ھەڤوەلاتیبوون

بەرھەڤکرن:  مەسعود خالد گولی

پەیڤا (ھەڤوەلاتیبوون citizenship) بۆ سەردەمێ دیاربوونا ھزرا سیاسی ل یوونان و رۆما کەڤن ڤەدگەڕت. ل یوونانێ دگۆتنە ھەر کەسەکی کو ل ئێک ژ (وەلات/باژێر)ێن ھینگێ ئاکنجی، ب مەرجەکی ئەو کەس خودان مافێن سیاسی بت. د باوەرا خەلکێ (ئەسینا) دا، (ھەڤوەلاتی) ئەو کەسێ عاقلێ د سەر (18) سالیێ دا بوو، کو مژویلی کاروبارێن سیاسیێن وەلاتی بت و خوە بەرامبەر ئاریشێن وەلاتییان بەرپرس بزانت. د بیر و باوەرێن وان دا (ژن، کۆلە، کەسێن بیانی و کەسێن کێمتر ژ (18) سالیێ) ب (ھەڤوەلاتی) نەدھاتنە ھژمارتن.

پێشەکی

ئێکەمین ھزرمەندێ سیاسی کو ب شێوەکێ بەرفرەە بەحس ل تێگەھێ (ھەڤوەلاتیبوون)ێ د بیردۆزێن سیاسی دا کری (ئەفلاتۆن) بوو. وی (ھەڤوەلاتیبوون) ب تەوەرێ سەرەکیێ دامەزراندنا دەولەت و حکومەتێ دزانی. ب بۆچوونا وی، کەسێن کو خوانداتر و خوەدی بھایێن مرۆڤایەتی و رەوشتیێن پتر بن، دڤێت مافێ وان ژی ژ خەلکێ ئاسایی پتر بت.

ل سەردەمێ نوی ژی، ھێژ تیۆرزان دگەل ئەفلاتۆنی ھەڤرانە، بۆ نموونە جڤاکناسێ ئنگلترا (تامس ھامفری مارشال/ بوون: ١٨٩٣ – مرن: ١٩٨١) مافێن ھەڤوەلاتییان لسەر ڤان سێ دەستەکان پارڤە دکەت:

١) مافێن شارستانی: ئەڤ مافە بریتینە ژ مافێن فەر بۆ ئازادییا تاکەکەسی، وەکی ئازادییا رادەربڕینێ، ئازادییا ھزرکرن و بیر و بۆچوونان، مافێن خاوەنداریێ(مالکیە)، و مافێ (دادگەریێ).

٢) مافێن سیاسی: ھەر کەسەک خودان مافە کو پشکداریێ د حکومەتێ دا بکەت، دەنگێ خوە بدەت، و پشکداریێ د چالاکیێن سیاسی دا بکەت.

٣) مافێن جڤاکی: بریتینە ژ ھەمی جۆرێن خزمەتگوزارییان، وەکی: تەندروستی، ئاکنجیبوون، کار، داھات و…ھتد.

نە تنێ لسەر ئاستێ تاکەکەسی، بەلکو رێکخراوا نەتەوێن ئێکگرتی ژی ھەست یا ب گرنگییا ڤی بابەتی کری و ل بەندێ (١٥) ژ جارناما جیھانییا مافێ مرۆڤی دا یا دیار کری، کو مافێ ھەڤوەلاتیبوونێ مافەکێ سروشتی و بنەڕەتیێ ھەر تاکەکەسەکییە و نابت ئەڤ مافە ژ کەسێ بھێتە ستاندن. د ھەر وەلاتەکی دا کو تاکەکەسان ئەڤ مافە ھەبت، ھینگێ دێ یەکسانی بۆ ھەڤوەلاتییان د ئەرک و مافان دا پەیدا بت، و ئەڤ یەکسانییە دێ ھەستێ ھەڤوەلاتیبوونێ و پێکڤەژیانێ و ئاشتییا کۆمەلایەتی و ئەڤینا ب وەلاتی ل دەف ھەر تاکەکێ وی جڤاکی بھێز ئێخت.

تێگەھێ ھەڤوەلاتیبوونێ:

ئەڤ تێگەھە ژ کەڤنترین تێگەھێن ژیانا جڤاکییە، کو ژ سەردەمێن کەڤن و ھەتا نۆکە یێ بووی جھێ سەرنج و بایەخا تیۆرزانێن سیاسی، و ل ھەمی جیھانێ ئەو دھێتە ھژمارتن ب ئێک ژ ھۆکارێن سەرکەفتنا پرۆسێسا دیموکراتیێ، و ھەروەسا ئێک ژ ھۆکارێن بەختەوەرییا مللەتان، و یا دام و دەزگەھان، و یا رێکخراوێن مەدەنی یە.

ھەرچەندە ئەم دەستەواژا (ھەڤوەلاتیبوون) ل ھەمبەر (Citizenship) یا ئینگلیزی بکار دئینین، لێ چێدبت یا دروستتر ئەو با کو مە گۆتبا (ھەڤشاریبوون)؛ چونکی پەیڤا ناڤھاتییا ئینگلیزی یا پەیڤا (Citic) یا لاتینی ھاتی وەرگرتن و ھەڤواتایا (Polis) یا ئینگلیزی یە و ھەردو واتەیا (شار: باژێر) ددەن. ھەرچەوا بت ھەڤشاریبوون یان ھەڤوەلاتیبوون ئەو پێگەھێ فەرمی و یاسایی یە کو وی مافی ددەتە کەسەکێ بیانی ببتە خودانێ ناسناما وەلاتەکێ دی و ھێژ ژ وێ گرنگتر، ئەو مافێن کو ئەو کەس ب دەست خوەڤە دئینت بنەجە و پشتەڤانیکرینە ژ لایێ دەستور(یاسایا بنگەھین)ا وی وەلاتی ڤە. ھەگەر ھێژ رۆنتر بکەین، واتە کەسەک ژ نەتەوەیەکێ جودا و ژ وەلاتەکێ جودا ببتە ئەندام د وەلاتەکێ دی دا، و د وی وەلاتی دا، وەکی ئەندامێن دی یێن وی وەلاتی، ببتە خودانێ ھەمی ئمتیازاتان، بۆ نموونە ھەگەر کەسەک کو ژ نەتەوێ کورد و ژ وەلاتێ کوردستانێ، ل سویدێ ببتە خودان ناسنامە و ئمتیازاتێن سویدی، ئەم دبێژین: ئەو کەس ھەم ھەڤوەلاتیێ مە یێ کوردە، و ھەم ھەڤوەلاتیێ سویدییانە.

ب دەستڤەئینانا ناسناما وەلاتەکێ دی و بوون ب ھەڤوەلاتیێ وی وەلاتی لەو یا گرنگە، کو دەمێ ئەو کەس سەفەرێ دکەتە ھندەک وەلاتێن بیانی و ل وان وەلاتان بۆ وی ئاریشە چێببن، وەلاتێ وی یێ دووێ(واتە ئەوێ کو ناسنامە دایێ) دێ بەرگری و پشتەڤانیێ ل وی و مافێن وی کەن، و ھەروەسا دێ وەکی ھەڤوەلاتیەکێ سەرەکیێ وی وەلاتی خودانێ ھەمی ماف و ئیمتیازان بت، بۆ نموونە ھەگەر کەسەک خەلکێ ھەرێما کوردستانێ بت بێی وەرگرتنا ڤیزایێ نەشێت بچتە ھیچ وەلاتەکێ دی، لێ ھەگەر ھەمان کەس ببتە ھەڤوەلاتیێ تورکیا، دێ شێت ب پاسپۆرتا خوە یا تورکی سەرەدانا پتر ژ سەد کەت بێی کو ڤیزایا ئێک ژ وان وەلاتان وەربگرت. ھەژی گۆتنێ یە کو ئەڤ جۆرێ ھەڤوەلاتیبوونێ د ناڤ پترییا وەلاتێن رۆژھەلاتا ناڤەراست دا ناھێتە دیتن.

جوداھییا ھەڤوەلاتیبوونێ دگەل ئاکنجیبوونێ:

ھەگەر کەسەکی ب تنێ مافێ ئاکنجیبوونێ ل وەلاتەکی وەرگرت، ئەو کەس دێ د وی وەلاتی دا خوەدی ھندەک مافێن کێمێن دەستنیشانکری بت بۆ ژیانێ، کاروبارێن کارگێری و بازرگانی و…ھتد، لێ ژ گەلەک مافێن دی دێ زڕبار بت، بۆ نموونە وی وەکی خەلکێ وی وەلاتی یان وەکی کەسەکی کو ھەڤوەلاتیێ وی وەلاتی بت مافێ دەنگدان یان خوە بەربژێرکرنێ نابت. ئەڤە ژبلی کو ل ھندەک وەلاتان دەمێ ئاکنجیبوونێ بخوە یێ دەمکی یە. لێ ل ھەمی جیدەمان ھەمی کەسان ب تنێ مافێ ئاکنجیبوونێ نینن، بەلکو چێدبت ئەو خوەدیێن ئێک ژ ڤان سێ حالەتان بن:

١) چێدبت کەسەکی د وەلاتەکی دا ھەردو مافێن (ئاکنجیبوونێ و ھەڤوەلاتیبوونێ) پێکڤە ھەبن، کو وان کەسان ڤەدگرت یێن دبنە خودانێ ناسناما وی وەلاتی.

٢) چێدبت کەسەکی مافێ ئاکنجیبوونێ د وەلاتەکی دا ھەبت، لێ ئەو ھەڤوەلاتیێ وی وەلاتی نەبت، بۆ نموونە ئەو کەسێن کو وەک پەنابەر دھێنە وەرگرتن، یان کەسێن کو بۆ خواندنێ، بۆ کاری، یانژی بۆ گەڕیانێ دچنە وەلاتەکی.

٣) چێدبت کەسەک نە ھەڤوەلاتیێ وەلاتەکی بت و نە مافێ ئاکنجیبوونێ د وی وەلاتی دا ھەبت، بەلکو ئەو ب شێوەکێ نەیاسایی لسەر ئاخا وی وەلاتی دژیت، وەکی وان کەسێن کو کەیسێن وان نەھاتبنە قەبوول کرن و ھەردەم ئەو وەلات گەفێن زڤڕاندنا وان بۆ وەلاتێ وان یێ دایک بکەت.

کەلتوورێ ھەڤوەلاتیبوونێ:

کەلتوورێ ھەڤوەلاتیبوونێ کۆمەلەکە ژ بھا و دید و بۆچوونێن ھاوبەشێن بنگەھین، کو بڤێت و نەڤێتێن رەفتارێن کت کتا ھەڤوەلاتییان رێک دئێخت. ئەڤ کەلتوورە بریتییە ژ یاسایێن ھاوبەشێن بنگەھین، کو فۆرمەکی ددەتە ھەستا ژێیاتیێ، رێزگرتن ل میراتێن ھاوبەش و ھەروەسا دەستنیشانکرنا ماف و سۆزێن ھەڤوەلاتییان.

ژ وی دەمێ کو مرۆڤان بڕیار داین بۆ دابینکرنا پێدڤیێن خوە ب شێوێ کۆم کۆم دگەل ئێک بژین، ھێدی ھێدی تێگەھشتن کو ژیانا جڤاکی پێدڤی بجە ئینانا ھندەک یاسا و رێسا و ئەرکانە. ئەو یاسا ئەڤرۆکە ب (کەلتوورێ ھەڤوەلاتیبوونێ) دھێتە نیاسین، و ئەو یاسا یان ئەو کەلتوورێ ھەڤوەلاتیبوونێ، پەیوەندیێن ناڤبەرا (تاکەکەسی و جڤاک)ی د قالبێن ماف و سۆز و بەرپرسیارییان دا رەنگ ڤەددەت، و چارچووڤەکی بۆ سەرەدەرییا د ناڤبەرا تاک و گرۆپ و رێکخراوان دا دابین دکەت، و ب راستڤەکرنا رەفتاران، زەمینێ بۆ گەشەکرن و پێشکەفتنا جڤاکی خوەش دکەت. ھەروەسا کەلتوورێ ھەڤوەلاتیبوونێ شێوازێ ژیانا مرۆڤان ل باژێران دەستنیشان دکەت و ب لبەرچاڤگرتنا پێگەھێ وان، دویڤچوونا ئەرکێن وان یێن جڤاکی دکەت.

داکو ھەڤوەلاتی ھایداری مافێن خوە یێن جڤاکی بن، دڤێت خولێن فێرکرنێ بۆ بھێنە ڤەکرن، و بێگومانە کو ئەو فێرکرن، سەخمەراتی چێکرنا جڤاکەکێ ئازاد و بێنفرەە و ب وژدان، گرێدایی شەنگستێن ماف و بەرپرسیاریێن ھەڤوەلاتییان بخوەیە، و ئەڤ فێربوونە د جڤاکەکی دا کو رێزێ ل بھایێن گشتی یێن خەلکی و مافێن وان یێن مرۆڤایەتی بگرت، دێ باشتر جھێ خوە گرت، لێ دڤێت ژبیر نەکەین کو بلندبوونا ئاستێ باژێریبوونا ھەڤوەلاتییان پێدڤی ب باشبوونا یاسا و رێنمایێن کەلتووری و جڤاکی یە ژی.

فێرکرنا کەلتوورێ ھەڤوەلاتیبوونێ، گرنگترین ھۆکارێ کاریگەرە بۆ گەشەکرنا ئابووری، و باشترکرنا چەوانییا ژین و ژیارا خەلکی، و دانانا شەنگستێن زانین و شارەزاییێ، و دابینکرنا دەلیڤێن کاری، و زێدەکرنا بەرھەمئینانا جڤاکی، لەوما د ھەمی جڤاکێن پێشکەفتی یان ئەوێن بەر ب وەرارێ ڤە دچن دا ڤێ فێرکرنێ پێگەھەکێ بەرز و ئێکانە یێ ھەی و ئەو ب بھا و بنەمایێن ئەخلاقی دھێتە پالپشتیکرن.

د شیان دایە کو ئەڤ فێرکرنە د رێکا سیستەمێن پەروەردە و فێرکرنێ، یان خواندنا بلند، یان چالاکڤانێن مەدەنی یان دەزگەھێن راگەھاندنێ یانژی د رێکا نیشاندنا خەلەک و فیلمان ڕا بھێنە ئەنجامدان، و تێدا تەکەزی ل بابەتێن وەکی (دادپەروەری، وەکھەڤی، بەرپرسیارەتی، نشتیمانپەروەری، ئازادی، ئێمناھی، مافێن جڤاکی و…ھتد) بھێتە کرن.

پیڤەرێن سەرەکیێن کەلتوورێ ھەڤوەلاتیبوونێ

ھەڤولاتیبوونێ رۆلەکێ کاریگەر یێ د ئاڤاکرنا جڤاکی دا لسەر شەنگستێن رێکخستن و دادپەروەریێ ھەی، کو ئەو شەنگست یێ ژ سێ ئەلەمێنتێن گرنگێن (ماف، ئەرک و پشکداری)یا تاکێن جڤاکی پێکھاتی کا ھەر تاکەکێ جڤاکی چەوا سەرەدەریێ دگەل وەلاتی دکەن. ئەم دشێین بێژین کو ھەڤوەلاتیبوون ئێک ژ ستوینێن سەرەکی و بنگەھینێن پێشکەفتن و گەشەکرنا وەلاتان و جڤاکێن شارستانی یە. رەھەندێن (ئەخلاقی، جڤاکی، تاکەکەسی، سیاسی و دیموکراسی) ب پیڤەرێن سەرەکیێن ڤان جۆرە کەلتووران دھێنە ھژمارتن، کو لڤێرە دێ پتر رۆن کەین:

ئا) رەھەندێن ئەخلاقی: بریتینە ژ (وژدانا ب کۆم، رەوشت، راست کرداری، ئەمانەتداری، پاراستنا کەرامەتا مرۆڤی، ب جە ئینانا سۆز و پەیمانان و ھەستکرن ب بەرپرسیاریێ).

ب) رەھەندێن جڤاکی: بریتینە ژ (پشکداربوون د کاروبارێن جڤاکی دا، لێبۆرینا جڤاکی، وەکھەڤییا جڤاکی، بەشداربوون د جڤات و دەستەکێن جڤاکی دا، ھەستکرن ب ھندێ کو ئەندامەکە ژ جڤاکی، شانازبوون ب ناسناما خوە یا جڤاکی، گرنگیدان ب پێشئێخستنا جڤاکی، ھایداربوون ب مافێن ھەڤوەلاتییان، چێتراندنا دەستکەفت و مفایێن گشتی لسەر دەستکەفت و مفایێن خوە یێن تاکەکەسی).

ت) رەھەندێن تاکەکەسی: بریتینە ژ (پێگیربوون ب یاسایێ، دەستگرتیبوون د مەزاختنێ دا، ب شیانبوون د دانوستاندن و سەرەدەریکرن دگەل یێن دی دا، خودان سۆزبوون، کاریگەربوون د جڤاکی دا).

پ) رەھەندێن سیاسی: بریتینە ژ (پشکداربوون د کاروبارێن سیاسی دا، ھەستکرن ب ناسناما خوە یا سیاسی، خودان پەیوەندیبوون ب کەسایەتیێن سیاسی، خودان بۆچوونبوون).

ج) رەھەندێن دیموکراسی: بریتینە ژ (وەکھەڤییا جڤاکی، ئاشتیخوازی، دادپەروەری، وەکھەڤییا رەگەزی، رێزگرتن ل ئازادییا رادەربڕینێ و ھزرکرنێ، خودان ماف بوون د ھەبوونا سامان و داراییان دا، خودان ماف بوون د چالاکیێن ئابووری دا).

ھەڤوەلاتیێ بەرپرس:

ل ڤێرە مەرما مە ژ (بەرپرس) رێڤەبەرێن پایەبلند نینە، بەلکو مەرەما مە ئەوە، کو ھەڤوەلاتیێ بەرپرس کەسەکە کو ساخلەتێن ھەڤوەلاتیبوونێ ل دەف ھەبن، واتە ئەو ب راستگۆیی و دلسۆزی کارێن خوە ئەنجام بدەت و ب چاڤەکێ پیرۆز ل دەمی بنێڕت، و ل تەنگاڤییان ھاریکارییا ھەڤوەلاتیێن خوە بکەت، و د خوەشی و نەخوەشییان دا گیانێ لێبۆرینێ ل دەف ھەبت و ھەولا بەرقرارکرنا ئاشتیێ و پێکڤەژیانێ بدەت، و رێزێ ل یاسایێ بگرت، و مایێ خوە د تایبەتمەندیێن ھەڤوەلاتیێن خوە دا نەکەت، و ل ھەمبەر پاراستنا دەستکەفتێن مرۆڤایەتیێ ھەست ب بەرپرسیاریێ بکەت و کا چەوا مالا خوە دپارێزت، ب ھەمان شێوە ژینگەھێ و دەزگەھێن مەدەنی و نیشتمانی یێن وی وەلاتی ژی بپارێزت یی ئەو تێدا دژیت.

ئەڤ ھەڤوەلاتییە ژبلی کو ئەرک و بەرپرسیاریێن خوە یێن تاکەکەسی جێبەجێ دکەت، ھەروەسا خوە بەرپرس ژی دزانت کو ئاریشێن دکەڤنە پێشیا وی چارەسەر بکەت، و رۆلێ خوە دبینت د راپەراندنا ھندەک ئەرکێن سەرەکی دا، وەکی:

١) بلا ئەو خزمەتکارێ رێڤەبەریا شارەوانیێ نەبت ژی، لێ دەمێ ئەو گلێشی لسەر رێکا خوە یان ل جادێن گشتی دبینت، رادکەت.

٢) دەمێ قوتابی ژ قوتابخانێ دەردکەڤن و بەرەڤ مال دچن، گەلەک جاران ل کۆلان و جادەیان ئەو شەڕێ ھەڤدو دکەن، یان قەرەبالغ و نەئارامیێ چێدکەن و دبنە ئەگەرێ نیگەرانیێ بۆ خەلکی. ل وی دەمی ھەڤوەلاتیێ بەرپرس بلا کارمەندێ پەروەردێ نەبت ژی، لێ ئەو ھەولا ھاویشکرنا نەئارامییا وان قوتابییان ددەت.

٣) چێدبت خەلک باجێن حکومەتێ نەدەن، لێ ئەو دەستپێشخەر دبت بۆ دانا ھەمی باجێن حکومەتێ، و دبتە چاڤلێکەر بۆ ھندەک ھەڤوەلاتیێن خوە یێن دی.

٤) ل ھندەک وەلاتان سەربازییا نەچاری یا ھەی، لەو ھندەک ھەڤوەلاتی ب ھەر رەنگەکێ ھەبت ھەول ددەن نەچنە سەربازیێ، لێ ھەڤوەلاتیێ بەرپرس ب دلخوەشی و سەربەرزانە وی ئەرکی جێبەجێ دکەت.

٥) ل ھەمی وەلاتان کەسێن سەرپێچیکەر مشەنە و ھەگەر ژ وان بێت پێگیریێ ب یاسایێن فەرمیێن دەولەتێ ناکەن، لێ ھەڤوەلاتیێ بەرپرس پێگیری ھەر جۆرە یاسا و رێسا و رێنمایەکا دەولەتا خوەیە.

٦) ھەڤوەلاتیێ بەرپرس سۆز و پەیمانان ددەت کو یارمەتیدەر بت بۆ ب نرخ ئێخستنا بھا و گەھشتن ب ئارمانجێن سیاسی یێن جڤاکێ خوە، و ھەمی ھەولان ددەت کو وان سۆز و پەیمانان بکەتە راستی.

٧) ھەڤوەلاتیێ بەرپرس پشکداریێ د باشترکرنا چەوانییا ژیانا سیاسی و شارستانییا وی وەلاتی دا دکەت یێ ئەو تێدا دژیت، و رەخنێن ئاڤاکەر ل کێماسیێن سیاسی و جڤاکی یێن رایەدارێن وی وەلاتی دگرت.

فێرکرنا ھەڤوەلاتیبوونێ ب رێکا پەروەردێ:

ئیمناھی و خۆشگوزەرانییا ھەر جڤاکەکی گرێدایی رێژا زانینێ، بینینێ، شارەزاییان و ڤەگوھاستنا وان شارەزاییانە بۆ بەرەبابێن دویڤ خوە دا. ل پڕانیا وەلاتێن جیھانێ کەرتێ پەروەردێ بەرێ بنیاتێ چەوانییا ژیانەکا شارستانی بۆ زارۆک و گەنجان ددانت و پەروەردا ھەرێما مە ژی ژ ڤێ ھەوێ بێبار نەبوویە، نەخاسمە کو ل چەندین سالێن بۆری بۆ پۆلێن بنەرەتی(سەرەتایی و ناڤنجی) بابەتێن (مەدەنی، ماف، نیشتمانی) دھاتنە گۆتن و ل ڤێ داویێ بابەتێ (کارامەیی) ژی یێ لێ ھاتییە زێدەکرن.

ب شێوەکێ نەفەرمی، ل مال یان ل جھێ کاری یانژی ل ھۆلێن فێرکرنێ یێن رێکخراوێن مەدەنی، و ب شێوەیەکێ فەرمی ل ھەمی قۆناغێن خواندنێ، ھەڤوەلاتی دھێنە فێرکرن و پەروەردەکرن کا چەوا دێ بنە ھەڤوەلاتیێن چالاک و ھایدار و خودان بەرپرسیاری، و وان فێر دکەن کا ل ھەمبەر ئاریشێن جڤاکی و تەنانەت ژیانا تاکەکەسیا خوە، چەوا دێ شێن ب بەرپرسیارانە رەفتارێ کەن و بڕیارێن بنەجە دەن؛ چونکی ھەر جڤاکەک پێدڤی ب ھەڤوەلاتیێن کارامە و دلسۆزە دا د ژیانا جڤاکی دا پشکدار ببن و دا ب شێوێن جۆراوجۆر ھەول بدەن ساخلەمی و خوەشگوزەرانیێ بۆ ھەڤوەلاتی و جڤاکێ خوە دەستەبەر بکەن و ژینگەھا وان پاک و ئارام و ئێمن رابگرن.

ئەڤ پەروەردە و فێرکرنە دێ ھاریکارییا وان کەت دا ئەو زەلالتر و دروستتر و باشتر رۆلێ خوە لسەر ئاستێ مللی و تەنانەت جڤاکێ جیھانی ژی دا ببینن و تێبگەھن کا چەوا ئەو دێ ژیانا خەلکەکێ دی ئێخنە ژێر باندۆرا خوە و ھەروەسا کا چەوا رویدانێن جیھانێ دێ ژیانا وان یا رۆژانە ئێخنە ژێر کاریگەرییا خوە. ئێک ژ ئارمانجێن گرنگێن ڤێ (پەروەردەکرنێ) ئەوە، کو ئەو ھەڤوەلاتیێن کارامە پەروەردە بکەن، دا ئەو ھەڤوەلاتی بەرھەڤ بن چالاکانە پشکداریێ د چارەکرنا ئاریشە و تەنگاڤیێن نێڤدەولەتیێن وەکی (شەڕ، ئیدز، ھەژارییا جیھانی و…ھتد) بکەن و رۆلێ خوە یێ چارەنڤیسساز بگێڕن.

ئەڤ پەروەردە و فێرکرنە ب پلە ئێک دکەڤتە سەر ملێ مامۆستایان. دڤێت مامۆستا ھێژ ژ بچویکاتی قوتابییێن خوە وەسا تێبگەھینن کو د وەلاتەکی دا چ جوداھی د ناڤبەرا ئەندامێن جڤاکی دا نینە ژ لایێ (نەتەوەیی، ئایینی، ھۆزایەتی، رەگەزی و رەنگ و روخساران)ڤە، بەلکو ئەو ھەمی تمامکەرێن ھەڤدونە. ھەروەسا دڤێت ئەو قوتابیێن خوە فێری (شارستانیەتێ، رەوشتی، نەریتێن دانوستاندنێ، و شارەزابوون د شێوازێن پەیوەندی و ھەڤکاریێ دا) بکەن. ئەڤ پەروەردە و فێرکرنە دێ ب ھێز فوکوسا قوتابی و گەنجان ئێختە سەر بابەتێن جڤاکی و سیاسی و دێ وەل وان کەت کو ئەو وەک ھەڤوەلاتییێن گەنج و خەمخۆر، رۆلێ خوە د چارەکرنا ھەر پێشھات و رویدان و ئاریشەیەکێ دا ببینن.

وەلاتێن پێشکەفتی، (تێگەھێن ھەڤوەلاتیبوونێ) ل قۆناغێن زارۆکینیێ تا سنێلەییێ نیشا زارۆکێن خوە ددەن و بۆ ڤێ مەبەستێ، بابەتێن ھەژی گۆتنێ دداننە بەر دەستێن سەمیان و مامۆستایێن زارۆکان. ل بریتانیا ژ سالا (٢٠٠٢)ێ و ھەتا نۆکە پەروەردە و فێرکرنا ھەڤوەلاتیبوونێ ب فەرمی یا کریە د ناڤ پرۆگرامێن خواندنا قوتابخانێن ژیێ (١١ تا ١٦) سالیێ دا، و ئارمانج ژێ ئەوە، کو:

١) دا ئەو بزانن ماف چنە و بەرپرسیارەتییا ھەر ھەڤوەلاتییەکی چیە.

٢) دا ئەو ڤەکۆلینێ لدۆر کت کتا بابەتێن گرنگێن ھەڤوەلاتیبوونێ بکەن.

٣) دا ئەو باشتر جڤاکێ خوە بنیاسن و زێدەتر و بھێزتر پشکداری چالاکیێن جڤاکیێن جڤاکێ خوە ببن.

٤) دا ئەو فێر ببن کو چالاکیێن ب کۆم(ب گرۆپ) ئەنجام بدەن.

ژێدهر:

  • بۆ ئامادەكرنا ڤی بابەتی مفا ژ چەند بابەتێن گرێدایی مژارا هەڤوەلاتیبوونێ‌، د تۆڕێن ئینتەرنێتێ‌ دا هاتییە وەرگرتن، وەكی:
  • https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C
  • https://vista.ir/w/a/34/0kisj
  • https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%B7%D9%86%D8%A9
  • wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%86%D9%85%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%8E%D8%AA%DB%8C

Check Also

دابونەریت و سۆشیال میدیا و بەرئێكەفتنا ھێزان

عەبدولرەحمان بامەرنی ئەز دێ نڤیسینا خوە ب دو پرسان دەستپێكەم، ئەو ژی: ـ ئایا سۆشیال …