهرى زایینی هەبوون و نەتەوەك بوون ل باكۆرێ چیایێن زاگروس ل دەڤەرا (زەها و شەهرەزوور و سلێمانیێ) دئاكنجی بوون و 6 وهڵاتەك ب ناڤێ (خەمازی) ل دەڤەرا سلێمانیا نوكە ل باشۆری كوردستانێ دامەزراند بوو.
د. جهمال رهشید و د. فهوزی رهشید، د پهرتووكا (تاریخ الكرد القدیم) دا دبێژن: ئەگەر بەرێخو بدەینە تێكستێن مسماری یێن ئەكەدییا ناڤێ لولویان ئیناندییە و دبینین ناڤ ب دو شێوەیان پتر هاتییە داڕێژتن، ئێك ب LU. LUB و ب LU LU Bum و یا دویێ ب LU LU هاتییە، ئەكەدی ئێكەمێن بوون یێن كونترۆل ل سەر وهڵاتێ لولویان كری.
زانیاریی تەكەس دكەن، كو دەڤەرەك هەبوو ب ناڤێ (لو لو)، بەلێ ئەم هزر دكەین كو ناڤێ فەرماندێ لولویان بخۆ (لو لو) بوو و دەڤەرا لولو ب وی هاتییە ناڤكرن، ژبەر هندێ یان ناڤێ فەرماندێ وانە یان دەڤەرا وانە، و لولویی هۆستایێن دیوارنژین و نەخشبەندێن باش بوون.
ئەنجام:
ئەگەر ئەم بهێین وان واتا و ڕامانێن بۆ پەیڤا (لو LU) ئەوێن ژ لایێ شنیوارناس و مێژوونڤیس و ڤەكولەران ڤە هاتینە كرن بەرچاڤ بكەین، دێ بینین پەیڤا (LU لو ) ب ڤان واتا و ڕامانێن ل خوارێ هاتییە وەكو (زەلام، سەركێش، ڕەملدار، خەلك، نەتەوە، مێر، رێبەر، شیرەتكار، راهابدارێ مەزن، رێڤەبەر، مرۆڤ، زانایێ ئایینی، زەلامێ مەزن و شاهـ)، بێگومان هندەك جاران پەیڤ خۆسەر دهێت و هندەك جاران ژی دكەڤیتە پێشییا پەیڤەكا دیتر و ڤان ڕامانێن ل سەری دیار كری ددەتێ.
ئەگەر هزر د ڕامانێن پەیڤا (لو LU) دا بكەین، دێ دیار بیت هەمی بۆ كەسێ نێر ئانكو (زەلام) هاتینە گوتن، ئەگەر هەڤبەركرنەكێ د ناڤبەرا (لو لو) یا پێشی 5000 هزار ساڵان و پەیڤا نوكە یا ستران بێژێن مە ل بەراهی یان د ناڤ سترانێن خۆ دا دبێژن هەمی بۆ كەسێ نێر – زەلامی دهێن و ئەگەر ڤان ڕامانێن ل سەری یێن ل سەردەمێ سۆمەرییا و ئەكەدییا بێخینە د ڕستێ دا، دێ هەمان تام و ڕتما نوكە یا سترانبێژێن مە دبێژن دێ ژێ هێت وەكو (لو لو سەركێشو، لو لو زانایو، لو لو رێبەرو، لو لو شاهوو یان لو لو میرو… هتد.
ل ڤێرە هەمان ئەو پەیڤ و ڕامانە، یاكو د ناڤ نەتەوهیا كوردان دا هاتییە پاراستن كو پەیڤەكا بابكالكێن كوردایە، كو ئەو ژی سۆمەری نە و سترانبێژان ژی ئەڤ پەیڤە پاراستییە و گۆتییە ب مێرانییا كوردان و كەسێن كو ناڤ و دەنگ پەیداكرین و رێبەرایەتییا نەتەوهیا گەل و نەتەوهیا خۆ كری یان ژی بەرۆڤاژی ل بەراهییا هندەك ستران و حەیرانان دهێت یێن زۆڵم و زۆری لێ هاتییە كرن، چونكە یا خویایە مێژوویا مە نەهاتییە نڤیسین، بەلكو ل سەر زارێ سترانبێژ ولاوكبێژ و حەیرانبێژان هاتییە پاراستن و گۆتن.
ل ڤێرە ئەگەر دووبارە ڤەگەرین بۆ بابەتێ سترانبێژان دێ بینین ل بەرامبەر پەیڤا (لو LU) بۆ كەسێ نێر – زەلامی، پەیڤا (لێ LE) بۆ كەسا مێ – ژنێ بكارئینایە و د سترانێن كوچك و دیوانان دا چ ل دەست پێكێ یان چەند جار د ناڤ سترانێڕا پەیڤا (لێ لێ LE LE) بكارئینایە، ب دیتنا من ئەڤێ پەیڤێ ژی هەمان دێرینی و ڕامانا پەیڤا (لو LU)، هەیە چونكە وەكو هەڤال جێمك ل گەل ئێك دهێن و هەمان ڕتم و سەلیقە دهێنە گۆتن، ئەگەر پەیڤا (لێ) وەكو پەیڤا (لو ) بێخینە دڕستێدا دێ بیتە (لێ لێ خاتینێ، لێ لێ زەریێ، لێ لێ رێبەرێ، لێ لێ زانایێ…هتد)، ئانكو بۆ مە خۆیا دبیت كو پەیڤا (لێ لێ LE LE) ئەوا سترانبێژ ڤەدلورینن مەبەست ژ رەگەزێ مێ – ژنە.
دەربارەی گرێدانا پەیڤا لو و لولویان، ب دیتنا من نە دویرە گرێدانەك د ناڤبەرا واندا هەبیت، چونكە واتا و ڕامانێن پەیڤا (لو) ئاماژێ ددەتە وێ چەندێ كو گرێدانەك پێكڤە هەبیت، ژبەر كو (خەلك، زەلام, شاهـ، شیرەتكار، مێر، زانا و رێبەر) ئەڤە هەمی ئاماژەنە بۆ كەسێن خودان دەستهەڵات و شیان و دوبارەكرنا پەیڤا (لو لو) ب ڕامانا كۆمێ، دیسان ( لو لو) ب واتایا خەلك هاتییە، ئەڤە هەمی ئاماژەنە بۆ هندێ كو دبیت (لولوی) ژ (لو) هات بیت. بەلێ بابەت پێدڤی پتر ڤەكولین و دویڤچونێ یە ژ لایێ بسپۆر و شههرەزایێن ڤى بواری ڤە، هەر وەكو مە ل سەری ئاماژە پێ كری.
ژێدەر:
- كۆڤان احسان، بەهدینی و نڤیسینا بزماری، دەزگایێ نالبەند، چاپا ئێكێ، چاپخانا هیڤی- هەولێر2017، بپ18-41.
- سەدیق حەجی وەلی بەرواری، سۆمەری ڤەكۆلینەكا بەراوردی د ناڤبەرا سۆمەری و كوردان، سەنتەرێ بێشكچی، چاپا ئێكێ، چاپخانا هیڤی 2017، بپ75- 76- 105 -106.
- د. جمال رشید و د. فوزی رشید، تاریخ الكرد القدیم. اربیل-1990، بپ49 -51.
- دكتور جمال رشید احمد، ڤهور الكورد فی التأریخ، الطبعة الثانیة، دار ئاراس للطباعة والنشر، مطبعة وزارة التربیة، اربیل- 2005، بپ338- 344- 288-289.
- محمد مندلاوی، السومریون كانوا كوردا، حتی وان لن تظهر ادلة جدیدة. Pulpit.alwatanvoice.com
- مهدی كاكەی، اسلاف الكورد، اقوام لولو وكوتی وكاسی، الحوار المتمدن alhewar.org.
