گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. هەوار بەللۆ
پشکا ئێکێ
ھەلبەت تێگەھێ دەولەتا ئیسلامی، تێگەھەکێ ھەرە گرنگە د ھزرا ئیسلامییا ھەڤچەرخ دا، لێ سەرەرایی وێ چەندێ، کو گەلەک پرتووکێن ئیسلامی ئەڤ تێگەھە، وەک ئێک ژ ئاگسیومێن بیروباوەرییێ د ھزرا ئیسلامی دا وەرگرتییە و ماندیبوونەکا مەزن کێشایە د گەنگەشەکرنا شێوازێ پێدڤییێ ڤێ دەولەتێ دا، پێکھاتەیێن حکوومەتا وێ، کارێن ڤێ دەولەتێ ئەڤجا چ کارێن سەرەکی یان کارێن خزمەتگوزاری بن یان شێوازێ دستووری یان میکانیزما دەنگدانێ و دامەزراندنا کوومیتەیا دانوستاندکار، ئەوا سپاردەیا دانانا یاسایێ پێ دھێتە سپاردن یان یاسایێن گەرەنتیکرنا مافێن کێمینەیان و ھەتا داوییا ھویراتییێن کارگێری و سیاسی، ئەوێن ھەر دەولەتەک پویتەی ددەتێ، لێ ـ ب نێرینا من ـ ئەو ئاڵوزییا بنیاتێ ڤی تێگەھی دورپێچدکەت ھەر ئاشکرا دمینیت، ھەر چەندە پڕانییا ڤان نڤیسکاران ھەوڵددەن، وەک ئاگسیومەکێ ھزرا ئیسلامی سەرەدەرییێ د گەل ڤی تێگەھی بکەن، د دەمەکێ دا کو نێرینا دیرۆكییا ھویر گۆمانەکا مەزن ل دۆر بنیاتێ ڤی تێگەھی چێدکەت و بۆ مە خۆیا دکەت، کو ئەڤ تێگەھە ھیچ جارەکێ، ب وی ئاوایێ روھن و زەلاڵ نەبوویە ئالوزییێ ژێ دویربێخیت.
ب راستی د ڤێ چەندێ دا ئەم راستی ئاریشەیەکا مەزن دھێین، چونکی ئەو کیانێ جڤاکییێ پێغەمبەری (س) ل،مەدینەیێ پێکئینایی، ھندەک ساخلەتێن تایبەت ھەڵدگرتن، ئەڤ ساخلەتە ل ھندەک جھان نێزیکی ساخلەتێن دەولەتا ھەڤچەرخ دبن، بهلێ ل پڕانییا جھان گەلەک ژێ دویردکەڤن، د ئەنجام دا نڤیسکار ب شاشی ھزردکەت، کو کیانێ جڤاکییێ کەڤنار، دکاریت د کراسێ دەولەتەکا سەردەمانە و ھەڤچەرخ دا خۆ نوی کەتەڤە.
ئەگەر ئەم د رژدبین؛ ل سەر ساخلەتدانا ڤی کیانێ جڤاکییێ دیرۆكی ب دەولەتبوونێ، مینا ھەر دەولەتەکا ھەڤچەرخ، ئەم ل، وی دەمی دێ راستی ئاستەنگەکا مەزن ھێین، چونکی نابیت دەولەت ل ژێر یاسا و دابونەریتێن ناڤنەتەوەی، یێن ھەڤچەرخ مەزن و بەرفرەهـ ببیت، ھەلبەت ئەڤ کیانە بەردەوام بەر ب باشوور و باکوور و رۆژھەلات و رۆژئاڤاڤە دچوو. ب ڤێ چەندێ، ئەڤ کیانە دەرفەتا دەولەتبوونێ ب تێگەھێ وێ یێ نوی و ھەڤچەرخ ژ دەستددەت.
ھەروەسا ئەگەر ئەم ببێژین، کو ئەو کیانێ دیرۆكی دەولەتەک بوو، لێ تایبەتییا خۆ یا فرەھخواز ھەبوو، ئیسلامێ بریار پێدابوو، ئەڤجا چەوا ئەم دێ داخوازییا دامەزراندنا دەولەتەکێ ب ڤێ تایبەتییێ کەین و ئەم وەکی ناڤێ خۆ دزانین، کو جڤاکێ ناڤنەتەوەیی، ڤی نموونەیێ تایبەت ژ دەولەتێ ل ڤی سەردەمی رەتدکەت و ب ھیچ ئاوایەکێ نا پەژرینیت؟
ئەڤە ھەمی د دەمەکێ دا، کو مە د بنیات دا گۆمان نینە، ساڵۆخدانا ڤی کیانێ جڤاکییێ دیرۆکی ب دەولەتبوونێ، خۆ ئەگەر ل سەر شێوازێ میرگەهـ و شاھنشین و ئیمپراتوریەتێن وی سەردەمی ژی بیت، یا ڕەوا نابیت.
چەوا ئەم بکارین ڤی تێگەھی شرۆڤەکەین، د دەمەکێ دا، دامەزرینەرێ کیانی، کو پێغەمبەرە (س)، بەردەوام ساخلەتێ میراتی و شاھاتییێ ژ کەساتییا خۆ دویر دئێخست؟
یا بەرنیاسە پێغەمبەری (س) ب ئاشکرایی ل ھەمی کۆچک و دیوانان ڕادگەھاند، کو ئەو نە میرە و نەک شاھە، بەلکو ب تەنێ پێغەمبەرەکێ ھنارتییە نە زێدەتر و نە کێمتر.
راستە پێغەمبەری (س) حوکم د ناڤبەرا خەلکەکێ دا دکر و ئەو ناکوکییێن د ھاتنە پێشییا وی، ب سرۆش و قورئانێ ئێکلا دکرن، لێ ما یا ڕەوایە گەلۆ ھەر ھەوڵەکا دیرۆكی بۆ حوکمکرنێ د ناڤبەرا خەلکەکێ دا و ئێکلاکرنا ناکۆکییێن وان، ئەم ب دەولەتبوونێ ساڵۆخ بدەین؟
یا بەربەلاڤە، ئەڤرۆ د ناڤ موسلمانان دا، کو ئەو ساخلەتێ ھەرەگرنگ ئەوێ ئیسلامێ ژ پڕانییا ئایینێن دی جۆدا دکەت، ئەوە؛ کو ئیسلام ـ بەروڤاژی پڕانییا ئایینان ـ ئایین و دەولەتە، ئانکو چەوا ئیسلام وەک پەیامەکا ئەسمانی ب رێبازەکا تایبەت، ژ بۆ قورتالکرنا مرۆڤی ژ سەرداچوونێ ھاتییە، ب ھەمان شێوە یا ب پرۆژەیەکێ تایبەت ژی، ژ بۆ دامەزراندنا دەولەتەکێ و پرۆڤەکرنا شەریعەتێ خۆ د ڤێ دەولەتێ دا ھاتی.
یا راست پارت و رەوتێن ئیسلاما سیاسی ـ ئەگەر دەربڕین یا، دروست بیت ـ ژ کەڤن دا و ھەتا نھـا، ب مەرەما رەسەنکرنا تێگەھێ دەولەتێ د ھزرا ئیسلامی دا، بەردەوام ل سەر ڤی مژاری کاردکەن و شیاینە تا رادەیەکێ ب سەرکەفتیانە، ڤێ چەندێ د مێشکێ پڕانییا موسلمانان دا بچینن، ھەتا وی راددەیی، ھەر دەما ھەوڵەکا ھزری ب مەرەما جوداکرنا تێگەھێ دەولەتێ ژ ھزرا ئیسلامی دھـێتە ئەنجامدان، ئەو ھەوڵە ب سەرپێچی و گونەهـ ژ لایێ گەلەک موسلمانانڤە دھێتە ھژمارتن.
ئەگەر ئەم نێرینەکا دیروکییا ھویر ل مژارێ تێگەھێ دەولەتا ئیسلامی بکەین، دێ بیـنین، کو پەیوەندی د ناڤبەرا ئیسلامێ و دەولەتا ھەڤچەرخ دا گەلەک جھێ گۆمانێیە و ھیچ جارەکێ ب وی ئاوایێ روھن و زەلال، ئەوێ؛ کو پارت و رەوتێن ئیسلاما سیاسی ژێ ھزردکەن نەبوویە. راستە ل سەردەمێ پێغەمبەراتییێ سـازییێن، دەستھەلاتی ل گۆر پێدڤییێن جۆربجۆر دھاتنە دامەزراندن، ئەڤجا ئەڤ پێدڤییە چ پێدڤییێن ئایینی یان جڤاکی یان ئابۆری یان لەشکری بن، بهلێ یا راست دەولەتێ ب ڕامانا خۆ یا نوی و ھەڤچەرخ، ھیچ ھەبوونەکا خۆ نەبوو، چونکی ئەڤ سازییێن ناڤبوری ل سەردەمێ پێغەمبەراتییێ، ب ئاوایەکێ تاک و سەربخۆ پەیدادبوون و ل پەی پێدڤییا بارودۆخێن وی دەمی دھاتنە دامەزراندن، دبیت ل گۆر پێناسەیا دەولەتا ھەڤچەرخ، ھەر سازییەک ژ ڤان سازییێن دەستھەلاتی وەک یەکینەیەک ژ دەولەتێ بھێتە ھژمارتن، لێ نە وەک دەولەت ب خۆ، ھیچ جارەکێ د شیان دا ژی نەبوویە، کو ئەڤ جۆرە سازییێن دیرۆكییێن تاک بکارن تێگەھێ ھەڤچەرخێ دەولەتێ ب، خۆڤە بگرن. واتە: دەولەتا ھەڤچەرخ ھیچ تەئسیلەک د دیرۆك و کولتۆرێ ئیسلامێ دا نەبوویە.
دبیت ب دەھان پرتووک ل سەر مژارێ تێگەھێ دەولەتا ئیسلامی راوەستیابن، بهلێ یا راست ئەگەر ئەم ڤان جۆرە پرتووکان بخوینین دێ بینین، کو ناڤەرۆکێن وان د راستییا خۆ دا ب تەنێ گرێدایی شێوازێ حوکمرانییێ و ھۆنەرێ رێڤەبرنا کاروبارێن خەلکەکێنە، نەک گرێدایی دیاردەیا دەولەتبوونێ و تێگەھێن وێ یێن جۆرییێن ھەڤچەرخن، گۆمان تێدا نینە، کو شێوازێ حوکمرانییێ و ھۆنەرێ رێڤەبرنا کاروبارێن خەلکەکێ بەشەکێ بچویکە، ژ تێگەھێ مەزنێ دەولەتا ھەڤچەرخ، ھەژییە ببێژین، ئیسلامێ وەک ئایین ب درێژاھییا دیرۆكا خۆ ھیچ ھەوڵەک ژی نەدایە، کو دەولەتێ ب شێوازێ وێ یێ نوی و ھەڤچەرخ پەیدا بکەت و دابمەزرینیت، چونکی ئیسلامێ د بنیات دا باوەری ب شەنگستەیێن دەولەتا ھەڤچەرخ نەبوویە، نەخاسمە شەنگستەیێن (ھەرێم و گەلێ دەستنیشانکری)، کو گرنگترین شەنگستەیێن دەولەتا ھەڤچەرخن و د ھەمان دەم دا، ھەڤدژی ئاراستەیا ئیسلامێنە د سەرەدەرییا مرۆڤان دا، ئەڤجا چەوا ئیسلام وەک ئایین ھەوڵبدەت، دەولەتەکا ھەڤچەرخ پەیدا بکەت و د بنیات دا وێ باوەری ب شەنگستەیێن وێ دەولەتێ نەبن؟! ھەلبەت (دەولەتا ھەڤچەرخ) زاراڤەکە دھێتە گۆتن، بۆ دەربڕینێ ژ دیاردەیەکا ئوڕوپی، کو ھزرا پەیدابوونا وێ ڤەدگەریتە دەستپێکێن سەردەمێ (رێنێسانس)ێ ل چەرخێ چاردەیێ زایینی، پشتی وێ چەندێ ب شێوەیەکێ فەرمی ل چەرخێ شازدەیێ زایینی ئاشکرادبیت. لەورا تشتەکێ گەلەک ئاساییە، ئەگەر ئەم ڤی تێگەھی د ھزرا ئیسلامییا رەسەن دا نەبینین، چونکی تێگەھەکێ ژ ئوڕوپا وەرگرتییە و ل سەردەمەکێ نوی و ھیچ ڕھـ و بنەمایێن خۆ یێن ئیسلامی نینە، (ئانکو پەیدابوونا ئیسلامێ گەلەک بەری پەیدابوونا ڤی تێگەھی بوو)، ب دیتنا من ھەر ھەوڵەکا ژ پێناڤێ رەسەنکرنا ڤی تێگەھی د ھزرا ئیسلامی دا بھێتەدان، ئەو ھەوڵا بەرزەکرنا راستییێیە و تەرخانکرنا ئایینی ژ بۆ بەرژەوەندییێن سیاسییێن بەرتەنگە.
دەولەتا ھەڤچەرخ گەلەک پێناسەیێن ھەین، ھەمی ژی ل گەل جانێ بانگەوازییا ئیسلامێ د ھەڤدژن، لێ بارا پتر ژ بسپوران ل سەر وێ پێناسەیێ درازینە، ئەوا ھەر سێ شەنگستەیێن دەولەتێ ب خۆڤە دگریت: گەل، ھەرێم و دەستھەلات. لەورا ئەم دکارین دەولەتا ھەڤچەرخ وەک (گەلەکێ دەستنیشانکری ل سەر ھەرێمەکا جوگرافییا دەستنیشانکری و ل ژێر دەستھەلاتەکا دەستنیشانکری) پێناسەکەین. ھەلبەت (گەل) ژ گرنگترین شەنگستەیێن دەولەتێیە، دەولەت ناھێتە ھزرکرن، بێی کۆمەکا دەسـتنیشانکری ژ مرۆڤان، ئەڤجا ھەر چەند بیت ھژمارا ڤێ کۆمێ، ئانکو ب ڕامانەکا دی، ئەم دکارین ببێژین؛ ھەر دەمێ مە بڤێت ئەم دەولەتەکا ھەڤچەرخ دابمەزرینین، مەرجە ئەم وێ کۆما مرۆڤان دەستنیشانکەین، ئەوا دێ شەنگستەیێ گەلی د ڤێ دەولەتێ دا پێکئینیت. میناک ل سەر گەلێن مەزن (گەلێ چینێ)یە و ل سەر گەلێن بچویک ژی (گەلێ قەتەرێ)یە. ھەروەسا ھیچ دەولەتەک، بێی (ھەرێمەکا جوگرافییا دەستنیشانکری) ژی ناھێتە دامەزراندن و مەرج نینە، ئەڤ ھەرێمە چەند یا مەزن بیت، بهلێ مەرجێ ھەرەگرنگ ئەوە یا دەستنیشانکری بیت، واتە: مە پارچەیەکا ئەردی ھەبیت و سنور و توخیبێن وێ د نیگارکری بن. ئەڤە، ھەر دەمێ مە بڤێت ئەم دەولەتەکا ھەڤچەرخ دابمەزرینین، مەرجە حکوومەتەک ھەبیت سەرپەرشتییا گەل و ھەرێمی بکەت، ھەتا کو ب ناڤێ دەولەتێ (دەستھەلات) و سەروەرییا خۆ وەک شەنگستەیێ سێیێ ل سەر ھەڤوەڵاتییان بسەپینیت و ب شێوەیەکێ وەسا وان نەچارکەت پێگرییێ ب یاسایێ بکەن و د ھەمان دەم دا ژی رێزێ ل سەروەرییا وێ بگرن.
یا راست ھەر وەکی مە بەری نھا ژی ئاماژە پێدايی، ب درێژاھییا دیرۆكێ راستڤەکرنێن مەزن و بەرچاڤ ل سەر دەستێ پارت و رەوتێن ئیسلاما سیاسی د ھزرا ئیسلامییا رەسەن دا ھاتینەکرن و دەستکاری و دەستێوەردانێن بەردەوام تێدا ھاتینە ئەنجامدان، ھەتا کو نھا ھزرەکا ئیسلامییا نوی و جودا ژ دایکبوويی، ژ بۆ جوداکرنا ڤێ ھزرا ئیسلامییا نوی ژ ھزرا ئیسلامییا رەسەن، بسپوران ب فەر زانی زاراڤێ (ھزرا ئیسلامییا ھەڤچەرخ) پێ ببەخشن.
ل گۆر ھزرا ئیسلامییا ھەڤچەرخ، سپاردەیا ئیسلامێ وەک ئایین، بەروڤاژی پڕانییا ئۆل و ئایینان، دەربازی بوارێ ئایینییێ بەرنیاس دبیت، دا کو بوارێ دونیایی ژی ب خۆڤە بگریت، دبیت ب شێوەیەکێ ب ساناھیتر ئەم بکارین سپاردەیا ئیسلامێ وەک ئایین، ل سەر دو تەوەرێن سەرەکی دابەشبکەین: تەوەرێ ئایینی و یێ دونیایی.
ئەگەر نێڕینەکا دیرۆکییا ھویر ل وی کیانێ جڤاکییێ پێغەمبەری (س) ل مەدینەیێ دانایی بھێتەکرن، دێ دیاربیت، کو پەیوەندی د ناڤبەرا ئایین و تێگەھێ دەولەتا ھەڤچەرخ دا، جھێ گۆمانەکا مەزنە و ھیچ دەمەکێ ب وی ئاوایێ روھن و زەلال خۆیا نەکریيە. یا راست ئەگەر ئەم ب نێڕینەکا ئیسلامییا بێ لایەن ل سەر تێگەھێ دەولەتا ھەڤچەرخ رابوەستین؛ دێ بینین، کو ئاڵوزی د ڤی تێگەھی دا، ل سەر ئاستێ گەلەک تەوەران پەیدا دبیت، نەمازە ڤان پێنج تەوەرێن سەرەکی، ئەوێن ل خوارێ ھاتینە دیارکرن:
جیھاندارییا بانگەوازییا ئیسلامێ:
گۆمان تێدا نینە، کو ساخلەتێ ھەرەجودا د ئیسلامێ دا، وەک ئایین جیھاندارییا پەیام و بانگەوازییـا وێیە. ئانکو ئیسلام وەک ئایین و بانگەوازی ھیچ دانێ ب وان سنور و توخیبێن مرۆڤان ل سەر نەخشەیێ جیھانێ چێکرین نادەت. ھەروەسا ئیسلام وەک ئایین، ھیچ پویتەی نادەتە وان جوداھییێن ئیتنی و نەتەوەیی، ئەوێن ئەم پویتەیی د ناڤبەرا ھەڤدو دا ددەینێ، واتە: ئیسلام وەک ئایین ھیچ دانێ ب جهـ و دەمان نادەت، ھیچ کۆمەکا دەستنیشانکری ژ مرۆڤان یان ھیچ ھەرێم و دەڤەرێن جوگرافییێن دەستنیشانکری بۆ خۆ ب ئارمانج نزانیت. خودێ د قورئانا پیرۆزدا دبێژیت:
– وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ)، (سورەتا الأنبیاء/١٠٧)، واتە: (و مە تۆ نە ھنارتی ئەگەر بۆ وێ ئێکێ نەبیت، کو بۆ خەلکێ ھەمی جیھانان ببییە دلۆڤانی).
– (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ)، (سورەتا سبأ/٢٨)، واتە: (و مە تۆ نە ھنارتی؛ ئەگەر بۆ وێ ئێکێ نەبیت، کو ببییە مزگیندەر و ھشیارکەر بۆ گشت مرۆڤان).
ئەڤجا، چەوا چێکرنا دەولەتێ ب شێوازێ وێ یێ سەردەمانە، دێ سپاردەیا سەرەکییا ئیسلامێ بیت و ئیسلام د بنیات دا دانێ ب سنور و جهـ و دەم و نەتەوهیان نادەت؟
ئایا ما سنور و گەل و نەتەوە د دامەزراندنا دەولەتا ھەڤچەرخ دا نە شەنگستەیێن ھەرەگرنگن؟
چەوا ئەڤ ھەڤدژییە د ناڤبەرا سپاردە و فەلسەفەیا بانگەوازییا ئیسلامێ دا دھێتە شرۆڤەکرن؟
ژ لایەکێ ئیسلام ـ وەک بانگەوازی ـ دەولەتا ھەڤچەرخ، (کو سنور و گەلەکێ دەستنیشانکری یێن ھەین) ل سەر دونیایێ بۆ خۆ ب ئارمانج بزانیت و ژ لایەکێ دیڤە د فەلسەفەیا خۆ دا؛ دانێ ب ھیچ سنور و گەلەکێ دەستنیشانکری نەدەت؟!
ئەڤ ھەڤدژییا مە باس ژێ کری؛ وێ چەندێ دگەھینیت، کو دەولەتبوون دیاردەیەکا داھاتییە ژ ئوڕۆپا و ھیچ رەسەنکرنەک د کولتوور و دیرۆكا ئیسلامی دا نینە، چونکی ل گۆر فەلسەفەیا بانگەوازییا ئیسلامێ، شاشییەکا بەرچاڤە رەوت و پارتێن ئیسلامی ب ناڤێ ئایینێ ئیسلامێ، کۆمەکا دەستنیشانکری ژ مرۆڤان یان ژی ھەرێم و دەڤەرەکا دەستنیشانکری ژ جیھانێ، بۆ چالاکییا بانگەوازییا خۆ بکەنە ئارمانج و د ھەمان دەم دا ئەو باش دزانن، بانگەوازییا ئیسلامێ بانگەوازییەکا جیھانییە و سپاردەیا بانگەوازییێ ب وان سنورێن مرۆڤ چێدکەت بداوی ناھێت.
چەوا بانگەوازییەک ھاتبیت، دا رۆناھییا خۆ بدەتە سەر رویێ ھەمی زەمینێ و ھیچ دانێ ب سنور و توخیبان نەدەت، ھەمان دەم دا نوینەرێن وێ (ل ڤێرێ مەرەم ژێ رەوت و پارتێن ئیسلامینە، خۆ وەک نوینەر بۆ بانگەوازییا ئیسلامێ دبینن) ھەوڵددەن ب تەنێ وێ ئاراستەیی دەڤەرەک و گەلەکێ دەستنیشانکری بکەن؟!
ل ڤێرێ، تێگەھێ دەولەتێ د ھزرا ئیسلامییا ھەڤچەرخ دا، ل سەرێ دو رێیان رادوەستیت و دڤێت رێیەکێ ژ وان بھەلبژێریت.. چەوا؟
یان ئەڤ دەولەتا ئیسلامی ـ ئەگەر ھاتە دامەزراندن ـ دێ بانگەوازییا خۆ دەرئێخیتە دەولەتێن دەردۆر، ھەتا ڕامانا جیھاندارییا ئیسلامێ بجھبینیت، ھەلبەت ئەڤ چەندە ژی، دێ دژی بنەمایێن دەولەتا ھەڤچەرخ بیت و جڤاکێ ناڤدەولەتی ب ھیچ شێوەیەکێ، ڤێ جۆرە دەولەتێ نا پەژرینیت، یان ژی ئەڤ دەولەتا ئیسلامی دێ ب تەنێ چاڤێ خۆ ل خۆ نێڕیت و ھیچ مایێ خۆ د چ دەولەتان دا ناکەت، ھەلبەت ئەڤ چەندە ژی دێ دژی تێگەھێ جیھاندارییا بانگەوازییا ئیسلامێ بیت.
دەولەت د ناڤبەرا شێوازێ کەڤن و نوی دا:
د چەرخێ چاردەیێ زایینی دا، دەستپێکێن ھزرا دەولەتا ھەڤچەرخ ل ئوڕوپا پەیدابوون، د چەرخێ شازدەیێ زایینی دا ل فرەنسا و بریتانیا و ئیسپانیا ئەڤ ھزرە پتر روھن و ئاشکەرا بوو. ئانکو ب ڕامانەکا دی ئەم دکارین ببێژین ل سەردەمێ بزاڤا (رێنێسانس)ێ دەستپێکێن ھزرا دەولەتا ھەڤچـەرخ پەیدابـوون و ب دەربازبوونا دەمی ئەڤ ھزرە پتر بەر ب ژیواریڤە چوو. ھەژییە ببێژین کو بزاڤا (رێنێسانس)ێ ل ئیتالیا دەستپێکربوو و پاشێ بەر ب وارگەھێن ئوڕۆپاڤە چۆ، ھەروەسا گۆمان تێدا نینە، کو ئیسلام ل دەستپێکا چەرخێ حەفتێ زایینی یا ھاتی و ئەو کیانێ جڤاکییێ ئیسـلامێ ل مەدینەیێ چێکری ب ھیچ رەنگەکێ وەکی شێوازێ ھەڤچەرخێ دەولەتێ نەبوو. لەورا دێ دووبارە بێژین گەلەک ئاساییە ئەگەر ئەم تێگەھێ دەولەتا ھەڤچەرخ د ھزرا ئیسلامییا رەسەندا مێزەنەکەین، چونکی تێگەھەکێ داھاتییە ژ ئوڕوپا و ھیچ ڕھـ و بنەمایێن خۆ یێن ئیسلامی نینە.
ھەلبەت ل سەردەمێ پێغەمبەراتییێ ھیچ دەولەتەکێ ب،تێگەھێ ھەڤچەرخ ھەبوونا خۆ نەبوو، ئانکو تێگەھێ کەڤنارێ دەولەتێ ب شێوازێ شاھنشین و میرگەھان بوو، لەورا ئەگەر ئەم وەسا بگرین، ئەو کیانێ جڤاکییێ پێغەمبەری (س) ل مەدینەیێ دانایی دەولەت ژی بیت، ڕامانا وێ ئەو کیان ـ مە بڤێت یان نەڤێت ـ وەک شاھنشینەک و پێغەمبەر ژی (س) وەک شاھەک دھاتنە ھژمارتن، دڤێت ئەڤ چەندە راستییەکا دیرۆكی بیت، ئەم ھەوڵا ڕەڤینێ ژێ نەکەین.
لێ ل ڤێرێ، ب ھیچ رەنگەکێ نابیت ئەم کیانێ جڤاکییێ ناڤبۆری وەک شاھنشین یان میرگەھـ بھژمێرین، ھەژییە ببێژین، خودێ ب خۆ ژی رازی نەبوویە ئەم ب چاڤێ شاھنشین و میرگەھان تەماشەی ڤی کیانی بکەین. چونکی گرفتاری ل ڤێرێ ئەوە کو بنیات د شێوازێ حوکمرانییا شاھنشینێن کەڤنار دا، زوڵم و ستەمکاری بوو و ستراتیژیيەتا بەرقەرار ژی ستراتیژیەتا زالبوونێ و سەپاندنا فەرق و جوداھییێ د ناڤبەرا تەخ و چینێن جڤاکیدا بوو. جھێ ئاماژەکرنێیە، کو ئەڤ چەندە ھەمی ژی ب دەقێ قورئانا پیرۆز ھاتییە ڤەگێران، لەورا ب ڤێ چەندێ ئەم دسەلمینین کو مەحالە خودێ ب چاڤێ شاھنشین و میرگەھێ تەماشەی وی کیانێ جڤاکییێ ل ژێر دەستێ پێغەمبەری (س) کربیت یانژی ب چاڤێ شاھاتی و میراتییێ تەماشەیی پێغەمبەری (س) ب خۆ ژی کربیت.
ئیسلامێ ب دەقێ ئایەتا قـورئانا پـیرۆز نەکامییا خۆ یا ژ شێوازێ حوکمرانییا شاھێن کەڤنار کری. خودێ ل سەر زمانێ (بەلقیس)ا شاھژن دبێژیت:
ـ (قَالَتْ إِنَّ ٱلْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُواْ قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوٓاْ أَعِزَّةَ أَهْلِهَآ أَذِلَّةً وَكَذَٰلِكَ يَفْعَلُونَ)(سورەتا النمل/٣٤). واتە: (وێ گۆت: ھندیکە شاھن، گەر داکەفتنە گوندەکێ کاڤل و وێرانکرن، رھسپی و ماقویلێن وی شکاندن و رەزیلکرن، کارێ وان ھەر ئەڤەیە).
ھەژییە ببێژین، کو(ئیبن کەسیر) د ڕاڤەیا ڤێ ئایەتێ دا دبێژیت: (ئیبن عەباس دبێژیت : بەلقیسێ گۆت: (قإِنَّ ٱلْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُواْ قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوٓاْ أَعِزَّةَ أَهْلِهَآ أَذِلَّةً..)، و خودێ گۆت: (.. وَكَذَٰلِكَ يَفْعَلُونَ).
ئانکو خودێ پشتەڤانی ل ئاخفتنا بەلقـیسێ کر، کو شاھێن کەڤنار د ناڤ باژێر و شاھنشینان دا گەندەلی و کارێن خراب بەلاڤدکرن و ئەڤ چەندە ژی وێ دگەھینیت، ب ھیچ رەنگەکێ ئیسلام وەک ئایین یا ب شێوازێ کەڤنارێ شاھنشینان شەیدا نەبوو. ئایا ما ئەڤ چەندە نە جھێ پرسیارێیە؛ نەمازە ئەگەر مە زانی، کو شاھا بەلقیس ل ڤێرێ یا باس ژ شاھەکێ دکەت، ژ پێغەمبەرێن خودێ دھێتە ھژمارتن، کو ئەو ژی شاھـ (سولەیمان)ە و خودێ ژی ئاخفتنا وێ پەسەندکرییە؟
ئەگەر راستە، خودێ ئەو کیانێ جڤاکییێ ل ژێر دەستێ پێغەمبەری (س) ب شاھنشین دھژمارت و پێغەمبەر ژی (س) ب شاھـ دزانی، پا چەوا خودێ ئەڤ نێڕینا ئەو قاس نەرێنی ل سەر شاھـ و شاھنشینێن کەڤنار ھەمییان گشتاند؟!
ما ئەڤە نە بەلگەیەکێ ب ھێزە، کو خودێ ھیچ جارەکێ ئەو کیانێ جڤاکییێ پێغەمبەری (س) دانایی، ب شاھنشین نە ھژمارتییە و پێغەمبەر ژی (س) ب شاھـ نە زانییە؟
ئایا ئەگەر کیانێ ناڤبۆری دەولەت یان شاھنشین بوو، پا بۆچی پێغەمبەری (س) ھیچ ئاماژەیەک نەدا وێ میکانیزمێ، ئەوا پێدڤییە سیستەمێ حوکمرانییێ ل پشتی وی برێڤە ببەت؟ بۆچی چ شێوازێن دەستنیشانکری ژ حوکمرانییێ پەسەند نەکرن و چ کەس ژی بۆ پشتی خۆ نە دانان؟
باشە گەلۆ، ما ل وی سەردەمێ کەڤنار شاھەک یان میرەک یان ئیمپراتوڕەک ھەبوو، خەمسارییێ د دەستنیشانکرنا وێ میکانیزمێ دا بکەت، ئەوا پێدڤییە سیستەمێ حوکمرانییێ ل پشتی وی برێڤە ببەت؟!
ئەم ھەمی دزانین، کو پشتی وەغەرکرنا پێغەمبەری (س)، دووبەرەکییەکا دژوار ل سەر مژارێ خیلافەتێ رویدا و،خەلیفەیێ ئێکێ (ئەبو بەکر) د بارودۆخەکێ نازک و ھەستیاردا ھاتە ژێگرتن، گرۆپەکێ مەزنێ سەحابییان ب رێبەرییا (عەلی یێ کوڕێ ئەبی تالب)ی دژی ژێگرتنا وی راوەستیان و ب کریار ـ نەک ب تەنێ ب ئاخفتن ـ نەرازیبوونا خۆ د دەرھەقێ ڤێ چەندێ دا دیارکر.
ژێدەر و لێڤەگەر:
1- قورئانا پیرۆز
2- صحيح البخاري.
3- مسند الإمام أحمد.
4 – الترغيب والترهيب للأصبهاني
5- أبو محمد بن عبدالملك بن هشام(ت 183هـ) : سيرة النبي صلى الله عليه و سلم. حققه و درسه مجدي فتحي السيد، طنطا : دار الصحابة للتراث، ط1، 1995م.
6- ابن كثير الدمشقي (ت 774 هـ) : البداية و النهاية، تحقيق: د. عبدالله بن عبدالمحسن التركي بالتعاون مع مركز البحوث و الدراسات العربية و،الإسلامية، الجيزة: دار هجر، ط1، 1997 م.
7- صفي الدين المباركفوري: الرحيق المختوم بحث في السيرة النبوية، حلب، دار القلم العربي، طبعة مزيدة ومنقحة، 2003 م.
8- آدم متز، الحضارة الإسلامية في القرن الرابع الهجري أو عصر النهضة في الإسلام. نقله إلى العربية محمد عبدالهادي أبو ريدة، بيروت، دار الكتاب العربي، ط4، 1967م.
