پێگیربوونا دانوستاندنێ د هەلبەستا (گول دهێن چاندن … ناهێن چنین) دا خواندنەكا پراگماتیكی

عبدالله پیر

 

-1 پێشگۆتن:

ئەدەب ب گشتی و هەلبەست ب تایبەتی، هەلگرێن پەیامەكێ نە، كو هەر دەم ململانەكێ د نێڤبەرا دانەری و تێكستێ و خوێنەری دا دروست دكەن. دانەر پێكولێ دكەت، كو هندەك كود و نهێنییا د ناڤ تێكستا خۆ دا ڤەشێریت، ژ بۆ چێژ وەرگرتن یان پاراستنا كەسایەتییا خۆ ژ بەرپرسیاریەتی، تێكست ژ لایەكێ دی ڤە ب ساناهی خۆ ب دەستڤەنادەت، دڤێت خوێنەر هندەك یێ شارەزا بیت، داكو بشێت گرێ و ڤەشارتیێن تێكستێ ڤەكەت و ژ بۆ مفا و چێژ وەرگرتنێ ئاشكرا بكەت. خوێنەر ژ لایێ دی ڤە پێكولێ دكەت، كو پترییا گرێ یێن تێكستێ ڤەكەت و سەرهەلی وان هزرێن، كو تێدا هاتینە ڤەشارتن ببیت، د بێژنە ڤێ پرۆسێ خواندن، لێ چەند فاكتەر ڤێ پرۆسێ سنوردار دكەن، مینا ئاستێ هشیارییا دانەری و باكراوەندێ وی یێ رەوشەنبیری و جڤاكی و سیاسی، ژ لایەكێ دی ڤە و ل دویڤ ڤەكولینێن رەخنەیی، یێن سەردەم؛ تێكست ب خۆ دبیتە پرۆژەیه‌كێ سەربخۆ، دەما ل نڤیسینێ بداوی هات و وێ ژی ئەلندا خۆ یا تایبەت یا هەیی، دڤێت ئەڤ ئەلندە بهێتە بیستن. لایەنێ سێیێ كو خوێنەرە، مینا سێگوشەك (دانەر-تێكست- خوێنەر) دروست دبیت، ئەو ژی (خوێنەر) هەر وەكو دانەری و تێكستێ یێ ڤالا نییە، لێ وی ژی باگراوەندەكێ هزری و سیاسی و ئایینی و جڤاكی یێ هەیی، كو دیتنا خۆ ل سەر دروست دكەت، ئەڤ چەندە كارتێكرنەكا راستەوخۆ ل سەر پرۆسا ڤەخواندنێ یا هەیی. ژ بەر وێ ئێكێ، هەر خوێنەرەكی خواندنا خۆ یا تایبەت بۆ هەر تێكستەكێ، كو یا گرێدایە ب مەرجێن سەرێ ڤە یا هەیی. هەر ژ بەر ڤێ ئەگەرێ مرۆڤ هەر دەم د گەریانێ دا بوویە، بۆ دەست نیشانكرنا باشترین میتۆد یان تیۆر ژ بۆ گەهشتن ب ئارمانجا خۆ، ئەو ژی شرۆڤەكرنا تێكستان نە ب رەنگەكی، كو چ گومانا ل سەر وان دەرئەنجامێن ئەو گەهشتیێ نەكەت، ئەڤە ژی ب دیتنا من ئەگەرەكا سەرەكی یە، ژ بۆ هەمەجۆرییا میتۆد و تیۆرێن رەخنەیی، یێن كو ل دەسپێكا هەبوونا ئەدەبێ تا ئەڤرۆ دەركەفتی، پێڤارۆیا لێگەریانا مرۆڤی یا بەردەوامە تا دووماهییێ.

-2 پوختەیا بابەتی:

ل ساڵێن سیهان یێن سەد ساڵییا بۆری، دەرگەهەكێ نوی بەرامبەر رەخنا ئەدەبی و تێگەهشتنا پتر بۆ تێكستان ڤەبوو، ئەو ژی رێبازا پراگماتیكس بوو، كو ل سەر دەستێ (جون ئۆستن) هاتییە دامەزراندن. ئەڤ رێبازە بۆ خواندنا تێكست و دەقێن نڤیسی، تەمامكەرێ رێبازێن بەرییا خۆ بوو، لێ پراگماتیكس پتر سەره‌دەری دگەل پەیڤێ د ناڤ رستێ دا دكەت یان كو رامانا وێ ل دویڤ شوینا وێ د رستێ دا و كارتێكرنا دەوروبەران ل سەر وێ، هەروەها كارتێكرنا وێ ل سەر دەوروبەرێن خۆ وەردگرت. من ل ڤێ خواندنا ئەدەبی هندەك تیشك ئێخستینە سەر ڤێ رێبازێ و ئەو قووناغێن تێدا دەربازبووی و ئەو پێشڤەچوونا بخۆڤە دیتی.

ئەڤ خواندنە ژ دو بەشان پێكدهێت، بەشێ ئێكێ، لایەنێ تیۆری یێ وێ یە، كو ب كورتی باسی دیرۆکا پراگماتیكسێ هاتییە كرن، لقێن وێ، ئەو كەسێن بەشداری د پێشڤەچوونا وێ دا كری. بەشێ دویێ، لایەنێ پراكتیكی یە، كو هەلبەستەكا ب زمانێ كوردی یا هەلبەستڤان (كه‌مال ره‌مەزان)ی یە، من یا هەلبژارتی، ئێك ژ تیۆرێن ڤێ رێبازی یا ب ناڤێ (پێگیربوونا دانوستاندنێ) یا (پول گرایس)ی ل سەر پراكتیك كرییە، ئەڤە ژی بەشدارییەكا رێك و پێكە بۆ بكارئینانا رێباز و تیۆرێن رەخنەیی، یێن نوی د ئەدەب و چاندا كوردی دا.

زۆر ئاستەنگ ل پێش من هەبوون، چونكە بابەتەكێ نوی و هێشتا ئیدیەم و زاراڤێن وی د زمانێ كوردی دا زەلال نەبووینە، هەروەها ژێدەرێن ڤی بابەتی ب زمانێ كوردی د كێمن، لەوما ئەز هندەك جاران بەر ب رۆیێ وەرگێرانێ دبووم، چه‌نده‌ك یا گرانبوو، كو ئەز بشێم زاراڤ و تێگەهان ل جەم خۆ دروست بكەم، نەكو شاشییێن تێگەهشتنێ ل جەم خوێنەری پەیدا ببن.

  1. لایەنێتیۆری: پرانسیپێن (گرایس)یوپێگیربوونادانوستاندنێ

1.1. پراگماتیكس وەكو میتۆدەكا رەخنەیی:

پراگماتیكس رێبازەكا تیۆری یە بۆ ڕاڤەكرنا تێكستان، ب ئێك ژ نویترین ریبازێن رەخنەیی دهێتە نیاسین، كو ل سەر دەستێ فەیلەسۆف و زمانزانێ ئەمیریكی (چارلس مۆریس Charles Morris) ل ساڵا 1938ێ هاتییە داهێنان. موریس؛ پراگماتیكسێ ب ڤی ئاوایی پێناسە دكەت؛ (خواندنا وان پەیوەندییانە یێن بۆ ڕاڤەكرنێ د نێڤبەرا نیشانان دا هەیی/ مێی، 2001، ل4). پراگماتیكس پتر پویتە ب لایەنێ زمانی د ناڤ تێكستێ دا ددەت، پێكولێ دكەت، كو تێكست وەكو کۆمەكا نیشانان و پەیوەندییا د نێڤبەرا وان دا بهێتە خواندن و ڕاڤه‌كرن. به‌لێ ئەگەر پێداچوونەكا فەلسەفی بۆ ڤێ رێبازێ بهێتەكرن، بنەمایێن وی یێن فەلسەفی بۆ نڤیسینێن هەر سێ فەیلەسۆفێن ئەمریكی (ولیم جیمس William James) و (جۆن دیوی John Dewey) و (ریچارد رۆرتی Richard Rorty) ڤەدگەرن. دێ شیێن پراگماتیكسێ پێناسە بكەین، كو ئەو رێبازە یا خواندنا پەیڤێ د دەمێ كارپێكرنێ دا ڕاڤه ‌دكەت.

پراگماتیكس ل جەم موریسی، ئێكبوو ژ تایێن (سیمانتیكسێ Semiotics) زانستێ نیشانان، كو ژ چەند بوارا پێكهاتبوو. ژ وانا:

  1. رستەزانی (سینتاكس Syntactics): كو پویتە ب خواندنا نیشان و هێمایان و پەیوەندییا د نێڤبەرا وان دا، د رستێ دا ددەت.
  2. ڕامانزانی (سیمانتیكس Semantics): كو پویتە ب نیشانان و ڕامان ددەت.
  3. دەستاودەستكرنزانی (پراگماتیكس Pragmatics): كو پویتە ب سیستەمێن نیشانەیی و پەیوەندییا ل گەل قسەكەرێ وان ددەت. (محمید، ل3).

پشتی كو موریسی بنەمایێن ڤێ رێبازێ داهێنایین، چەند زمانزانێن دی ل دویڤرا هاتن و ئەڤ رێبازە بەر ب پێشدا بر، وەكو (جۆن ئۆستن John Austin ) و (پول گرایس Paul Grice) و وەكو رێبازەكا رەخنەیی هاتە ناسین. ئۆستنی تیۆرا (كارێن ئاخفتنێ  theory Speech Act) داهێنا، ب تایبەت دەما پەرتووكا خۆ یا ب ناڤێ (چەوا تشت ب پەیڤان دهێتە ئەنجامدان How to do things with words) بەلاڤكری، كو ل دوازدە گۆتاران پێكهاتبوو، كو ل ساڵا 1955ێ ل زانینگەها هارڤەرد ل دۆر فەلسەفەیا (ولیام جیمس The William James Lectures) پێشكێشكری، كو تێدا هندەك بنەمایێن فەلسەفا ئینگلیزی كرینە جهێ پرسیار و گومانێ، ب تایبەت ئەوێن گرێدایی ب زمانی ڤە (ختام، ل86). ئۆستنی تیۆرا خۆ ل سەر چەند بواران پارڤەكربوو:

  1. كارێنئاخڤتنێ (Speech Act):

ئەو كارن، یێن كو مرۆڤ هەردەمێ د تێكبەستنەكا گونجیایی دا ئەنجامددەت. ئۆستنی ڤاڤارتنەك د نێڤبەرا دو كریارێن قسەكرنێ دا چێكر، ل سەر ڤی بنەمایی رستە كرنە دو بەش، بەشێ ئێكێ رستەیێن ڕاگەهاندنێ، ئەو رستەنە، یێن ب تشتەكی یان ب بارودۆخەكی دبێژن، كو هەلگرێ راست و شاشییێ یە (الجملة الخبریة في وصف شيء أو حالة ما یحتمل الصواب و الخطاء)، بەشێ دویێ رستەیێن دانانی نە، كو  هەلگرێن راست و شاشیێ نینە، لێ كارەك مینا رستەیا پرسیار و داخواز و فرمان… هتد. د هێتە ئەنجامدان (ئالان، 2012، ل499).

  1. جۆرێنكارێنئاخڤتنێ:

ئۆستنی كارێن ئاخڤتنێ كرنە سێ پێنگاڤ یان سێ كریار، كو ئاخڤتنێ سێ ئاست یێن هەین، ئەو ژی:

ا- كارێ ئاخڤتنێ (Locutionary مەبەست ژێ ئەوە، گۆتنەك دهێتە كرن، كو رستەیەكا واتادار بیت و مەبەستەك ل پشت هەبیت.

ب- كارێ ب جهئینانێ (Illocutionaryمەبەست ژێ ئەوە، دیاركرنا مەبەستا قسەكەرییە، دەما كارێ ئاخڤتنێ دكەت، مینا سۆزدانێ یان پرسیارێ یان فرمانێ ل بەرامبەری خۆ دكەت.

ج- كارێ كارتێكرنێ ( Perlocutionary مەبەست ژێ ئەوە، كانێ كارێ ب جهئینانێ چەند كارتێكرن ل سەر گوهداری كرییە، كو وی هانددەت، ب ڤی ئاوایی یان یێ دی هەلسوكەفتان بكەت (لیڤنسۆن، 1980، ل5).

زمانزانەكێ دی (جۆن سیرلە John Searle)، فەیلەسۆفەكێ ئەمیریكی یە، كو وی ژی بەشداری د پێشڤەبرنا تیۆرا ئاخڤتنێ دا یا كرییە و وەكو تەمامكەر بۆ تیۆرا ئۆستنی دهێتە ناسین، (سیرل)ی تەكەزی ل سەر كارێ ب جهئینانێ كر، ڤاڤارتنەك د نێڤبەرا د كارێ پرسدار و كارێن ب جهئینانی دا كر و چەند مەرج بۆ ڤێ ئێكێ دانان، ژ وان (مەرجێن سەرەتایی و مەرجێن ئامادەكار و مەرجێن ئارمانج و مەرجێن مەبەست و مەرجێن پێكهاتی یێ پرسدار و مەرجێن سۆزداری/ ختام، 2016، ل92).

پۆل گرایس هات..

  1. 2. پێگیربوونا دانوستاندنێ (Conversational Implicature Theory) و پرانسیپێن گرایسی (Grices Maxims):

پێناسەیه‌كا كورت بۆ پێگیرییا دانوستانێ ئەوە، هەر دانوستاندنەكێ پێدڤی ب دو لایان؛ قسەكەر و گوهداری هەیە، تا كو دانوستاندنەكا دروست بیت، دڤێت د ئێك زمان دا د هەڤپشك بن، تاكو پرۆسا دانوستاندنێ یا سەركەفتی بیت. دانوستان وەكو پرۆسەكا زمانەڤانی، ژ بابەتێن پراگماتیكسێ دهێتە ژمارتن، كو ل سەر دەستێ زانا و فەیلەسۆفی بریتانی (پول گرایسیHerbert Paul Grice )، تیۆرا كارێ قسەكرنێ گەشەپێدانەكا بەرچاڤ بخۆڤە دیت، ل ساڵا (1957)ێ گۆتارەك ل ژێر ناڤێ (واتاThe meaning) بەلاڤكر، هەروەها وی ژی هندەك گۆتار ل دۆر فەلسەفەیا (ولیەم جیمس)ی ل زانكۆیا هارڤەرد ل ساڵا 1967 پێشكێشكرن/ ختام، 2016، ل99)، كو تێدا ب بەرفرەهی باسێ (قسەكرنێ) و ڕاڤه‌كرنا وێ كر، ب تایبەت ل نڤیسینا خۆ یا بەرنیاس (لوژیك و دانوستاندن Logic and conversation)، كو تێدا باسی وێ ئێكێ دكەت، دەما دانوستاندن د نێڤبەرا مرۆڤان دا دهێتە كرن، هندەك رێسا و یاسا یێن هەیین، گەرەكە بەرچاڤ بهێنە وەرگرتن و پێگیری پێ بهێتە كرن، داكو بەردەوامییێ بدەنە دانوستاندنا خۆ، بەر ب كوتایەكا ئەرێنی ڤە ببەن. ئەڤە پێلا چارێ بۆ ژ گەشەسەندنا پراگماتیكسێ، كو ل سەر دەستێ (پۆل گرایس)ی بخۆ ڤەدیتی. گرایسی ژ بۆ دانوستاندەكا سەركەفتی هندەك رێسا دەست نیشانكرن، د بێژنێ (پرانسیپێ هەڤكاریكرنێ Cooperative Principle) یان دبێژنێ (رێسایێن گرایسیGrice›s maxims)، كو هەر دانوستاندنەكێ؛ ئەگەر ئەڤ رێسایە تێدا بن، دێ دانوستاندەكا سەركەفتی هێتە نیاسین، لێ هندەك جاران قسەكەر ژ ڤان رێسایان لاددەت، ل دەمێ ئاخڤتنا وی هندەك تەم مژییێ بخۆڤە دبینیت، لێرە بۆ گەهشتن ب پەیاما قسەكەری، دێ ڕاڤه‌كرن و شرۆڤەكرن رۆولێ خۆ بینیت، بۆ نموونە ئەگەر قسەكەری پرسیارەك كر.

– ئەرێ دەمژمێر چەندە؟

 یێ بەرامبەر بەرسڤ دا و گۆت:

– دەمژمێر 12ى نیڤرۆیە.

لێرە دێ بینین، كو بەرسڤ زۆر یا ئاشكرایە، پێدڤی ب چ شرۆڤەكرن و ڕاڤه‌كرنا ناكەت، لێ ئەگەر هەمان پرسیار هاتەكرن و بەرسڤ ب ڤی ئاوایی بوو:

– دابچین..!!

لێرە دێ بەرسڤێ بینین، كو چ ژمارە نەداینە مە، لێ بەرسڤەكە یا مژگرتییە، یانكو ڤێ بەرسڤێ پێدڤی ب ڕاڤه‌كرنێ هەیە، مینا (ئەم یێن گیرۆ بۆین یان دەم درەنگە یان مە ژڤانەك یێ هەیی و دەمێ وی یێ هاتی)، لێرە ئەو چ فاكتەرە، كو مە هانددەت، بەرسڤەكا گونجایی هەلبژێرین، ئەو كاودانێن پرسیار تێدا هاتییە كرن. گرایسی بۆ ڤێ چەندێ هندەك رێسا دەست نیشانكرنە، كو پرانسیپێ هەڤكاریێ ل سەر دهێتە ئاڤاكرن، ئەو ژی ئەڤەنە:

1- رێسا چەندیتی Maxim of Quantityپەیوەندی ب رێژه‌یا پێزانینێن پێدڤی یێن بەردەست هەیە.

– بلا بەشدارییا تە پێزانینێن تێر تێدا بن.

– بەشدارییا تە بلا پێزانینێن زێدە تێدا نەبن.

بۆ نموونە:

ئەگەر ئێك بێژیت: ئەڤرۆ كەش و با یێ خۆشە.

بلا بەشدارییا تە هندە بیت (راستە نە گەرمە نە سارە).

2- رێسا چەوانی Maxim of Quality): ئەڤ رێسایە یا گرێدایە ب رێسایەكا بنچینەیی ڤە، كو دەبیت:

– بەشدارییەكا راستگۆیانە بكە.

– وی تشتی نەبێژە، كو تاما درەوێ لێ بهێت.

– وی تشتی بێژە، یێ كو تۆ بشێی بسەلمینی.

بۆ نموونە:

– ئاری چ كار دكەت؟

– ئاری یێ نڤیسینێ دكەت. (لێرە دشێی پرسیاركەری ببەیە دەڤ ئاری، كو یێ دنڤیسیت.) وەكو سەلماندن بۆ بەرسڤا خۆ.

3- رێسا پەیوەندی (گونجاندنێ Maxim of Relevance or Relation): بلا بەشدارییا تە یا گونجایی بیت و پەیوەندی ب بابەتی ڤە هەبیت.

بۆ نموونە:

– ئەرێ تۆ دبێژی تەمەنێ ڤێ كچێ چەند بیت؟

– تەمەنێ وێ 27 ساڵە.

4- رێسا رێجكە Maxim of manner) ئەڤ رێسایە هندەك ل گەل رێسایێن بۆری یا جیاوازە، چونكە پەیوەندی ب گۆتنێ ڤە نینە، لێ پەیوەندی ب چەوانییا دەربرینێ ڤە هەیە، هندەك گروڤ یێن هەیین، دڤێت پێگیری پێ بهێنە كرن:

– بلا گۆتنا تە یا ئاشكرا بیت.

– بلا گۆتنا تە یا كورت بیت.

– خۆ ژ تەمومژیێ ب پارێزە.

– خۆ  ژ تیكهەلكرنێ پارێزە.

بۆ نموونە:

– ئەڤ ژۆرە زۆر یا گەرمە.

– پەنجەرا ڤەكە. (ختام، 2016، ل101-102)، (لیچ، 1983، ل85-96)، (حمدان، 2019، ل28).

دەما گرایسی ئەڤ رێسایە داهێنایین، مەبەست ژێ ئەو بوو، داكو دانوستاندن هەردەمێ بهێتە ئەنجامدان یا سەركەفتی بیت، ئەڤ چەندە ژی د بوارێن ئەدەب و زمانی دا بۆ لێك تێگەهشتنێ و گەهاندنا پەیامی ب شێوەیەكێ سەركەفتی و ئاشكرا زور یا پیدڤییە، لێ هندەك جاران ب تایبەت د نڤیسینێن ئەدەبی دا، چ هەلبەست یان چیروك، ئەڤ رێسایە دهێنە لێدان، پێگیری پێ ناهێنە كرن، ئەڤ لێدانە هندەك جاران یا مەبەستدارە و هندەك جاران ژی نە، لێ لێدانا ڤان رێسایان جوانیەكێ ددەتە وی شاكارێ ئەدەبی و ئەو شاكار یێ مژگرتییە و پێدڤی ب ڕاڤه‌كرنێ هەیە، بۆ نموونە ئەگەر ئێك ڤێ پرسی بكەت:

– ئەرێ تەمەنێ تە چەندە؟

– ئەز د شێم ڤی كاری ئەنجام بدەم.

ئەگەر ئەم بنێرینە ڤێ پرسیارێ و بەرسڤا وێ، دێ بینین هندەك تەمومژییا تێدا یان كو گوهداری ب دورستی بەرسڤ نەدایە و ب پرانسیپێ هەڤكارییا دانوستاندنێ یێ پێگیر نەبوو و ئەو رێسایێن گرایسی دەست نیشانكرین بۆ دانوستاندنەكا سەركەفتی یێن هاتینە لێدان و بەزاندن، چونكە ئاماژەیا دایە كاری، كو ببیتە پیڤەرێ تەمەنێ وی، بەلكو ئەو كار یێ گران بیت یان كارەكێ ئاسان بیت، ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ هەبوونا ڕاڤه‌كرن و شرۆڤەكرنا بەرسڤێ، داكو بگەهیتە وێ بەرسڤێ ئەوا وی دڤێت.

 3 – شرۆڤەكرنا هەلبەستا (گول دهێن چاندن … ناهێن چنین):

وەكو ل سەرێ هاتییە دیاركرن، كو پراگماتیكس پویتەكێ مەزن ب زمانی ددەت و ئاسۆیێن مەزن، یێن بەرامبەر خواندنا زمانی و تێگەهشتنا تێكستان ڤەكرین، ب تایبەت دەما زمانی، وەكو ئالاڤەكێ گەهاندنێ ددەتەناسین، ب هویری روناهی ئێخستییە سەر گۆتار و رێرەوێ پەیڤان د رستان دا. نۆکە ژی دێ ڤان پرانسیپ و رێسایان ل سەر هەلبەستا (گول دهێن چاندن … ناهێن چنین) یا هەلبەستڤان (كەمال رەمەزان)ی پراكتیزە كەین.

تنێ من گول دچاندن…

ل بەندا بارانەك بێ موران…

هەلبەستێ ب رستەكا راگەهاندن یا دەستپێكری، ئەڤ جۆرە رستە هەلگرێ (راست و شاشیێ یە) و تەمامكەرێ رستێ هەر ب رستەكا دانانی یا هاتییەكرن، لێ ب مینا رستەكا راگەهاندنێ یان (خوزی) یا هاتی، یانكو رستا دویێ راستییا رستا ئێكێ رادگەهینیت، لێرە هەلبەست نابێژیت بۆ چ گول دهاتنە چاندن؟ یان هەلبەست ئەگەرێ گول چاندنێ دیار ناكەت، بخۆ دڤێت هۆتۆڤە هاتبا گۆتن (تنێ من گول چاندن، ژ بەر كو ئەز حەژ گولا دكەم یان گول د جوانن)، لێ ئەڤە نەهاتییە گۆتن، ئەڤە ژی دبیتە پێگیربوونا دانوستاندنێ د هەلبەستێ دا. هەروەها كارێن هەر دو رستان كارێن (كرداری نە) (چاندن، بەندا)، كو ئەڤ هەر دو كارە هەر ئێك ژ وان كردارەكا دیار ئەنجامددەن، كو ئێك كارێ (چاندن)ێ یە و یێ دی ژی كارێ (چاڤەرێكرن)ێ یە، یانكو چاڤەرێ خوێنەری (گوهداری) دكەت، كو كارڤەدانەك هەبیت.

من شەپۆلێن وەریانێ دڕەڤاندن…

ل بەندا گولڤانەك بێ زیوان…

هەلبەست نابێژیت كا بۆچی (شەپۆلێن وەریانێ درەڤاندن)؟ چونكە وەریان، یانكو (سیسبوونە) یان ژی (مرنە)ە، هەلبەست باسی وێ ئەگەرا رەڤاندنا كارێ وەریانێ ناكەت، كو ئەگەر گول مرن یان وەریان چێبوو، دێ چ رویدەت؟ بەلێ چاڤەرێی كەسەكێ دی دكەت، كو بهێت و چاڤدێرییا گولان بكەت، دیسان نابێژیت دێ چ رویدەت ئەگەر گول چرمسین یان رستەیا دروست، یا كو پێدڤی یە هاتبا گۆتن، كو دڤێت ب ڤی ئاوایی با (من شەپولێن وەریانێ د ڕەڤاندن دا گولێن من نە چرمسن یان گولێن من هەر دگەش بن یان گولێن من هەر د جوان بن)، لێ ئەڤە نەهاتییە گۆتن، یانكو مرنا گولان دێ رویدانەكا مەزن بیت، رەنگە كارەساتان ل دویڤ خۆ بینن، چونكە ئەڤ گولە د هەلبەستێ دا د بنە هێما بۆ هەبوونا ئاشتی و بەختەوەریێ.

ب خوها خۆ من دڕەشاندن …

دا هەر هەبن ئاڤیڤان.

لێرە ئەڤ رستە دەما دبێژیت (ب خوها خۆ من دڕەشاندن)، گەرەكە تەمامكربا و گۆتبا (دا گول شین ببن یان نەچرمسن)، لێ ئەڤە نەگۆتییە، بەلكو رستەكا دی یا ئینایی، کو دبێژیت (دا هەر هەبن ئاڤیڤان)، وەكو ڕامانا ب سەرڤە چ پەیوەندی د نێڤبەرا ڤان هەر دو رستان دا نینە، لێ وەكو ڕامانا كویر و وەكو رەوانبێژی پەیوەندییا د نێڤبەرا (ڕەشاندن) یان (ئاڤدان) و (ئاڤیڤانان) دا یا هەیی، چونكە (گول) دڤێت بهێنە ئاڤدان، دا هشك نەبن و نە مرن، یانكو پاراستنا گولان كارەكێ ب ماندیبوون و گرانە و هەر كەس نەشێت ڤێ چەندێ بكەت، چونكە خوهدان هێمایێ ماندیبوونێ یە.

تنێ من گول دچاندن

د وارێ گولان دا

من خەونێن خۆ دحەواندن.

لێرە كریارا چاندنێ ل جەم هەلبەستڤانی دیارە یا بوویە تاك كار، لێ ئەڤ كارە دبیتە ئەگەرێ هەبوونا چەند پرسان ل نك خوێنەری، مینا بۆچی گول دهێنە چاندن؟ مەبەست ژ چاندنا گولان چییە؟ بەرسڤەكا سادە و راست ئەوە، لەوانەیە (بۆ جوانیێ گول بهێنە چاندن یان مەبەست ژ چاندنا وان بۆ كارەكێ بازرگانی یە)، لێ بەرسڤا ڤێ پرسیارێ ب وێنەیەكێ رەوانبێژی دەربڕین ژێ هاتییە كرن، كو مەبەست ژ چاندنا گولان (حەواندنا خەونانە) یانكو (خەون) یا مینا (گیاندارەكی) بەر جەستەكری، كو دەبیت جهێ حەواندنێ بۆ هەبیت. (خەون) یا كرییە تشتەكێ كونكریت، كو ئەو بخۆ تشتەكێ ئەپستراكە (نەبەرجەستە)یە، یانكو وارێ گولان یێ بوویە پەناگەهەك بۆ خەونان، كو ئەڤە ژی بخۆ هەڤدژیەكا د نێڤبەرا (گول) وەكو تشتەكێ بەرجستە (كونكریت) و خەون تشتەكێ نەبەرجستە (ئەپستراك) دا هەیی یان خەون دەبیت زۆر د جوان و نازك بن، تا ل وارێ گولان بهێنە حەواندن، چونكە وەكو دبێژن (جوانی جوانیێ دحەبینیت)، خەون لێرە هێمایە بۆ هیڤی و ئومێد و پاشەرۆژەكا جوان وەكو دەربڕین لێهاتییەكرن.

ئەز دزانم

چاندنا گولان و ڤیانا گولان

مرۆڤی فێری گەلەك ژانان دكەن.

لێره‌ دا، دێ بینین، كو هەلبەست یا خوێنەری بەر ب تەمومژییەكێ دبەت، لێدانەك ل ئەلندا خوێنەری هەیی، چونكە (چاندنا گولان) رەنگە خۆشییەكێ بدەت یان ژی مرۆڤ هەست ب بەرپرسیارییێ بكەت یان دەما مرۆڤ گولا دچینیت، دەرونێ مرۆڤی هندەك ئارام بیت، لێ د هەلبەستێ دا ئەڤ بەرسڤە نینە، یا گۆتی (مرۆڤی فێری ژانان دكەن) ئەڤە ژی بخۆ تشتەكێ نەچاڤەرێكرییە د بەرسڤێدا، یان ژ بلی كو ببێژیت (گول) ئارامییەكێ ددەنە ناخێ مرۆڤی، بەروڤاژی ناخێ مرۆڤی د ئێشینن و ژانێن وی زێدە بن، ئەڤ بەرسڤە نەیا چاڤەرێكرییە، بەلكو د ڕامانا سەرڤەیی یا ڤان رستان ڕامانەكا بێ بهایە، لێ ئەگەر، ل كویر رامینین، رەنگە یا راست بیت چونكە (گول) و هەبوونا (گولان) بیرهاتنان د ئیننە بیرا مرۆڤی و چێدبیت مرۆڤ ب هندەك ژ وان بیرهاتنا یێ داخبار بیت و هندەك ناخێ مرۆڤ پێ ب ئێشیت، بەر ژ دەستدانا هندەك تشتێن جوان و بەركەفتی ل گەل بۆرینا دەمی.

كاتێن گولان باوەردارن

ژ بشكوژێن خۆ ڤەنابن.

هەلبەست دبێژیت (كاتێن گولان باوەردارن)، ئەڤ رستە چەند پرسیارێن جۆراوجۆر د هشێ خوێنەری دا دروست دكەت، مینا چەوا د باوەردارن؟ ئەرێ ما كاتێن گولان هش هەیە؟ تاكو باوەری هەبیت یان نەبیت؟ باوەری ب چ هەیە؟ چ باوەرییە تاكێن گولان هەیی؟ بەرسڤا ڤان پرسیاران یا بەرفرهه و جیاوازە، رەنگە ئۆل یان هەر باوەرییەك بهێتە د خیالا خوێنەری دا، دەما ڤێ رستێ دخوینیت، هندەك بەرسڤێن ئامادەكری هەبن، لێ بەرسڤا هەلبەستێ ب شێوازەكێ جیاواز یا هاتی، ئەو ژی (ژ بشكوژێن خۆ ڤەنابن) ب راستی ئەگەر ئەم وەكو مرۆڤ ڤێ بەرسڤێ لێكدەینەڤە یا راستە، لێ هندەك هەڤبەركرن پێدڤێت، چونكە مرۆڤێ باوەردار ب هزرەكێ زوی ب زوی دەستان ژ باوەرییا خۆ بەر نادەت، ئەگەر دەست ژێ بەردان، دیارە كێماسییەكا د وێ باوەرییێ دا هەیی، پێگیرییا مرۆڤی ب باوەرییا خۆ رەنگڤەدانا راستگۆیا مرۆڤی ب وێ باوەرییێ و تێركرنا حەز و خوازێن وی یە ژ لایێ وێ باوەریێ ڤە.

رۆگەها گاڤێن گولان

راستی ژێ مشەخت نابن.

دەما هەلبەست دبێژیت (رۆگەها گاڤێن گولان) یانكو دەما مرۆڤ بەر ب باغچێ گولان دچیت یان د ناڤ گولان دا بیت، دڤێت مرۆڤ هەست ب خۆشییەكێ بكەت یان دەما مرۆڤ بێهنا گولان دكەت، گەرەكە هەستەكا جوان بۆ مرۆڤی دروست ببیت، لێ دبێژیت (راستی ژێ مشەخت نابن)، ئەگەر ب دیتنەكا سەرڤەیی بەرێ خۆ بدەینێ چ پەیوەندییا د نێڤبەرا ڤان رستان دا نابینین، یانكو چ پەیوەندی د نێڤبەرا (گول) و (راستی)یێ دا نینە، چونكە هەر ئێك ژ وان رامانەكا جیاواز یا هەیی، (گول) مینا جوانی و بەختەوەری و خۆشی، لێ (راستی) مینا دلسۆزی و باوەری پێكرن، لێ ئەگەر بچینە د ناڤ دا دێ بۆ مە دیار بیت، كو پەیوەندییا د نێڤبەرا (گول) مینا جوانی، كو هەر ئەو ڕامان بۆ (راستی) یێ ژی دهێتە بكارئینان یان جوانییا گولێ راستی یە، چ كەس نەشێت خۆ ژ ڤێ راستی یێ ب ددەتە پاش.

گول رێچكا خۆ وندا ناكەن.

خۆناڤا خۆ ژ بیر ناكەن.

ب بەلگێن خۆ گولستانا ئاڤا دكەن.

دەما هەلبەست باسی (گولێ) دكەت، نا بێژیت چەوا (رێچكا خۆ بەرنادەت) یان (چەوا خۆناڤا ژ بیرناكەن) یان چەوا (ب بەلگێن خۆ گولستانا ئاڤا دكەن)؟ دەبیت خوینەر بەرسڤا ڤان پرسیار بدەت و وی بۆشایی پڕ بكەتەڤە، ئەڤ كارێن سەرێ مینا (بەرنادەت) و (بیر ناكەن) و (ئاڤا دكەن)، ڕامانان بۆ پەیدا بكەت و دویڤچوونێ لێ بكەت، ئەڤە ژی بیاڤەكا ئازادیێ بۆ خوێنەری بەر پا دكەت، كو ل گەل هەلبەستێ كارلێكەر بیت و پژاردە ل بەر وی ژ بۆ هەلبژارتن و پركرنەڤا بەرسڤان د ڤەكری بن و پڕ بكەتەڤە. ئەرێ خوێنەر لێرە ناپرسیت، ئەرێ چ جیاوازی د نێڤبەرا گولێن هەلبەستێ ئاماژە پێكری و مرۆڤێن راستگۆ دا هەیە؟ لێرە ئەرێ گول هێمایێ مرۆڤێ راستگۆیە، مرۆڤێ، كو حەز ژ جوانی و بەختەوەرییا یێن دی دكەت؟ ئەڤ پرسیارە و چەند پرسیارێن دی پەیڤا (گول) د هشێ خوێنەری دا دئازرینیت.

هیڤی یە گولان بچینن

چ جاران بێ گول نەمینن.

وەكو ل سەرێ ئاماژە پێهاتییەكرن، كو د پراگماتیكسێ دا دو جۆرێن سەرەكی یێن رستان یێن هەین: (رستا دانانی) و (رستا راگەهاندن)، جیاوازییا د نێڤبەرا ڤان هەر دو رستان دا ئەوە؛ جۆرێ ئێكێ پتر (كارێن جێبەجێكار) ب كار دئینیت و هەر ب شێوازێ نەبۆری دهێتە دروستكرن و هەردەم هەڤالناڤێ كەسێ دو (تو یان هنگ/هوین) یێ تێدا، لێ رستا راگەهاندن هەر دو جۆرێن كاران (وەسفكرن و جێبەجێكار) بكاردهێن، رەنگە هەلگرێ (راست/ شاشی) بیت و د هەموو شێوازان دا بكاردهێت، ئەگەر نێڕینەكێ بۆ رستێن سەری بكەین، دێ بینین هەموو رستێن راگەهاندنن، لێ ل ڤێ بڕگه‌یێ رستێن دانانی یێن هاتینە بكارئینان، ب شێوازێ (داخوازی) نە، كو داخوازێ ژ خوێنەری دكەت، گولان بچینیت و بێ گول نەبیت، لێ پێگیربوونا دانوستانێ لێرە ئەوە، دیارناكەت بۆچی ئەڤ داخوازییە هاتییەكرن؟ ئەرێ گولێ چ ڕامان هەیە؟ یان بۆ چ گولان بچینین یان بێ گول نەمینین؟ یانكو دڤێت رونكرنەك دابا خوێنەری ل سەر ڤێ داخوازێ، لێ بیاڤێن ڤەكری ل هەمبەر خوێنەری هەنە، داكو ب حەزا ڤان بیاڤان پڕ كەتەڤە. ئەڤە ژی ژ شارەزایی و زیرەكییا هەلبەستڤانی دهێت، كو خوێنەری بەشداری پرۆسێسا ئاڤاكرنا ڕامانا گشتی یا هەلبەستێ  بكەت.

گول دهێن چاندن…

ناهێن چنین.

ئەڤە ژی دو رستەنە، كو ب شێوازێ (نادیار) هاتینە دارشتن، هەلبەست نابێژیت كی یە (گولان دچینیت)؟ یان ئەو كی یە (گولان دچنیت)؟ تنێ ئەڤ هەردو ب شێوازێن راگەهاندنا نادیار یێن هاتینە نڤیسین، لێ د ڕامانا خۆ دا دەربڕینێ ژ هیڤییەكێ یان خوزییەكێ دكەن، لەوما پێگیربوون ب دانوستانێ یا هەیی، كو تەمومژییەكا تێدا، ئەڤێ ژی دەلیڤە بۆ خوێنەری یا رەخساندی، كو هزرا خۆ د ڤان رستان دا بكەت و ببیتە ئەگەرێ هەبوونا چەندین پرسان ل جەم وی. مینا كی دێ گولا چینیت یا ژی بۆچی گول نابیت بهێنە چنین یان دێ چ رویدەت ئەگەر گول نەمان؟ ئەڤە و چەندین پرسیارێن دی.

د زمانێ ئازادیێ دا

گول دكەهینە

نابن بەربەست و برین.

هەلبەست دەما وەسفا گولان د سەر دەمێ ئازادیێ دا دكەت، وەكو لادانەك یا چێبوویی، ئەو ژی كو د بێژیت (گول د كەهینە، نابن بەربەست و برین). ئەگەر ب دیتنەكا سەرڤەیی بیت، چ په‌یوەندی د نێڤبەرا (ئازادیێ و بەربەرست و برین) یان ئەو ساڵوخەتێن داینە گولان دا نینە، پرسیارا كو ل جەم خوێنەرێ دروست دبیت ئەوە، بۆچی ل سەردەمێ ئازادیێ گول كەهی دبن و نابنە بەربەست و برین یان ئەگەر سەردەمێ ئازادیێ نەبیت گولان چ ساڵوخەتێن دی هەنە یان گول د ڤان رستان دا ئاماژێ ب چ ددەن؟ بۆچی ئەڤە هاتییە گۆتن؟ ئەو رستە بخۆ دڤێت ب ڤی شێوازی با (د زمانێ ئازادیێ دا گول دجوانن، ئازادیخواز شانازیێ ب رەنگێ گولان دكەن)  یان (گول د مشە نە و دەربڕینێ ژ ئەڤین و ئازادیێ و بەختەوەریێ دكەن). دێ شێین زۆر رستان دروستكەین، كو دڤێت هاتبانە گۆتن، لێ چ ژ وان نەهاتینە گۆتن. لەوما ئەڤە دبیتە پێگیربوونا دانوستاندنێ، كو هەلبەست ژ رێسایێن هەڤكارییا دانوستاندنێ دەركەفتییه‌.

گول د بەرهەڤن ل تەڤ وەرزان

ببن ئاشتی و ئەڤین.

(گول د بەرهەڤن ل تەڤ وەرزان ببن ئاشتی و ئەڤین)، راستە گول هەلگرێن هندەك هێما و ئاماژا نە، مینا ئەڤین و ئاشتی، لێ ئەو بخۆ جەنگان نا هەلێخن، داكو ئاشتیخواز بن یان گول نا جەنگن، ئەڤ بەرجەستەبوونا گولێ هەلگرێ ڕامانێن ڤەشارتی نە، یێن كو هەلبەستڤانی داینە پال گولێ د ڤێ هەلبەستێ دا، ئەڤێ پرسێ د هشێ خوینەری دا د ئازریێت، چەوا گول دبیتە ئاشتی و ئەڤینی؟ رەنگە گول هەلگرێ هندەك هێمایان بیت، لێ ئاشتی وەكو بیرۆكەیەكا ئەپستراك و گول تشتەكێ كونكریت ئێك و دو ڤەناكرن، لەوما ئەڤ لێكچواندنە یا مژگرتییە ل چەم خوێنەری، جوانییا هەلبەستێ ب بكارئینان، زۆر یا رەوانبێژیێ پتر دخەملێت.

4 – ئەنجام:

پشتی ڤێ خواندنێ بۆ هەلبەستا (گول دهێن چاندن … ناهێن چنین)، ئەڤ ئەنجامێن ل خوارێ دیاربوون:

  1. ل ڤێ خواندنێ دیار دبیت، كو ئەم دشیێن مفا ژ وان تیۆر و میتۆد و رەوتێن نوی یێن رەخنەیی وەربگرین بۆ ڤەخواندنەڤا شاكارێن خۆ یێن چاندی و ئەدەبی، بۆ پتر سەرهەلبوون ژ وان تشتێن، كو هەلبەستڤانێن مە حەزكری بگەهینە مە، خواندنێن نوی بۆ تۆرە و چاندا خۆ بكەین.
  2. د هەلبەستا (گول دهێن چاندن … ناهێن چنین) دا، هەلبەستڤان (كەمال ره‌مەزان) یێ شیایی چەند هێما و ئاماژه‌یان د هەلبەستا خۆ دا ب ئافرینیت و ب شێوازەیه‌كێ شارەزا و جوان هەلبەستا خۆ ئاڤا بكەت، بكارئینانا رێسایێن گرایسی، چەند هزر و بیروكەیێن نوی بۆ خوێنەری دێ د ڤێ هەلبەستێ دا دەردكەڤن و سەرهەلی زۆر وێنەیێن هەلبەستكی و شێوازێن رەوانبێژی دبیت.
  3. د ڤێ خواندنێ دا دیار دبیت، كو هەلبەست دەربڕینێ ژ كەتوارێ ئەڤرۆ یێ مرۆڤاتی تێدا دەرباز دبیت دكەت، چ دەستدانا هەستا مرۆڤاتیێ ل جەم زۆر خەلكی، دبیتە ئەگەر؛ كو ئەم جارەكا دی ل بهایێن مرۆڤاتی ل سەر هاتییە ئاڤاكرن بگەرێین و دەستێ خۆ پێڤەبگرین، داكو وان خۆشی و بەختەوەریێن هەیی ژ دەست نەدەین.

 

ژێدهر:

 1 – ب زمانێ كوردی:

– کۆما هەلبەستێن (گول دهێن چاندن… ناهێن چنین)، كەمال رمضان، دهۆك، چاپخانا خانی، 2022.

2- ب زمانێ عەرەبی:

1- د. سلیم حمدان/ الطالبة: سمیة عامر، الاستلزام الحواري عند بول غرایس، مجلة القاریء للدراسات الأدبیة و النقدیة واللغویة، م2/ ع3، 2019.

2- هناء عابدین عبدالله، الاستلزام الحواري في شعر مجنون لیلی/ دراسة تداولیة، مجلة الزهراء، ع31، 2012.

3- د. عیسی عیساوی/ ط. د. سامی قدیم، الاستلزام الحواری فی شعر الخوارج – مقاربە تداولیة، مجلة إشكالات في اللغە والأدب، م10، ع5، 2021.

3- جواد ختام، التداولیة- اصولها واتجاهاتها، الطبعة الاولی، دار كنوز المعرفة للنشر و التوزیع، عمان الاردن، 2016.

5- الطالبة: دنیا عطیة/ الطالبة دنیا بورنان، نظریة الاستلزام الحواري في شعر نزار قبانی- دراسة تداولیة مذكرة مقدمة لاستكمال متطلبات نیل الماستر، 2021.

6-م. د. باسم خیری خضیر، الاستلزام الحواري في شعر احمد مطر- مقاربة تداولیة في خطاب الإنسان والدولة، المؤتمر العلمي التاسع، كلیة التربیة/ جامعة واسط، 2016.

7- م. م. بهاء طارش داود/ أ. د. اسماعیل خلباص حمادي/ الاستلزام الحواري في شعر السجون والأسر الجاهلي- مقاربة تداولية- بحث مستل من رسالة الماجستیر، كلیة التربیة للعلوم الإنسانیة، جامعة واسط، 2015.

8- د. محمد لطفي الزلیطي، من تحلیل الخطاب إلی التحلیل النقدي للخطاب، مجلة الخطب، منشورات مخبر تحلیل الخطاب، جامعة مولود معمري – تیزي وزو، ع17، الجزائر، 2014.

9- صابر الحباشة، التداولیة والحجاج مداخلو نصوص، الطبعة الاولی، دار صفحات للدراسات و النشر، دمشق، سوریا، 2008.

10- م. د. هدیل حسن عباس، الاستلزام الحواري في نما‌ذج من الخطاب الشعري (شعر مشتاق عباس معن انموذجا)، مجلة اشراقات تنمویة، كلیة الإمام الكاظم للعلوم الاسلامیة الجامعة/ قسم اللغة العربیة، ع22، 2016.

11- د. عمار لعویجي/ شودار وهیبة، الاستلزام الحواری في الخطاب الشعری، «نماذج مختارة من قصائد كتاب اللغة العربیة للطور المتوسط»، مجلة العمدة في اللسانیات وتحلیل الخطاب، م6، ع2، جامعة محمد بوظیف، 2022.

3- ب زمانێ ئینگلیزی:

1- Leech. Geoffrey N, Principles of Pragmatics, Longman, London and New York, first published 1983.

2-Horn. Laurence R and Ward. Gregory, The Handbook of Pragmatics, Blackwell publishing,

3-Yule. George, Pragmatics, oxford, New York, first published, 1996.

4- Mey.jacob L, Pragmatics, Blackwell Publishing, second edition, 2001.

5- Levison. Stephen.C, Speech Act theory: The state of the art, Cambridge, England, 1980.

Check Also

دابونەریت و سۆشیال میدیا و بەرئێكەفتنا ھێزان

عەبدولرەحمان بامەرنی ئەز دێ نڤیسینا خوە ب دو پرسان دەستپێكەم، ئەو ژی: ـ ئایا سۆشیال …