ژێدەرێن فشارێن دەروونی

نائف عه‌لی ئیبو

وەرگێڕان:  خالد سلێڤانه‌یی

ژێدەرێن فشارێ د ژیانا تاكی دا یا جۆراوجۆرە، ئەم دشێن ل سەر دو جۆرا (ناڤخوەیی و دەرەكی) دابەش بكن:

ئێك: ژێدەرێن ناڤخوەیی یێن فشارێن دەروونی:

د خوەیەتییا تاكی یان رێكخستنا وی یا دەروونی دا، وەك شێوەیێ كەسایەتییێ دا دیار دبت، بلندبینی و حەزێن فوراندن تێدا هەین، ڕێژەیا خوە ئامادەكرنا دەروونی و لاوازییا بەرهنگارییا دەروونی، بها و تیتال، هاندەر و ئاراستە، دیسان ئەم دشێن بزڤڕینە ئەگەرێ ئاستێ زانینا تەڤایا ڕەوشێن ل دەوروبەرێ وی، كەسایەتی وەك كیانەكێ یە ل سەر دیتنێن میراتگەریی و هندەكێن دی یێن بدەستڤەهاتی ئاڤا دبت، د سەرجەمێ‌ خوەدا چارچۆڤەكێ ژێدەری دئافرینن، كو كارتێكرنێ ل سەر رەفتارێن مرۆڤی د هەلویستێن جودا دا دكت.

دیسا ژێدەرێ ناڤخوەیی یێ فشارێن هەلچوونی و دەروونی، ترس و خدوكی و خەمگینی و ترس ژ نە ساخلەمییێ ب خوەڤە دگرت.

دو: ژێدەرێن دەرەكی یێن فشارێن دەروونی:

1 – فشارێن ژینگەها سروشتی:

زاراڤێ ژینگەهـ گەلەگ د ناڤ زانستی دا دهێتە بكارئینان، ڕۆژ بۆ ڕۆژێ ژی بكارئینانا وێ پتر لێ دهێت، ژبەر ڤێ چەندێ چەندین پێناسەیێن جودا و جۆراوجۆر بۆ دهێنە دانان، ب وێ جوداهییا وێ پەیوەندییا مرۆڤی و وێ ژینگەهێ پێكڤە گرێددت، چونكی قوتابخانە، زانكۆ، كارگەهـ، دەزگەهـ، جڤاك، وەڵات و ژیان هەموو ژینگەنە، ئەم دشێن بەرێ خوە بدنە ژینگەهێ ب ڕێكا چاكیێن جودا یێن مرۆڤان، هەر وەكو بێژین، ژینگەها چاندنێ، پێشەسازییێ، رەوشنبیرییێ، ساخلەمییێ، جڤاكی و سیاسی … هتد.

ژینگەهـ د زمانی دا: خانی و هەر تشتێ ل دەوروبەرێن مرۆڤی و جڤاكی كارتێكرنێ ل سەر وان دكن، دبێژن؛ ژینگەها سروشتی و ژینگەها جڤاكی و ژینگەها سیاسی یە.

 دیسا ئەو جهەیە یێ‌ خودان فاكتەرێن بكێرهاتی ژ بۆ ژیانا بوونەوەرەكێ ساخ یان ژی كۆمەكا بوونەوەرێن ساخێن تایبەتە، ژینگەها جڤاكی یان سروشتی یان جوگرافی.

سروشت ژ لایێ زاراڤی ڤە، پترییا فەرهەنگێن زاراڤێن زانستێ جڤاكی بەحس كرینە. گۆتینە، كو ئەو بوارە یێ كو تێدا ئازراندن و تێككاری بۆ هەر یەكەیه‌كا ساخ روو ددت، دیسا ئەوە یا كو ل دۆرماندۆری مرۆڤی ژ سروشت و جڤاكێن مرۆڤی و سیستەمێن جڤاكی و پەیوەندییێن كەسایەتی و هەر ئەوە بوونەوەرێ ساخ پاڵددەت، كو یێ لڤۆك و چالاك بت، چونكە سەرەدەری ل گەل ژینگەهـ و تاكی یا بەردەوامە. دیسا دانوستاندن یا بەردەوامە و ڤێكرا گەهشتییە، ژینگەهـ ژی؛ دابەش بوویە دو جۆران:

– ژینگەها سروشتی، ئەو ژی كو ئەردی ب جۆراوجۆرییا خوە ب خوەڤە دگرت، وەك ستووراتییا ئاخێ، بیابانێ، چیایی، رووبار، دەریا، سەقا… هتد.

– ژینگەها جڤاكی؛ سیستەم، پەیوەندییێن جڤاكی، بارێ ئابۆری، بارێ ساخلەمی و فێركرنێ … هتد بخوە ڤە دگرت. هەر دو ژی ب ئێكودو ڤە د گرێداینە.

وەكو فەرهەنگا گشتگیر یا زاراڤێن زانستێن جڤاكی، ژینگەهێ‌ پێناسە دكت، كو ئەو تشتێن دەرودۆرێ‌ نە (دۆرهێلێ‌)نە یێن كو بەرهاتن بۆ دهێت كرن، ئەو ژینگەهێن هەموویی یێن تاكی نە، ئەو فاكتەرێن سروشتی و ژێدەرێن دەرەكی یێن كو كەس یان كۆمەڵەك ب راستەقینەیی لێ‌ دژیت یان هەست ب هەبوونا وێ‌ دكن، بێ‌ كو لێ‌ بژین، ئەو رەوش و باردۆخە نە یان روودانێن دەرەكی نە یێن بوونەوەرێن ئه‌ندامی چ فیزیكی یان جڤاكی یان رەوشەنبیری بت.

وەكو وێ ئەوا ژ كۆنفرانسا ویلایەتێن ئێكگرتی هاتییە زانین یا كو ل ستوكهۆلم ل ساڵا 1972ێ ز. هاتییە گرێدان، كو ئەو بدەستڤەئینانا بەرووبۆمێ ماددی و جڤاكی یە یێ كو ل دەم و جهەكێ جودا هاتییە بدەستڤەئینان ئەو ژی ژ بۆ تێكرنا پێدڤییاتی و ئارمانجێن مرۆڤی.

ژینگەها سروشتی ژی، مەرەم پێ ژینگەها ماددییە، یا كو دەوروبەرێن مرۆڤی گرتی ل جهێ كاری وەك ڕۆناهی و باگوهۆڕینێ و گەرماتییێ و شەهاتییێ و قەرەبالغێ و جهێ كاری یێ نەبێنهڤەكەر دشێت ببت ئەگەرێ هەڕفاندنا لەشی و فشارێن دەروونی.

ب تێگەهەكێ گشتی یێ ژینگەهێ، ئەو فاكتەرن یێن كارتێكرنێ ل سەر سەقا و بایی و ئەردی دكن و ئەڤ فاكتەرە وە دكن مرۆڤ بەرسڤدانا دەوروبەرێ خوە بكت هەتا كو ل گەل بگونجت، لێ ئەڤ فاكتەرە ل دووڤ دەم و جهـ و هەر چار وەرزێن سالێ دهێنە گوهۆڕین، بۆ نموونە د زڤستانێ دا؛ لەش ب دیتنا بەرهاتنا ڕادبت نەوەكی بەرهاتنێن، كو ل هاڤینێ پێ رادبت، گەلەك جاران بارێ سەرمایا زێدە یان گەرماتییا زێدە دبنە ئەگەرێ زیانێ بۆ هندەك كەسا، كو ئەو كەسە نەشیانە خوە ل گەل ڤێ گوهۆڕینا سەقایی بگونجینن و دبنە ئەگەرێ فاكتەرێن فشارێ و پێدڤی ب بەرهاتنەكا گونجاندنێ دبن.

ژینگەها سروشتی ل ناڤەندێ دیار دبت یا كو ژ بەرگێ هەوایی و پلەیا گەرمییێ و سەرمایێ و لێكدان و كێمبوونا بەروبومێن سروشتی و كارەساتێن گەردوونی پێكدهێت، دیسان فشارا ئاكنجیبوونێ‌ و پیسبوونێ.

د ژینگەها سروشتی دا، هندەك فشارێن هەین وەك فشارێن بەرگێ هەوایی و پلەیا گەرمییێ و سەرمایێ و لێكدان (بیابان ـ چیا) و كێمبوونا بەروبۆمێن سروشتی و كارەساتێن گەردوونی پێكدهێت، دیسان فشارا ئاكنجیبوونێ د گوند و ناحیێن مللی، قەرەبالغا ئاكنجیبوویا و كێمبوونا خزمەتا و فشارێن بەرتەنگییا ئاكنجیبوونێ و كێمبوونا ژوورێن ئاكنجیبوونێ د مالێ دا و لاوازییا ڕۆناهییێ.

2 – فشارێن ژینگەها جڤاكی:

فشارێن ژینگەها جڤاكی پێكهاتییە ژ فشارێن كۆمەلی و پێكهاتەیێن جڤاكی و كێشەیێن خێزانی و هژمارا ئەندامێن خێزانێ و جیرانا و كێمبوونا بەهرا تاكی ژ شادى و كەیف خوەشییا جڤاكی و دویركەڤتنا شارستانی و فشارێن روودانێ و پڕ وەستییان د ژیانێ دا.

دبت فشارێن جڤاكی دیار ببن دەما خێزان خوە ل گەل وان فشارا نەگونجینت، ئەڤە ژی دبیتە نەهامەت بۆ هندەكان، كو ژ وانا ژ دابونەریتێن جڤاكی دەربكەڤن، ئەڤ دەركەڤتنە دبت ژێدەرێ گەفلێكرنێ ل سەر تاكی، ل وی دەمی پیڤەرێن جڤاكی ب خوە دبنە فشارێن دەروونی. هەروەسا جوداهی و نە وەكهەڤی و ژێك دووركەتن یان بەردانا ژن و مێرا  (تەلاق) دبنە ئەگەرێ‌ تێكچوونێ‌ د پێكهاتەیا خێزانێ دا و د ئاڤاكرن و پێككرنا وێ‌ ژی دا، دبتە ژێدەرەكێ‌ سەرەكی ژ ژێدەرێن فشارێن دەروونی.

فشارا دەروونی، ژ ژێدەرەك یان سەدەمەكێ‌ جڤاكی پەیدا دبت، ئەو ژی ئەنجامێ‌ پەیوەندییەكا جڤاكییە؛ مرۆڤ نیشاندەرەكێ دەستنیشانكری ددتێ‌، وەك ژ دەستدانا كەسەكێ خوەشتڤی وەك دایك و بابا و هەڤال و كەسێن نێزیك… هتد، دیسان دەمێ حەزێن تاكی نە ل گەل جڤاكی یان ڕەوشت و تیتالێن وی بن، ئەو یاسایێن ژ لایێ جڤاكی ڤە ل سەر وی هاتینە سەپاندن، دیسان پەیوه‌ندییێن مرۆڤایەتییێ یێن ل دەوروبەرێ مرۆڤی ژی دبنە ئەگەرێ فشارێن دەروونی.

هەروەسا فشارێن جڤاكی پێكهاتییە ژ جوداهییا ئاستێ‌ باژێرڤانییا مرۆڤان، هەڤڕكییا بەرەبابان و جوداهییا تاگرتن و ئاراستەیان، هەڤڕكییا بهایان، مرنا كەسەكی خوشتڤی، هەروەسا دبت ڕوودانێن خوەش ژی ببن ژێدەرێ‌ فشاران، كو دبن ئەگەرێ‌ گوهۆڕینا ژیانا مرۆڤی، پێدڤی دبت جارەكا دی مرۆڤ هەڤگۆرییێ‌ بێخت د ژیانا خوە دا. هەروەسا گۆرانكاریێن مەزن وێ‌ هەڤگۆرییێ‌ ب زەحمەت دئێخت و دبتە سەدەمێ‌ پەیدابوونا فشاران.

ژیان ل گەل كۆمی یان خوەدانا ل گەل كۆمەكا هەڤالان یان ژی تۆرەكا ڕێكخستی ژ پەیوەندییان ژێدەرەكێ‌ سەرەكییە كو واتەیێ‌ بێخنە د ژیانا مرۆڤی دا، ل دووڤ دا ئەڤ چەندە بەرێ مە ددت ساخلەمییێ ب گشتی و خەبات و ڕازیبوونێ، ئەو خواندنێن (هارفارد)ی یێن ڤێ دووماهییێ یێن ژ لایێ ماكلیلاندی (McClelland) و هەڤكارێن وی ڤە هاتینە كرن؛ وەسا دیار دكن، كو تێكچوونا پەیوەندییێن جڤاكی ژ وان ئەگەرانە یێن دبنە ئەگەرێ هەلوەشاندنا ساخلەمییێ، داكو ژ ڤێ چەندێ پشتڕاست بن، ماكلیلاندی و هەڤكارێن خوە تشتەك خواندن ئەوا ب ناڤێ‌ (پاڵدەرێ گەهشتنێ) دهێت ناڤكرن، ئانكو حەزا پێكئینانا خێزانەكێ یان پەیوەندییەكا جڤاكی، دیسان دەركەفتنا ل گەل هەڤالا و دیتنا كەسانێن دی و سەرەدانێن رێكخستی، ئانكو ب شێوەیەكێ بەردەوام، ب شێوەیەكێ گشتی د ئەنجامێن وان دا وەسا دیار بوو، كو ئەو پاڵەدەرییا ب هێز بۆ گەهشتنا جڤاكی و ڕازیبوونا ژیارێ ل گەل كۆمێ و ڕازیبوون ژ خەلكی، بۆ مە هەمیان پەیوەندی ب ساخلەمییا مە ڤە یا دەروونی و  ئەندامەتییێ پێكڤە هەیە.

3 – فشارێن ئابۆری:

فشارێن دەروونی ل سەر مرۆڤی گەفێن ڕۆهن و ئاشكرانە، ئەڤ گەفە ژی (نەبوونا كاری، هەژاری، كێمبوونا بەرهەمئینانێ، جوداهییا چینان، ژ دەستدانا سامانی نە.

دیسان وەسا ئەڤ فشاره‌ وەك قەیرانێن ئابۆری دهێن دیتن و دبن ئەگەرێ‌ هندێ‌، كو بزاڤ و تەركیزا مرۆڤی بژاڵە دكن و هزركرن و هێزا مرۆڤی هەروە دمەزێخن. ئەڤ چەندە ڕەنگڤەدانەكا ئەرێنی ل سەر مرۆڤی و دەروونێ‌ وی دكت.

دیسان فشارێن ئابۆری پێكهاتییە ژ نەدادپەروەرییا بەلاڤەكرنا داهاتێ‌ نیشتمانی، جوداهییا چینان، ل ڤێ‌ دەرێ‌ مەرەما فشارێ‌ د هندێ‌ ڕا دیار دبت دەمێ‌ جوداهییەك دكەڤت د ناڤبەرا پێدڤیاتییێن مرۆڤی، كو پێدڤییە مرۆڤ بجهـ بینت و شیانێن بەرهاتنا وی بۆ وان پێدڤیاتییان، دیسان دەمێ‌ مرۆڤ هەست ب بارگرانییێ‌ دكت، نەرازیبوونا ژ ئەگەرێ نە هەڤگۆرییا ل گەل بارێ ئابۆری پەیدا دبت.

هەروەسا فشارێن ئابۆری پەیوەندی یا ل گەل ساخلەتێن ماددی هەین، یێن كو رێڤەبەری پێكۆلا دكت بدەستخوەڤە بێخت، داكو كرێكارێن د ناڤ سازییا كاری دا ( كارگەهێ‌) دا ڕازی بكت، وەك: هاندان و پاداشت و دامەزراندنا ل جهێن دوور ژ ئاكنجیبوونا كارمەندی، ئەڤ چەندە دبتە ئەگەرێ مەزاختنا پارەیی.

ڤەكۆلینان ژی وەسا دایە دیاركرن، كو تەنگاڤییا ئابۆری بۆ مامۆستایی دبت ئەگەرێ فشارێن دەروونی، كو كێمبوونا داهاتێ هەیڤانە نەهامەتییێ‌ بۆ پەیدا دكت و ژ وان نەهامەتییان:

  1. قەر دكەڤن ل سەر ئێك.
  2. ئاریشەیێن خێزانی، ژ بەركو مامۆستا نەشێت پشتەڤانییا ئەندامێن خێزانێ ب شێوەیێ‌ پێدڤی بكت.
  3. نەچار دبت كارەكی دی پشتی كارێ‌ خوە بكت، ئەڤە ژی كارتێكرنێ‌ ل سەر دەمێ‌ وی دكت، یێ‌ كو دێ‌ بۆ ئامادەكرنێ یان لێگەریانێ یان هزركرنێ تەرخان كت، هەتا ل سەر دەمێ بێهنڤەدانا مامۆستای ژی دكت.
  4. كێمكرنا پەیوەندیێن جڤاكی ل دەرڤەیی قوتابخانەیێ.
  5. پەیدابوونا كێشەیێن هەلچوونێ ژ هەستپێكرن ب گونەهێ و نەتەناهی و بێزارییێ.

4 – فشارێن سیاسی:

گڤاشتنێن سیاسی ژبەر گەلەك كاودانان دیار دبن، ژ وان ژی نەرازیبوون ژ دەستهەڵاتێ ژبەر وان هەڤڕكییێن سیاسی و هەڤڕكییێن پارتان، ل ڤێرێ پێناسەیا فشارێ دهێتـە كرن ب نەڕازیبوون و هەست ب كێماسییێ یا ژ ئەگەرێ نەگونجاندن ل گەل بارێ سیاسی پەیدا دبت. فشارێن سیاسی ژی ژ ڕژێمێن حوكمڕانییێن ستەمكارە.

فاكتەرێن سیاسی كارتێكرنێ ل سەر ژیانا تاكێن جڤاكی دكت نە ب تنێ یێن گرنگییێ پێ ددن، بەلكو تاكێن دی ژی، چونكی ئەو سەقایێ سیاسەتێ یێ گشتی و رەوتێن سیاسییێن بەربەلاڤ، ئەو سزایێن ل سەر هندەك وەڵاتان هاتینە سەپاندن، جەنگ، تێكچوونا پەیوندییێن وەڵاتان ل گەل ئێك دا، ئەو هاریكارییێن ژ لایێ چەند وەڵاتەكان دهێنە پێشكێشكرن. ئەڤ هەمی فاكتەرە دبنە ئەگەرێ مەزن بوونا قەبارەیێ فشارێن دەروونی.

5 – فشارێن پیشەیی:

بارێ ئەقلی یێ كرێكاری و ب تایبەت ساخلەمییا دەروونی، رۆلەكێ گرنگ دخوەجهبوونا كرێكاری دا هەیە، هەڤگۆرییا وی یا دەروونی د ژیانا وی یا رۆژانە دا چ د ناڤ خێزانا وی دا یان د ناڤ كارێ وی دا بت، چونكی هەر چ كارەك هەبت، كار پێدڤی ب ئامادەبوونەكا لەشی و هزری و دەروونی هەیە، وەك هندەك یەكەیێن پێكڤە گرێدای ئێك ل دووڤ ئێكێ ڤە دهێنە دانان، دیسان هەر توخمەك كارتێكرنێ ل سەر توخمێن دی دكت، چونكی ئەو كاودانێ دەروونی یێ كرێكاری ڕەنگڤەدانێ‌ ل سەر چالاكی و شیانێن وی دكن، چونكی دبت كرێكار د بوارەكێ دا یێ شەهرەزا بت، بەلێ پا دبت تووشی ڕوودانەكێ بت، كو ببت ئەگەرێ‌ پەیدابوونا ترس و دوودلی یان فشارەكێ و ژ هەر ژێدەرەكێ‌ بت. دەزگەهێ ئەو لێ كار دكت ل پێشییا هەمی فاكتەرێن كارتێكرنێ ل سەر رەفتار و بەرسڤدانێن جودا یێن كرێكار دكن؛ دهێت. دەوروبەرێ پیشەیی ڕۆلەكێ گرنگ د كارتێكرنا ل سەر جۆرێ كاری هەیە، دیسا ڤەكۆلینێن (ئیلتۆن مایۆ)ی دووپاتكرینە كو كرێكار دكەڤت ژێر كارتێكرنا كاودانێن كاری یێن جودا جودا، ل دەمێ ئەڤ كاودانە د لاواز بن، پاشكەفتنەك د بەرهەمئینانێ دا چێدبت و گەلەك ڕوودان ڕوو ددن، چونكی ئەڤێ پەیوەندی ب سەقایێ ل دەوروبەرێن كاری ڤە هەیە، هندی كێشە و فشار هەبن، دێ ڕێژەیا ڤان ڕوودانا زێدە بت،  ئەڤ ڕوودانە دهێنە دانان وەك ئاماژەك بۆ نەهەڤگۆرییا پیشەیی.

كارمەند بەهرا پترییا دەمێ خوە ب كاری ڤە دبۆرینین، جاران ژی ژ بەر پێدڤیاتییا كاری دەمژمێرێن كارێ خوە زێدەتر لێ دكن، ژ بۆ تەمامكرنا هندەك كارێن دی یێن ب كارێ وان ڤە گرێدایی، زێدەباری كو كار ل دەمێ ب دووماهیك هاتنا دەمژمێرێن وی یێن فەرمی ب دووماهییك ناهێت، بەلكو كارمەند خەم و كێشەیێن كارێ خوە دهلگرت و ل گەل خوە دبت مالا خوە ژی، ئەڤە واتەیا هندێ ددت كو ئەو تشتێن ب سەرێ كارمەندی ل دەمێ كاری دهێن دبن ئەگەرێ فشارێن وەسا كارتێكرنێ ل سەر ژیانا وی یا خێزانی دكن، ب ڤی شێوەیی بۆ مە دیار دبت، كو ژیانا كارمەندا زنجیرەیەكا پێكڤە گرێدایى یە و ئێك كارتێكرنێ ل یا دی دكت، چونكی ئەوا ل مال ژی ڕوو ددت ژ هەلویست و ڕوودانێن خەمۆكییێ یان فشارێن ل مال ژی، ڕەنگڤەدانەكا ب هێز ل سەر كارێ وی و جۆر وچەوانییا بجهئینانا كارێ وی ڤە هەیە.

ئەڤجا، فشار – وەك دیاردەیه‌كا دەروونی – یا د ناڤ كارمەندێن ڕێكخراوێن سەردەمێ‌ نوی دا بەر ب زێدەبوونێ ڤە دچت، ژبەر وێ پێشڤەچوونا زانستی ئەوا جیهانا مە یا هەڤچەرخ تێدا دەرباز دبت ژ شۆڕەشا مەعریفی و زانینێ و ژ ئەگەرێ پێشڤەچوونا تەكنۆلوجیایا نوی یا كو ڕۆلەكێ گرنگ د پەیداكرنا تەناهییێ بۆ هەمی مرۆڤایەتییێ هەیی، بەرامبەر ڤێ پێشڤەچوونێ دبت باجا ڤێ ب زێدەبوونا ئالۆزییا ژیانا مە یا ڕۆژانە بهێتە دان، هۆسا ب ڤی شێوەیی نەساخییێن دەروونی و لەشی د ناڤ مە دا بەربەلاڤ دبن ئەوا دبتە ژێدەرێ‌ گەفێ‌ ل سەر ژیانا مرۆڤی.

دبت ژێدەرێ فشارێن پیشەیی، هەر ئەو پیشەیا تاكی یان كارێ وی ب خوە بت، وەك ناكۆكییا ل گەل هەڤكارا، فشارێن ڕێسایێن كاری، نەڕازیبوونا ب پلەیا كارمەندییێ، مۆچێ هەیڤانە، بلندكرنا پلەیا، جوداهییا بێ بەهانە، كۆمەلا ئاستەنگێن ئێكسەر و نەئێكسەر یێن دكەڤنە بەر سینگێ تاكی د پیشە و كارێ وی دا.

(فورسێت و جیبسون) پەیوەندییا د ناڤبەرا فاكتەرێن فشارێن پیشەیێن جودا و شینوارێن وان فشارا ل سەر كاری و كارتێكرنا ساخلەتێن كەسایەتییێ ل سەر ڤێ پەیوەندییێ، ب دو ژێدەرێن سەرەكی یێن فشارێ ددت دیاركرن: یێ ئێكێ: فشارێن پەیوەندی ب سرۆشتێ كاری ڤە هەی و ژینگەها كاری و ڕۆلێ كارمەندێن تێدا، وەك: فشارێن ژینگەها كارێ‌ ئابۆری، فشارێن تاكەكەسی، جڤاكی، ڕێكخستی، و فشارێن پەیوەندی ب ساخلەتا ڤە هەی. یێ دویێ: ئەو فشارێن وەكی ساخلەتێن هزری و هەلچوونی و لەشی دهێنە دیتن، ئاوایێ‌ كەسایەتییێ، ناڤەندا كونترۆلكرنێ، شیان و پێدڤیاتیێن كەسایەتییێ.

دیسان دبت فشارێن پیشەیی د هەڤڕكییێن ڕۆلان دا بهێنە دیتن، كو ئەڤ هەڤڕكییە د پێدڤیاتییێن ڕۆلێ تاكی دا دیار دبت، ڕۆلێ وی ژبلی كاری وەك بۆ نموونە ئەركێن وی یێن خێزانی. چونكی كاركرنا هەردو هەڤژینا ل هەمی دەما جۆرە پێچەوانەكێ پێدڤیاتییێن كاری و پێدڤیاتییێن ژیانا خێزانی پەیدا دكت، چونكی پێشبینییێن هەڤژینێ یان هەڤژینی یان زارۆكا دێ هەڤدژ بن دگەل یێن رێڤەبەر و هەڤكارێن د كاری دا، ئەڤ جۆرە هەڤڕكییێن ڕۆلان دبنە ئەگەرێ زێدەبوونا فشارا ل سەر ملێ تاكی ژ بەر  وی كاری.

گەلەك وێنەیێن هەڤڕكیێن ڕۆلان د رێكخراوا دا هەنە، كو ژ ڤان توخمێن هەنێ‌ پێكدهێن:

1.هەڤدژییا پێدڤییێن تاكی ل گەل داخوازییێن ڕێكخراوێ.

2.هەڤدژییا داخوازییێن هەڤكارا ل گەل نیشاندەرێن ڕێكخراوێ.

3.هەڤدژییا بهایێن تاكی ل گەل بهایێن ڕێكخراوا ئەو تێدا كار دكت.

4.هەڤدژییا پێشەكییا داخوازییێن كاری.

دیسا فشارێن دەروونی مژدارییا ڕۆلی ژی بخوەڤە دگرت و ئەو كارێ ل سەر ملێ كرێكاری، واتە؛ كێم زانیارییێن تاكەكەس پێدڤی دبتێ، داكو ڕۆلێ خوە د رێكخراوێ دا بجهـ بینت، وەك زانیارییێن تایبەت ب سنورێن دەستهەڵاتێ و بەرپرسیارییێ، و زانیارییێن تایبەت ب سیاسەت و ڕێسایێن ڕێكخراوێ ڤە، ڕێكێن هەلسەنگاندنا ڕاڤێژێ و… هتد. ژ بەر هندێ، وەل تاكی دهێت، كو ژ پێدڤیاتییێن خوە یێن كارمەندییێ یێ پشتڕاست نەبت، وەك: نەزانینا وی ب وان پێشبینییێن ژ وی داخوازكری بۆ ڕاڤێژییێ‌، چاوانییا بجهئینانا وان پێشبینییان.

مەرەم ب مژدارییا ڕۆلێ پیشەیی نەگونجاندنا شیانێن تاكی و شیانێن وی یێن كاودانی و پێدڤیاتییێن وی كارێ ئەو دكت، نەئامادەبوون یان نەداكۆكییا زانیارییێن ب دەست تاكی دكەڤن یان كارێ‌ وی دەربارەی ئەرك یان پەیوەندییان یان بەرهەمێن كارێ‌ ئەو ئەنجام ددت.

نە وەرگرتن یان كێم وەرگرتن و تێگەهشتنا تاكی بۆ لایەنێن كارمەندییا وی و گرنگییا وێ د رێكخراوێ دا، گڕژییا پەیوەندییا وی ل گەل لایەنێن دی د كاری دا چ ئەڤ پەیوەندییە ل گەل هەڤكارا بن یان سەرۆكان یان ڕێڤەبەران یان پەیوەندییێن ل گەل لایەنێن دەرەكی وەك بكڕا و دابینكەرا  و… هتد، بت.

ژ ئەگەرێن مژدارییا ڕۆلی:

1.نەگەهاندنا زانیارییێن پێدڤی یێن پەیوەندی ب كارێ داخواز ل سەر هەی ژ كارێ تایبەت بۆ كارمەندی، ئەڤ ئاریشە گەلەك ل گەل كارمەندێن نوی ڕووددت.

  1. گەهاندنا هندەك زانیارییێن شێلی و نە ڕۆن ژ لایێ سەرۆكی بۆ یێن دبن خوە دا، ب تایبەت دەما ئەڤ زانیارییە هندەك زاراڤێن هونەری یێن نە ئاشكەرا بۆ كارمەندی ب خوە ڤە دگرن.
  2. پشتبەستنا هندەك ئەركێن نەڕۆن د چەوانییا بجهئینانێ دا.
  3. نەدیاربوونا ئەنجامێن ڕێكخستی ل سەر ڕۆلێ پێشبینیكری ژ لایێ تاكی ڤە، ئەڤ چەندە ڕوودت دەما تاك ئارمانجێن ژێ داخوازكری دبەزینت یان ژی دەمێ‌ ل بجهیئینانێ‌ ب سەرنەكەڤت.

ستراتیجییەت و سیاسەتێن ڕێكخستنێ ژی دكەڤن ژێر خانەیا فشارێن پیشەیی، وەكی مەرەم و ئارمانج و ڕێكێن رێڤەبەری ژ بۆ بجهئینانا ئارمانجێن خوە ل بەر خوە دگرت، ئەو ژی ب ڕێكا ڕێسا و ڕەفتارێن د كارێن خوە یێن ڕۆژانە دا ئەنجام ددت، هەڤدژییا ئارمانجان، رۆخسارێن جودا جودا یێن ڕێكخراوێ‌ دبن ژێدەرەكی سەرەكی یێ‌ فشاران، به‌لێ‌ ستراتیجییەتێن گەشەپێدان و بەرفرەهبوونێ‌ هەڤڕكییەكا مەزن و بزاڤێن پتر پێ دڤێن، كو دبت كرێكار نەشێت خوە ل بەر بگرت. بەرامبەر ڤێ‌ چەندێ‌ رێڤەبەرییا بلند، هەروەسا كرێكار هەست ب نەسەركەتنێ‌ دكن ئەگەر چالاكی هاتن كێمكرن یان بچووككرن، لەورا؛ ڕەنگڤەدانا فەرمانبەران و پلەیا هەڤگۆرییا داخوازیێن وانا ل گەل ڤان سیاسەتا دبت سەدەمەكی سەرەكی یێ‌ فشارێن كارێ‌ ڕێكخستنی.

دیسا ئەوا ب ناڤێ‌ بارگرانییا كاری دهێت ناڤكرن، ژ فشارێن پیشەیی دهێت هژمار، و ئەڤ تێگەه ژ بارگرانییێن بلندێن پیشەیی دهێتە دیتن كو كارمەندێن فەرمانبەرییەكێ‌ ژێ‌ دنالن، ئەو ژی دزڤڕتەڤە بۆ پێدڤیاتییێن ئەركی یێن دشیانێن تاكی دا نەبن،  ئەو ژی دبتە دو بەش:

1- بارێ چەندەیی: نەبوونا دەمێ پێدڤی بۆ تەمامكرنا گەلەك ئەركێن فەرێن تاكی و تەمامكرنا وان پێدڤی ب دەمەكێ درێژتر دبت.

2- بارێ جۆری: كێم شەهرەزاییا تاكی بۆ تەمامكرنا ئەركێن ژ شیانێن وی مەزنتر، چ ژ لایێ جەستەیی یان زانستی ڤە بن.

فشارێن پیشەیی دبت ببن فاكتەرەكی گرنگ و هاریكار بۆ هەمی تێكچوونێن جەستەیی و دەروونی. ئەو كارێ ژ ئالیێ‌ چەندەیی و چەوانییێ‌ ڤە دبتە بارەكێ گران، ب گوهۆڕینا ب لەز و بەز، ب وان پیڤەرێن نە كەتواری و ڕیالستی یێن بجهئینانێ‌، بۆ پترییا خەلكی دبت بارگرانییەكا فشاران. به‌لێ ل سەر هندێ ڕا، زانینا وان هەمی بارگرانی و بەرهاتنا كرێكاران ژ كەسەكێ‌ بۆ كەسەكێ‌ دیتر جودایە.

كار ب خوە د ڕۆلێ‌ خوە دا ئەگەرێ‌ پەیدابوونا فاكتەرێن فشارایە و یێن ژ هەمییا گرنگتر:

  • پێدڤیاتییێن كاری و ڕێژەیا جوداهییا هەر پیشەیەكێ ژ یێ دی.
  • هاریكاری د ڕۆلێن د كەڤن ل سەر ملێ‌ مرۆڤی.
  • نە ئاشكەرابوونا بەرپرسیارەتییان.
  • زێدەبوونا بارێ كارمەندییێ.
  • بەرپرسیارەتییا ژ كەسانێن دی.
  • نەبوونا پشتەڤانییا جڤاكی ژ لایێ هەڤكاران ڤە.
  • نەبوونا پشكدارییا بڕیاران و نە پشتەڤانییا سەربخوەییێ.

1.زانینا تاكی، كو كریارا هەلسەنگاندنا ڕاڤێژێ نە یا دادپەروەرە.

     سەبارەت فشارێن پیشەیا فێركرنێ وەك هاتییە ئاماژە پێكرن، كو قوتابخانە دەزگەهەكێ گرنگێ فێركرن و پەروەرەدەكرنێ یە و سیستەمەكی تەمامە، ژ كۆمەكا ئەنداما پێك دهێت و پەیوەندییەكا خوەشەویستی وانا پێكڤە گرێددت. هەتا وی ڕاددەیێ هەر ئێك كارتێكرنێ ل سەر یێ دی دكت و ب یێ دی كارتێكەر دبت. ئەڤجا، ئەگەر هەر تاكەك د دەزگەهی دا تووشی كاودانەكا نەگونجایی یان ژی تێكچوونەكی بوو، دێ بتە ژێدەرێ فشارێ‌ بۆ ئەندامێن دیترێن قوتابخانەیێ هەمییان، ئەڤجا چ ب شێوەیەكێ ئێكسەر بت یان نەئێكسەر بت.

قوتابخانە ژی وەك دەزگەهەكێ جڤاكییێ فێركرنێ خودان ئەلەمەنتێن ل گەل ئێك تێككارییێ‌ ب ئاوایەكی گرێدایی و گەلەك ئالۆز دكن، كو زانینێ بۆ هەمی ئەندامێن خوە پەیدا دكت و ب شێوەیەكێ بەردەوام ژی خوە پێش دئێخن.

ئەوێ سەرەدانا دەزگەهێن فێركرنێ دكت، دێ‌ بینت هندەك قوتابخانەیێن هەین مامۆستا د كارێ خوەدا هەست ب دلشادی و باوەرییێ دكن. ئەڤ هەستە دهێتە ڤەگوهاستن بۆ قوتابیێن وان و بۆ پەیوەندییێن وان ب سەمیانان ڤە و بۆ ئەندامێن جڤاكی ژی، بەلێ ل هەمان دەم د هندەك قوتابخانەیان دا بێزاری یا ب سەر دا هاتی و تۆرەیی د ناڤ مامۆستایێن وێ دا بەربەلاڤە، رێڤەبەرێن وێ نەشیانا ئاراستەكرنێ ل بن پەردەیەكا دەستهەڵاتی دڤەشێرن، ئەڤ هەستە دهێتە ڤەگوهاستن بۆ قوتابییان، ئەڤجا هەست ب بێزاریێ دكن و ئەڤە ئەو تایبەتمەندیێن هەر قوتابخانەكێ ژ یا دی جودا دكت و هەر ئەوە كارتێكرنێ ل سەر سەقایێ تاكی دكت د ناڤ جڤاكێ قوتابخانەیێ دا، مەرەم پێ ژینگەها قوتابخانەیێ یان سەقایێ ڕێكخستنێ یێ ب سەر قوتابخانەیێ دا هاتی.

فشارێن قوتابخانەیێ بۆ قوتابی د فشارێن میتۆدێن خواندنێ و ئەزموونان دا نە و سزا و ڕێسایێن قوتابخانەیێ و فشارێن هەڤكارا و قەرەبالغا پۆلا و چالاكییێن قوتابخانا و ئەركێن مال و ئەوا خێزان پێشبینی دكت ژ قوتابی و نەسەركەفتن د خواندنێ دا نە. دیسان فشارێن قوتابخانا دبنە ئەو ئاستەنگێن ئێكسەر و نەئێكسەر یێن دكەڤنە بەر سینگێ قوتابی د سەقایێ قوتابخانەیێ دا، هەستێ‌ ب كێمبوون و بارگرانییێ ب شێوەیەكێ گشتی.

فشارێن قوتابخانەیێ كۆمەكا ڕوودانێن فشارانە، كو مامۆستا دكەڤتێ‌ دەمێ ئەركێ خۆ بجهـ دئینت ئەڤە ژی دبنە گەف ل سەر مامۆستایی، چونكی ژ شیانێن وی مەزنترن، دبنە ئەگەرێ بەرسڤدانێن تێكئاریایی و دژوار و بەردەوام ل دەف وی ل گەل هندێ هندەك شێوەیێن نەرێنی ب سەر ڕاڤێژا مامۆستایی و بارێ وی یێ دەروونی و ڕەفتاری ڕەنگڤەددت.

هەروەسا فشارێن كاری د ژینگەها قوتابخانەیێ دا كۆمەكا شارەزایی و ڕوودانێن ب سەر ژینگەها كاری دا هاتین، دبنە ئەگەرێ نەرەحەتییێ بۆ مامۆستایی و د دەروون و ڕەفتارێن وی دا ڕەنگڤە ددت.

ل ژێر ئەڤێ گرنگییا سەبارەت قوتابخانەیێ د وەرارا  پێشكەفتنا جڤاكی دا،  یا فەرە گرنگییێ ب مامۆستایێن تێدا كار دكن بدن، ب تایبەت ئەگەر بزانن كو ڕاڤێژا وان مامۆستا ل شیانێن وان یێن خوەیەتی نا ڕاوەستت، بەلێ ب ڕێژەیه‌كا بلند ل فاكتەرێن ئەرێنی یێن ب هێز، كو د سەقایێ قوتابخانەیێ دا بەردەستن د ڕاوەستت، وەك: شیانێن ڕێڤەبرنێ ل دووڤ پێدڤیاتییێن مامۆستا و حەزێن وان، دانپێدان ب جوداهییا تاكی، نە جوداهییا د ناڤبەینا وان دا، دانپێدان ب بهایێن وان، شیانێن ب كارئینانا هێز و شیان و بەهرەیێن وان، كاركرن ل سەر زێدەكرنا تێگەهێ پشكدارییێ د ناڤبەرا ئێك و دو دا و د ناڤبەرا وان و كارگێرییا قوتابخانەیێ دا، ئەو ژی ژ بۆ زێدكرنا هەڤپشكییێ و هاریكارییێ و باوەرییا پێكگوهۆڕ یا كو ل سەر ڕاستگۆییێ و ڕاستییێ و ئەڤینێ هاتییە ئاڤاكرن، ئەڤە ژی وەدكت، كو هەڤڕكی و دوژمنكارییا د ناڤبەرا مامۆستایان نەمینت، بلندكرنا روحا مورالییێ ژ ئەگەرێ هەستپێكرن ب ئێمناهی و تەناهی و هاریكاری و پشتەڤانییێ، ل دووڤ دا دیتنا سەقایەكێ قوتابخانەیێ یێ پڕ ژ پەیوەندییێن مرۆڤایەتییێ، هەروەسا پەیوەندیێن چەلەنگێن د ناڤبەرا مامۆستا و كارگێرییێ دا، كا چەوا فاكتەرێن ئەرێنی یێن هەین بۆ سەقایێ قوتابخانەیێ هەر ب وی شێوەیی یێن نەرێنی ژی هەنە، كو كارتێكرنێ ل سەر سەقایێ قوتابخانەیێ دكن؛ نەبوونا تشتەكێ بۆ تێركرنا پێدڤیاتی و حەزێن مامۆستا خوە هەكە د ئاستەكێ گەلەك نزم ژی دا بت و دانپێدانێ ب جوداهییێن تاكی یێن د ناڤبەرا ئێك و دودا و كێمكرنا بهایێ وان و بكارنەئینانا هێز و شیان و بەهرەیێن وان و شاش تێگەهشتنا د ناڤبەرا وان دا ژ لایەكی ڤە و د ناڤبەرا وان و كارگێرییا قوتابخانەیێ دا ژ لایەكێ دی ڤە.

فشارێن كاری د ژینگەها قوتابخانەیێ دا ئەوە، كو دبتە ئەگەرێ هنگاڤتنا مامۆستایی دەمێ ئەنجامدانا ڕۆلی خۆ یێ د قوتابخانەیێ دا دكت، ئەوا دبتە ئەگەرێ دلتەنگییا مامۆستایی دێ بیتە ئەگەرێ پەیدابوونا هندەك ڕەفتارێن نەرێنی، كو ئەو كارتێكرنێ ل سەر شیانێن وی د ڕاڤێژا  ئەركێن پیشەیی دا دكت.

هندەك ژێدەرێن دی یێن فشارێن دەروونی هەنە، وەك: فشارێن كیمیائی، وەك شاش بكارئینانا مەیی، كحول، كافین، نیكۆتین. هەروەسا فشارێن ڕەوشەنبیری، وەك هایداری و تێكەلییا كەلتۆرێن دی و بەزاندنا چارچۆڤەیێن ڕەوشەنبیری و جڤاكی.

 

ژێدهرن مفا ژێ هاتیە وەرگرتن:

 – إبراهیم، عبدالستار، وإبراهیم، رضوی (2003): علم النفس، أسسه، ومعالم دراساته، ط3، القاهرة، مكتبة الانجلو المصریة.

– أبو الحصین، محمد فرج الله (2010): الضغوط النفسیة لدی الممرضین والممرضات العاملین فی المجال الحكومی وعلاقتها بكفاءة الذات، رسالة ماجستیر غیر منشورە، الجامعة الإسلامیة، غزة ، فلسطین.

–  الاشول، عادل (1993): الضغوط النفسیة والإرشاد الاسری للاطفال المتخلفین عقلیا، مجلة الإرشاد النفسی، العدد 1.

– بدوی، أحمد زكی (1982): معجم مصطلحات العلوم الإجتماعیة، بیروت ، مكتبة لبنان.

– بنات، عبد القادر سعید (2009): ضغوط العمل وأثرها علی أداء الموظفین فی شركة الإتصالات الفلسینیە فی منطقة قطاع غزة، رسالة ماجستیر غیر منشورة، الجامعة الإسلامیة، غزة، فلسطین.

– ثابت، نضال عواد (2003): ضغوط العمل وعلاقتها بالإتجاه نحو مهنة التدریس لدی المعلمین بمحافظات غزة، رسالة ماجستیر غیر منشورة، جامعة الازهر، غزة.

– جمعە، عارف أسعد (2011): واقع المفاهیم التربویة البیئیة فی مناهج التربیة الإسلامیة، دراسة میدانیة فی مدارس محافظة دمشق، مجلة جامعة دمشق، المجلد 27، العدد 3 + 4.

– حسن، طه عبد العظیم، وحسن، سلامه عبد العظیم (2006): إستراتیجیات إدارة الضغوط التربویة والنفسیة، ط5 عمان، دار الفكر.

– حسونە، باسل فریز (2014): المسؤولیة الإجتماعیة والضغوط النفسیة لدی القیادات الطلابیة فی جامعة القدس المفتوحة، رسالة ماجستیر غیر منشورة، الجامعة الإسلامیة، غزة، فلسطین.

– الخواجه، عبد الفتاح (2001) : علم النفس، العلاج النفسی المعاصر – تطبیقات للنظریات، عمان ، دار المستقبل للنشر والتوزیع، الاردن.

– السباعی، هنیة محمود (2001): ضغوط العمل: مستویاتها ومصادرها وإستراتیجیات إدارتها لدی الإداریات والفنیات السعودیات العاملات فی الجامعات السعودیة، رسالة دكتوراە غیر منشورة، جامعە أم القری.

– سید عبید، ماجدە بهاءالدین (2008): الضغط النفسی ومشكلاته وأثره علی الصحة، عمان، دار الصفاء.

– صالح، مصلح أحمد (1999): الشامل، قاموس مصطلحات العلوم الإجتماعیة، الریاض، دار عالم الكتب للطباعة والنشر والتوزیع.

– العتیبی، محمد عبدالمحسن (2007): المناخ المدرسی ومعوقاته ودوره فی أداء المعلمین بمراحل التعلیم العام، دراسة میدانیة علی عینە من المعلمین العاملین بالمدارس الحكومیة بمدینە الریاض، رسالة ماجستیر غیر منشورة، جامعة نایف العربیة للعلوم الامنیة، الریاض.

– عمر، أحمد مختار (2008): معجم اللغة العربیة المعاصرة، المجلد الاول، القاهرة، عالم الكتب.

– عبدالباقی، صلاح الدین (2004 ): السلوك الفعال فی المنظمات، الإسكندریة، الدار الجامعیة.

– عمار، تغرید (2006): أضر بعظ المتغییرات الداخلیة علی مستوی ضغط العمل لدی الهیئة الإداریة والاكادیمیة، فی الجامعات الفلسطیینة بقطاع غزة، رسالة ماجستیر غیر منشورة، الجامعة الإسلامیة، غزة.

– فاتح، العبودی (2007): الضغط النفسی وعلاقته بالرضا الوظیفی، دراسة میدانیة بمؤسسة الخزف الصحی بالمیلیة ولایة جیجل، رسالة ماجستیر غیر منشورة، كلیة العلوم الإنسانیە والعلوم الإجتماعیة، جامعة منتوری قسطنینة، الجزائر.

– فرشان، لویزە (2011): أثر الضغط المهنی علی حوادث العمل، مجلة الباحث فی العلوم الإنسانیة والإجتماعیة، المركز الجامعی بالوادی، معهد العلوم الإجتماعیة والإنسانیة، جامعة الوادی، الجزائر، العدد 2.

– قدیح، كمال (2001): الضغوط النفسیة لدی آ‌باء المعاقین حركیا وعلاقتها بالتوافق الاسری لدیهم، رسالة ماجستیر غیر منشورة، جامعة الاقصی، غزة، فلسطین.

– منصور، طلعت، والببلاوی، فیولا (1989): قائمة الضغوط النفسیة للمعلمین، كراسة التعلیمات، مكتبة الانجلو المصریة.

– المتولی، عباس إبراهیم (2000): الضغوط النفسیة وعلاقتها بالجنس ومدة الخبرة وبعض سمات الشخصیة لدی معلمی المرحلة الإبتدائیة، المجلة المصریة للدراسات النفسیة، الانجلو المصریة، القاهرة، المجلد 10، العدد 26.

– المشعان، عوید سلطان (2001): مصادر الضغوط فی العمل، مجلة جامعة الملك سعود، العلوم الإداریة، مجلد (13) العدد (1).

– المعجم الوجیز (2008): مجمع اللغة العربیة، القاهرة، وزارة التربیة‌ والتعلیم، الهیئة العامة لشؤون المطابع الامیریة، جمهوریة مصر العربیة.

– ندی، یحیی محمد مسلم (1998): رسالة مصادر ومستوی الضغط النفسی وعلاقتها بالروح المعنویة كما یراها معلمو وكالة الغوض فی منطقة نابلس التعلیمیة، رسالة ماجستیر غیر منشورة، جامعة النجاح الوطنیة، نابلس، فلسطین.

– نوال، بوضیاف (2014): معوقات ممارسة مدیری المدارس الثانویة للعلاقات الإنسانیة بمدینة المسیلة من وجهە نظرهم، مجلة الاكادیمیة للدراسات الإجتماعیة والإنسانیة، قسم العلوم الإجتماعیة، الجزائر، العدد 12.

– یاركندی، هانم حامد (2003): ضغوط العمل وعلاقتها بالقیادة التربویة ووجهە الضبط لدی مدیرات المدارس بمحافظة جدة، مجلة رسالة الخلیج العربی، العدد 89.

– Cary L, Cooper  &  Mike, Kelly( 2011( Occupational stress in head teachers: a national UK study British Journal of Educational Psychology Volume 63, Issue 1, p 130–143.

-Fontana David (2006)  Managing Stress, The British Psychology Society and Routledge,4th edition , prentice hall.

– Jepson. E. and Forrest, S. ( 2006) Individual Contributory factors in Teacher Stress: the role of Achievement Striving and Occupational Commitment. The British Journal of Educational Psychology. 76:183-197.

-Wood, G,& Wood, D(2001). Health and stress. http:www.wizard.uce.edu kmenill//psy201-wood ch14.html.

Check Also

دابونەریت و سۆشیال میدیا و بەرئێكەفتنا ھێزان

عەبدولرەحمان بامەرنی ئەز دێ نڤیسینا خوە ب دو پرسان دەستپێكەم، ئەو ژی: ـ ئایا سۆشیال …