هندەک کەسایەتى یێن هەڤبار و ئازرێنەر ژ بۆ نەساخییا شیزۆفرینیایێ

د. عارف حیتۆ

 مە د گۆتارەکا خوە یا بەرى نهۆدا، بەحسى دووبەندییا کەسایەتیێ و رەفتارێن دورویاتیێ کر بوو کو هندەک تێکچوونێن کەسایەتیێنە و گەلەک جاران د گەل نەساخییا شیزۆفرینیایێ دا تەڤلیهەڤ دبن. ل ڤێرە ژى، دێ ئاماژە ب جۆر و ساخلەتێن هندەک کەسایەتى یێن دى دەین، کو هندەک نیشانێن مینا شیزۆفرینیایێ لێ پەیدا دبن، دەستپێک و ئازرێنەرێن نەساخیێنە، لێ نە نەساخى ب خوەیە. مشە جاران خەلک ل گەل نەساخیێ تێکهەل دکەن و دبیت ل بەر هندەک نۆژدارێن نەتایبەتمەند ژى د مژدار بن، چونکو هندەک رەفتارێن ڤان جۆرە کەسایەتییان ل نەساخێن شیزۆفرینیایى ژى هەنە. لێ ل گورەى کتێبا ئەمێریکى یا دەستنیشانکرن و ئامارا نەساخى یێن مەژى (DSM-V)، وەکو نەساخى ناهێنە دەستنیشانکرن.

د ڤێ گۆتارێ دا، دێ نیشانێن هندەک کەسایەتى یێن ئازرێنەر و هەڤبارێن شیزۆفرینیایێ بەلاڤکەین ژبۆ هندێ، کو خواندەڤان و پویتەپێکەرێن تێکچوونێن مەژى بشێن ڤان رەفتار و نیشانان ژ نەساخییا شیزۆفرینیایێ جودا بکەن، یان دەمێ ڤان جۆرە کەسایەتییان دبینن، دەستێوەردانێن بلەزێن چارەسەرییا دەروونى بۆ بکەن بەرى بگەهنە ئاستێ پەیدابوونا نەساخیێ.

كه‌سایه‌تییا شیزۆكی:

هه‌رچه‌نده‌ تێرمێ شیزۆكی Schizoid، هزرا مرۆڤی به‌ر ب حاله‌ته‌كێ به‌ری په‌یدابوونا شیزۆفرینیایێڤه‌ دبه‌ت، هه‌روه‌سا ناڤێ وێ ژی ئاماژە‌یه‌كه‌ ژبۆ شیزۆفرینیایه‌كا كێم یان بچووك. لێ نه‌ مه‌رجه‌ خودانێن ڤێ كه‌سایه‌تیێ د ئایینده‌ی دا تۆشی شیزۆفرینیایێ ببن، چونكو تنێ ده‌ستپێك یان ئازرێنه‌رێ نه‌ساخیێیه‌. دبیت هنده‌ك نیشانێن وه‌كو نیشانێن ده‌ستپێكی یێن شیزۆفرینیایێ هه‌بن‌ و ئه‌و ب ته‌نا خوه،‌ تێکچوونه‌كا دییه‌ ل سه‌رده‌مێ زارۆكینیێ و د ژیێ (٥- ٧) ساڵیێ دا په‌یدا دبیت یان ده‌ست پێ دكه‌ت.

د ڤێ قووناغا ته‌مه‌نی دا، زارۆك هه‌مبه‌ری خۆگونجاندنا ل گه‌ل بۆیه‌ر و هه‌ڵوەستەیان دبیت و خوه‌ ل گه‌ل هه‌ڤژی یێن خوه‌ هه‌ڤبه‌ر دكه‌ت. ئه‌ڤجا سرۆشتییه‌ كو هه‌ستیار و نازكتر بیت، له‌وا وه‌سا دهێته‌ دیتن، كو ئه‌ڤه‌ پتر ب زارۆكێن هه‌ستیار و نازداركریڤه‌ گرێدایی بیت. پڕانییا ئاماران به‌ر ب وێ چه‌ندێڤه‌ دچن، كو د زارۆكێ ئێكێ یان یێ ئێكانه‌ دا په‌یدا دبیت. ژینگه‌ها خێزانێ و ده‌وروبه‌ران، رۆله‌كێ گرنگ و كاریگه‌ر ل سه‌ر ئاراسته‌كرنا كه‌سایه‌تییا زارۆكان هه‌یه، له‌وا‌ ئه‌و زارۆكێن نه‌ساخه‌ك د ماڵ دا هه‌یی، یان ئه‌وێن دووری ماڵ، یان ئه‌وێن ماڵێن وان ڤه‌ده‌ر ژ جڤاكی، پتر تۆشی ڤی حاله‌تی دبن.

نیشانێن سه‌ره‌كی یێن ڤێ كه‌سایه‌تیێ تا رادده‌یه‌كی مینا كۆما نێشانێن نێگه‌تیڤێن شیزۆفرینیایێیه‌. گرنگترین نیشانێن به‌رچاڤێن ڤێ كه‌سایه‌تیێ ئه‌ڤێن ل خوارێنه(١):

– دلینییه‌كا سار و بێ ڕامان هه‌یه‌، د پڕانییا جاران دا نه‌شێت ده‌ربڕینێ ژ هه‌ست و دلینییا خوه‌ بكه‌ت یان ب زێده‌رۆییڤه‌ ده‌ربڕینێ ژ هه‌لچوونان دكه‌ت.

– هه‌رده‌م یێ ئاڵۆز و وه‌ستیایی و نێگه‌تیڤه‌‌، مشه‌ جاران لادانا هزركرنێ ل ده‌ف په‌یدا دبیت و هه‌رده‌م یێ ڤه‌ده‌ر و ب تنێیه‌. گه‌له‌ك دناڤ هزرێن مژدار و خه‌ونرۆژكاندا دژیت.

– نه‌شێت هه‌ڤبه‌ندی یێن جڤاكی چێكه‌ت و نه‌شێت سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل هه‌ڵوەستەیێن نوو بكه‌ت. كێمتر تێكهه‌لییا خه‌لكی دكه‌ت و بزاڤ و چالاكی یێن وی ژى د كێمن.

– خوه‌ ژ خه‌لكێ بیانی دده‌ته‌ پاش و حه‌ز ژ ڤه‌ده‌ری و تنێیاتیێ دكه‌ت. هه‌موو حه‌ز و ڤینیارێن خوه‌ ب تنێ ئه‌نجام دده‌ت، هه‌ڤڕكییا خویشك و برایێن خوه‌ ناكه‌ت و نه‌ڤێت پشكدارییا چالاكی و یاریكێن هه‌ڤژی یێن خوه‌ بکەت، وه‌ك (ته‌به‌لانێ، چینگانێ، تیزانێ و هەمی یاریكێن دی یێن زارۆك پێكڤە دكەن).

– حەز ژ چالاكی یێن جڤاكی یێن وه‌كو سەیران و فەستیڤالێن هونەری و ئاییردەیێن ئایینی ناكه‌ت و پێ تووڕه‌ دبیت، چونكو دبنە هۆكارێ ئاڵۆزی و شەپرزەییا وی. لەوا هەردەم هەوڵددەت، كو ب رێكا نەپشكداریكرنێ، خوە ژ ڤێ ئاڵۆزی و تووڕەبوونێ رزگار بكەت.

– گه‌له‌ك حه‌ز ژ خواندنا كتێب و كۆڤار و چیرۆك و به‌رێخوه‌دانا تێله‌فزیۆنێ دكه‌ت.

هه‌رچه‌نده‌ ل ڤی سه‌رده‌مێ ئایپاد و ته‌له‌فۆنێن دیجیتال و كۆما ئاڵاڤێن دی یێن یاریكرنێ و سوشیال مێدیایێ‌، پڕانییا سنێله‌ و گه‌نجان پێڤه‌ هاتینه‌ گرێدان و ب شێوه‌یه‌كێ ئوتۆماتیكی به‌ر ب ڤان نیشانانڤه‌ دچن، لێ هه‌تاكو نیشان ب ئاشكرایی و جهگیری لێ ده‌رنه‌كه‌ڤن، نابیته‌ كه‌سایه‌تییا شیزۆكی. ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كێ شیزۆكی د ناڤ ژینگه‌هه‌كا ساخله‌م دا بژیت و چ پێشێلبوون و بۆیه‌رێن دلته‌زینێن جڤاكی بۆ چێنه‌بن، دێ ژیانه‌كا ساخله‌م بۆرینیت و چ ترسێن تۆشبوونێ ل سه‌ر نابن. لێ ئەگەر نیشانێن شیزۆكیێ دژوارتر بن، كو زێده‌باری ڤان نیشانێن ژێگۆتی، هنده‌كێن دی یێن سەیر و نەبەرئاقل ژی دگه‌لدا بن، وه‌كو هه‌بوونا هه‌ڤبه‌ندییه‌كا نه‌شاز ل گه‌ل ده‌وروبه‌ران، ره‌فتارێن سه‌یر و به‌نه‌رهۆز، هزرێن لادایی و ئاخفتنێن په‌له‌تیق، یان ژی هنده‌ك پێحه‌سیانێن هه‌پاره‌یی و وه‌هم و هه‌لوه‌سه‌ دگه‌لدا بن، ئوو چ نه‌ساخی یین ده‌ماغی ل ده‌ف نه‌بن، هینگی دێ به‌ر ب حاله‌ته‌كێ دناڤبه‌را شیزۆكیێ و كه‌سایه‌تییا شیزۆفرینیڤه‌ چیت. ئه‌ڤا داویێ ژی جۆره‌كێ دییێ كه‌سایه‌تییا هه‌ڤبه‌ندە ب نه‌ساخیێڤه‌یه‌.

کەسایەتییا شیزۆفرینیى:

  كه‌سایه‌تییه‌كا نێزیكه‌ ژ نەساخییا شیزۆفرینیایێ، لێ نیشانێن وێ سڤكترن و هێشتا نه‌گه‌هشتینه‌ ئاستێ نه‌ساخیێ. ئه‌م دشێین بێژین كو ئه‌ڤ كه‌سایه‌تییه‌ شێوازێ توند یان خراپترێ كه‌سایه‌تییا شیزۆكییه‌. هه‌مان نیشانێن شیزۆكیێ ل ده‌ف هه‌نه‌، وه‌كو نازك و نازداریێ، بێده‌نگی و كێمئاخفتنێ، شه‌رمینیێ، نه‌پویته‌پێدانا ب ده‌ردۆران و ڤه‌ده‌ریێ، هه‌ستێن سار و هشك…هتد، لێ هنده‌ك نیشانێن توندتر ژی لێ دیار دبن، وه‌كو: ره‌شبینی و گه‌شبینییا وی ژ هنده‌ك تشت و بابه‌تێن سه‌یر، هەبوونا ئاشۆپكرنێ و حه‌زا بابه‌تێن ئاشۆپی، هه‌بوونا هه‌لوه‌سه‌یێن بینینێ، تنێیاتی و دگه‌ل خوه‌ ئاخفتن، هه‌بوونا وه‌هم و پێحه‌سیانێن هه‌پاره‌یی (كو هه‌رده‌م هزر دكه‌ت خه‌لك یێ ب دویفڤه‌ و یێ چاڤدێرییا وی دكه‌ن)، دوودلی و مژداری و لاوازی ل هه‌مبه‌ری خه‌لكێ دی، ژ ره‌خنه‌گرتنێ و سزادانێ دترسیت…هتد(٢).

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌ڤ جۆرێ كه‌سایه‌تیێ د گه‌له‌ك ژێده‌رێن باوه‌رپێكری دا نه‌هاتییه‌ به‌حسكرن، نه‌دووره‌ ده‌سپێكه‌كا سروشتییا پێشێلبوونا ب میناكێ شیزۆفرینیایێ بیت. لێ هه‌ر چه‌وا بیت، پسپۆر و زانایێن دویفچوونا ڤی حاله‌تی، وه‌سا دده‌نه‌ خویاكرن، كو پێدڤییە خودانێ ڤێ كەسایەتیێ چوار بەره‌ژەنگ ژ ڤان هەر هەشت بەره‌ژەنگێن ل خوارێ هەبن هەتاكو ببیته‌ كه‌سایه‌تییا شیزۆفرینیی:

– هزركرنه‌كا جادۆگه‌ر هه‌یه‌ و باوه‌ر ژ بۆیه‌رێن چیڤانۆكان دكه‌ت، هنده‌ك جاران ژی هه‌لوه‌سه‌یێن دیتنێ هه‌نه‌، یان هه‌ستا شه‌شێ هه‌یه‌.

– وه‌ هزر دكه‌ت كو هه‌ر تشته‌كێ روودایی یان روو بده‌ت ژبه‌ر وییه‌ و ب ویڤه‌ گرێدایه‌.

– باوه‌رییا وی ب كه‌سێ ناهێت و هه‌رده‌م ژ سه‌ره‌ده‌ری و چالاكی یێن جڤاكی یێ ڤه‌ده‌ره‌.

– هزر دكەت كو هێزەك یان كەسەك ل سەر وی زاڵە و وی ئاراسته‌ دكه‌ت. جارنا هزر دكه‌ت كو ئه‌و چ نینه‌ و هه‌بوونا وی تشته‌كێ زێده‌یه‌ د ژیانێدا. هەروەسا كەسایەتییەكا ڤاڵا هەیە و هەردەم هزرێ د نه‌به‌رهۆزییا ژیواریدا دكەت.

– ئاخفتنا وی په‌رش و به‌لاڤ و نه‌رێكخستییه‌، هنده‌ك گۆتنێن لاوه‌كی دئینته‌ دناڤ ئاخفتنێدا كو چ هه‌ڤبه‌ندی ب بابه‌تیڤه‌ نینه‌. هنده‌ك‌ جاران مشه‌ دئاخڤیت و ژ بابەتێ سەرەكیێ دانوستاندنێ دەردكەڤیت.

– دلینییەكا سار هەیە، زوی ب زوی دگەل خەلكی ناگونجیت و مایێ خوە د خەلكی ناكەت، خه‌لك وه‌سا هزر دكه‌ت كو یێ خوه‌ ل سه‌ر سه‌رێ وان مه‌زن دكه‌ت.

– هزرێن گومانكی هه‌نه‌، گومانێ ژ هه‌موو خه‌لكی دكه‌ت و باوه‌ری ب كه‌سێ ناهێت، هەروەسا گومان د هەبوون و كاریگەرییا خوەدا ژی هەیە.

– سەرا تشتێن نەبەركەفتی تووڕە دبیت و گه‌له‌ك ئالۆزی یێن جڤاكی بۆ پەیدا دبن، نەشێت ب ساناهی رەخنەیێن خەلكی وەرگریت.

هنده‌ك رووپیڤەرێن ڤان جۆره‌ حاله‌تان وه‌سا دده‌نه‌ خویاكرن كو پڕانییا هه‌لگرێن ڤێ كه‌سایه‌تیێ كه‌سانێن زه‌عیفن، لێ ئه‌ڤه‌ وێ چه‌ندێ ناگه‌هینیت كو كه‌سێن قه‌له‌و تۆش نابن. ژ لایه‌كێ دیڤه‌ ژی، ئه‌ڤ جۆره‌ ئاماره ل سه‌ر چه‌ندایه‌تی و جۆراتییا سامپلێن وه‌رگرتی رادوه‌ستێت، دبیت وه‌ بیت و نه‌دووره‌ وه ‌نه‌بیت. هه‌ژی گۆتنه‌ كو شه‌رمینی ژى نیشانه‌كه‌ ژ كۆما وان نیشانێن مه‌ ئاماژە‌ پێكرین، لێ هنده‌ك لێكۆله‌ر كه‌سایه‌تییا شه‌رمین ب خوه‌سه‌ری دده‌نه‌ نیاسین و دكه‌نه‌ د ناڤ جۆرێن كه‌سایه‌تییان دا. وه‌سا دده‌نه‌ خویاكرن كو هه‌لگرێ كه‌سایه‌تییا شه‌رمین باوه‌ری ب خوه‌ نینه‌ و ئه‌ڤ كێم باوه‌رییه‌ دبیته‌ سه‌ده‌مێ تێكچوونا خوه‌ییێ وی و ده‌ركه‌فتنا هنده‌ك نیشانێن هه‌ڤبه‌ند ب خۆڤه‌كێشانێ و ڤه‌ده‌ریێ و ترسیانا ژ تێكهه‌لی و روو ب رووبوونا خه‌لكی، لەوا پڕانییا جاران هەوڵددەن تێكهەلییا خەلكی نه‌كه‌ن یان كێم بكەن، چونكو دزانن شه‌رمینییا وان ناهێلیت بشێن سه‌ره‌ده‌رییه‌كا كارا دگه‌ل ئاخفتنكه‌رێن خوه‌ بكه‌ن. د ئەنجامدا، دێ تۆشی ڤەدەری و تنێیاتیێ بن، ئەڤە ژی دێ بیتە خاڵه‌كا پاڵده‌ر بۆ كۆمه‌كا تێکچوونێن دی یێن ده‌روونی و جڤاكی.

کەسایەتییا توخیبیى:

  ئه‌ڤ جۆرێ كه‌سایه‌تیێ هه‌روه‌كو ژ ناڤێ خوه‌ دیار، نه‌ساخی دهێلته‌ ل سه‌ر توخیبێ دناڤبه‌را نه‌ساخیێ و ساخله‌میێدا، ئانكو نه‌ نه‌ساخه‌كێ ته‌مامه‌ و نه‌ ساخله‌مه‌كێ ته‌مامه‌. جوانترین وه‌سفا ڤی جۆری ئه‌وه‌ یا هنده‌ك زانایان بۆ دانایی: «نه‌ساخه‌كێ ساخله‌مه‌ یان ساخله‌مه‌كێ نه‌ساخه‌«. ئه‌ڤ جۆرێ پێشێلبوونێ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ هنده‌ك كارڤه‌دانێن نه‌گونجایی یێن دلینیێ، ره‌فتارێن نه‌په‌سه‌ند و سه‌یر، تێكچوونا هزركرنێ و ژ ده‌ستدانا په‌یوه‌ندی یێن جڤاكی، كو هه‌ر چوار بیاڤێن پڕانییا تێکچوونێن ده‌روونینه. نیشانێن ڤی جۆری ئه‌ڤێن ل خوارێنه(٣):

– تێهزرینه‌كا نه‌جهگیر یان تێكچوویی ژ خوه‌ییێ خوه‌ دكه‌ت، یان هه‌سته‌كا خوه‌یی یا نه‌رائێك ل سه‌ر خوه‌ و شیانێن خوه‌ هه‌یه‌.

– شیانێن هه‌ڤسۆزیێ دگه‌ل خه‌لكی نینه‌ و هه‌رده‌م هه‌ست ب ڤه‌ده‌ری و بێزاری و ڤاڵاهیێ دكه‌ت.

– هه‌بوونا هه‌ڤبه‌ندی یێن نه‌جهگیر كو ب ساناهی و بله‌ز دهێنه‌ گوهۆڕین، بۆ نموونه‌ دشیاندایه‌ كو ژ ئه‌ڤینییه‌كا نموونه‌یی به‌ر ب كه‌ربوكینه‌كا دژوارڤه‌ بچیت.

– گوهۆڕینێن گێولی ژنشكانڤه‌ بۆ په‌یدا دبن، دبیت بۆ چه‌ند كاتژمێران یان چه‌ند رۆژان ڤه‌كێشیت.

– هه‌رده‌م ژ فیراق و ره‌تكرنێ دترسیت، ئوو هه‌ستكرنه‌كا توند ب ئاڵۆزی و خه‌مۆكیێ هه‌یه‌.

– هنده‌ك ره‌فتارێن پڕ مه‌ترسی و وێرانكه‌ر دكه‌ت، مینا هاژۆتنا بله‌ز یا ترۆمبێلێ، بكارئینانا بێهۆشكه‌ران یان مه‌یڤه‌خوارن یان ئه‌نجامدانا كریارێن سێكسی یێن نه‌ئه‌مین.

– یێ توندتیژه‌ ل هه‌مبه‌ر خه‌لكێ به‌رانبه‌ر.

ئه‌ڤ جۆرێ كه‌سایه‌تیێ پتر ل ده‌ف ژنان هه‌یه‌ و 80% ژ ڤان كه‌سایه‌تییان ره‌فتارێن سه‌یرێن خۆكوشتنێ هه‌نه، مینا ده‌ماربڕینێ یان خۆسۆهتنێ‌. لێكۆلینان خویاكرییه‌ كو رێژه‌یا خۆكوشتنێ د ڤی جۆرێ كه‌سایه‌تیێدا دگه‌هته‌ (4- 9%).

کەسایەتییا گومانکیى:

من په‌یڤا گومانكی بكار ئینا، چونكو خودانێ ڤێ كەسایەتیێ گومانه‌كا به‌رده‌وام د هزر و ئاخفتن و رەفتارێن خەلكێ دیدا هەیە، ئانكو كه‌سه‌كێ گومانداره‌ ژ هه‌موو كه‌س و ژ هه‌موو تشتان، بێی كو چ راستییه‌كا ژیواركی بۆ هه‌بیت. ئه‌گه‌ر دوو كه‌س بۆ خوه‌ باخڤن، دێ هزر دكه‌ت كو به‌حسێ وییه‌، باوه‌ری ب ئه‌ختوبارییا نێزیكترین كه‌سێن خوه‌ نینه‌، له‌وا هه‌رده‌م خوه‌ ژ خه‌لكێ دوور و نێزیك دپارێزیت. ب مشه‌یی گێنگه‌شێ و هه‌ڤڕكیێ دكه‌ت و هه‌موو شاشی یێن خوه‌ پاڵدده‌ته‌ كه‌سانێن دی. ب زێده‌رۆییڤه‌ به‌حسی شیانێن خوه‌ یێن سنووربڕ دكه‌ت و گه‌له‌ك یێ تونده‌ د بڕیاردانێن خوه‌دا. شیانێن گوهدانێ هه‌نه‌، لێ هه‌رده‌م داكۆكیێ ل سه‌ر شاشی یێن خه‌لكی دكه‌ت و گرۆڤێن ئیدانه‌كرنا وان خرڤه‌ دكه‌ت. حه‌ز دكه‌ت پێزانینان ل سه‌ر هه‌موو بڕیار و سیسته‌مان كۆم بكه‌ت. گه‌له‌ك ب كێمی تڕانا دكه‌ت، هه‌رده‌م یێ هشك و بێ دلینییه(٤).

لێ ئه‌گه‌ر هه‌ست ب زۆرداریێ و سته‌ملێكرنێ بكه‌ت، كو هه‌رده‌م هزر بكه‌ت یێ د بن چاڤدێرییا دژمنانڤه‌ و خه‌لكه‌ك دێ زه‌رگه‌هان گه‌هینتێ یان یێ هه‌وڵدده‌ن كو وی تێ ببه‌ن، هینگێ دبێژنێ كه‌سایه‌تییا گومانكی یا چه‌وساندنه‌یی (الشخصیة الشكاكة- الاضطهادیة). ئانكو زێده‌باری گومانێن وی ژ خه‌لكی، هه‌ست ب چه‌وساندنێ و زۆرداریلێکرنێ ژی دكه‌ت. گومان و هه‌ستێن وی یێن مه‌زلوومیێ وه ‌لێ دكه‌ت كو ژ خه‌لكی دوور بكه‌ڤیت، خوه‌ ژ هه‌ڤژینا خوه‌ ژی نه‌یێ پشتراسته‌. له‌وا حه‌زێن ب سه‌رداگرتنێ و كونترۆلكرنێ ل ده‌ف په‌یدا دبیت.

نیشانێن ڤێ كه‌سایه‌تیێ ل گه‌ل هه‌پاره‌ و هه‌لوه‌سه‌یێن شیزۆفرینیایێ دگونجن، له‌وا وه‌سا دهێته‌ هزركرن كو دبیت ئه‌ڤ كه‌سایه‌تییه‌ د وان ماڵان دا پتر بیت، ئه‌وێن نه‌ساخه‌كێ شیزۆفرینیی هه‌ی. دوور نینه‌ ژی، هه‌لگرێ ڤێ كه‌سایه‌تیێ ببیته‌ شیزۆفرینیا، ب تایبه‌تی ئه‌گه‌ر پاشخانه‌كا بۆماوه‌یی و كارتێكرنێن ده‌روونی و جڤاكی بۆ هه‌بن. هنده‌ك ڤه‌كۆله‌ر، هه‌ردوو كه‌سایه‌تی یێن گومانكی و چه‌وساندنه‌یی ب دوو جۆرێن خوه‌سه‌ر دده‌نه‌ نیاسین.

نیشانێن كه‌سایه‌تییا چه‌وساندنه‌یی (الشخصیة الاضطهادیة) تا رادده‌یه‌كی نێزیكی گومانكی- چه‌وساندنه‌ییه‌، لێ پتر داكۆكیێ ب هه‌ستێن سته‌ملێكرنێ و چه‌وساندنێ دكه‌ت. كه‌سه‌كێ توندوتیژ و دژمنكاره‌، ره‌خنه‌یێن برینداركه‌ر ئاراسته‌ی خه‌لكی دكه‌ت و چ پویته‌ ب هه‌ستێن وان ناكه‌ت، لێ ئه‌و ب خوه‌ نه‌شێت ره‌خنه‌گرتنێ ژ چ كه‌سان قه‌بوول بكه‌ت، كێم هه‌ڤال هه‌نه‌ و هه‌رده‌م یێ قورنه‌تگیره‌، چ هه‌ست ب جوانیێ و ستاتیكا هونه‌ری ناكه‌ت.

ده‌روونزان دبێژن كو ئه‌ڤه‌ كه‌سایه‌تییا هشكباوه‌ران و ژن به‌رداییان و شۆفینیزمانه‌، فه‌ره‌ ب هشیاری سه‌ره‌ده‌ری دگه‌ل بهێته‌ كرن، چونكو هه‌رده‌م زه‌رگه‌هان دگه‌هینته‌ هه‌ڤڕك و هه‌ڤدژێن خوه(٥).

کەسایەتییا سایکوپاتیى:

مه‌ره‌م ب په‌یڤا سایكوباتی، ئانكو كه‌سایه‌تییەکا دژە‌جڤاكییه‌. هه‌موو ره‌فتارێن ڤێ كه‌سایه‌تیێ پێشێلكرنا مافێن خه‌لكی و دژایه‌تیكرنا جڤاكییه، هنده‌ك ره‌فتاران دكه‌ت كو دگه‌ل یاسا و رێسا و عورفێن جڤاكی ناگونجن. ساخله‌تێن ڤێ كه‌سایه‌تیێ ل سه‌ر سێ ته‌وه‌ران دابه‌ش دبن:

ساخله‌تێ دلینیێ؛ نه‌هه‌ڤسۆزی و نه‌بوونا چ هه‌ڤبه‌ندی یێن دلینیێ و هه‌ستنه‌كرنا ب تاوانباریێ ب خۆڤه‌ دگریت.

ساخله‌تێ كه‌سۆكی؛ نێرسیسیزمێ و سه‌رنجراكێشانا كه‌سایه‌تیێ ب خۆڤه‌ دگریت.

ساخله‌تێ ره‌فتارێن دژه‌جڤاكی؛ دره‌وكرنێ و یاریكرنا ب ژیانا خه‌لكێ بێگونه‌ھ و كریارێن مه‌ترسیدارێن ل دژی جڤاكی ب خۆڤه‌ دگریت(٦).

لێ ب شێوه‌یه‌كێ گشتی، هه‌موو نیشانێن ڤێ كه‌سایه‌تیێ ل دۆر‌ هۆڤاتیێ و ته‌عداییێ و ئه‌نجامدانا كریارێن دژه‌جڤاكی دزڤڕن. ل به‌رى ژیێ (١٦) ساڵیێ په‌یدا دبیت و ئه‌ڤ نیشانێن شه‌ڕخوازیێ هه‌تا پشتی ژیێ (٦٠) ساڵیێ ژی ل ده‌ف دمینن، پاشی به‌ره‌به‌ره‌ هێور دبیت.

هه‌لگرێن ڤێ كه‌ساتیێ هه‌رده‌م توندوتیژ و هێڕشكه‌رن، ب پلان و زانیبوون كریارێن خوه‌ یێن نه‌جڤاكی ئه‌نجام دده‌ن. د ده‌مێ ئه‌نجامدانا تاواناندا، چ دلینی و هه‌لچوونێن وژدانیی ل ده‌ف نینه‌. چ پویته‌ی ب بها یێن جڤاكی و سنجی و ئایینی ناده‌ن. باوه‌ری ب چ عورف و عه‌ده‌ت و یاسایان نینه‌، تنێ باوه‌ری ب خوه‌ییێ خوه‌ یێ نه‌سروشتی هه‌یه‌ و كه‌سێ سایكوبات وه‌سا هزر دكه‌ت كو هه‌موو كریارێن وی دبه‌رژه‌وه‌ندا جڤاكیدانه‌. هه‌رچه‌نده‌ چ هۆكارێن دیاركری ژبۆ دژمنكارییا وی نینن و دبیت چ هه‌ڤبه‌ندی دگه‌ل قوربانی یێن خوه‌ نه‌بیت ژی، لێ دشێت به‌هانه‌یێن به‌رهۆز بۆ هه‌ر كریاره‌كا خوه‌ یا هۆڤانه‌ بینیت، چونكو چ ئاڵۆزی و شه‌پرزه‌یی یێن ده‌روونی ل ده‌ف نینن. پسپۆرێن دویفچوونا ڤێ تێکچوونێ، چوار ستایلێن ڤێ كه‌سایه‌تیێ دده‌نه‌ خویاكرن(٧):

أ. سایكوپاتێ گێول گرتیی: د ڤی ستایلیدا، كه‌سێ سایكوپات هه‌رده‌م یێ تووڕه‌یه‌ و ب ساناهی دهێته‌ ئازراندن و هنده‌ك جاران هند دئاریێت مینا كه‌سێن ته‌بگرتیی لێ دهێت. حه‌زه‌كا دژوارا سێكسی ل ده‌ف هه‌یه‌ كو هه‌رده‌م یا ل سه‌ر هزرا وی، مه‌یله‌كا بلند‌ ژبۆ نه‌شازییا سێكسی و ئاڵۆده‌بوونێ و دزیكرنێ هه‌یه‌. یێ موغامه‌ره‌چییه‌ د كریارێن كوشتن و ئیغتصابكرنێدا.

ب. سایكوپاتێ كاریزمایی: د ڤی ستایلیدا، كه‌سێ سایكوپات دره‌وینه‌كێ مه‌زنه‌، لێ جهێ سه‌رنجڕاكێشان و پێ داخباربوونا خه‌لكییه‌. كه‌سه‌كێ ژیرمه‌نده‌ و ڤێ ژیرمه‌ندییا خوه‌ ب شێوه‌یه‌كێ به‌رهۆز ژبۆ گه‌هشتنا مه‌ره‌م و ئارمانجان بكاردئینیت. شیانه‌كا مه‌زن یا قاییلكرنێ ل ده‌ف هه‌یه‌، هه‌موو پێرینه‌یێن مرۆڤایه‌تیێ و ئایینی و سیاسه‌تێ و سنجی د پرۆسه‌یا قاییلكرنێدا بكار دئینیت، دشێت خه‌لكی وه‌سا قاییل بكه‌ت كا وی چ بڤێت بۆ بكه‌ن، خۆ ئه‌گه‌ر ژیانا وان ب خوه‌ بیت ژی. ئه‌و رێبه‌ر و سه‌ركرده‌ یێن دشێن خه‌لكی به‌ر ب مرنێ و وێرانكرنێڤه‌ پاژۆن، ژ ڤی ستایلینه‌.

ج. سایكوپاتێ سه‌ره‌كه‌: د ڤی ستایلیدا، كه‌سێ سایكوپات ناترسیت و چ گرنگیێ ب سزای ناده‌ت، چ فشارێن ده‌روونی ل سه‌ر نینن. دشێت پاڵێنه‌رێن خوه‌ یێن دژمنكاری براوه‌ستینیت یان راگریت، لێ نه ‌ژبه‌ر هه‌بوونا وژدانێیە (چونکو وان چ وژدان نینه‌!)، به‌لكو هه‌تا ده‌مه‌كێ گونجایی بۆ دبینیت.

د. سایكوپاتێ لاوه‌كی: د ڤی ستایلیدا، كه‌سێ سایكوپات كه‌سه‌كێ موغامەرەچییه‌ و ب فشارێن ده‌روونی یێن ژیانا رۆژانه‌ داخبار دبیت. دبیت ئاڵۆزی یان شه‌پرزه‌ییه‌ك ل ده‌ف هه‌بیت، لێ یێ وێره‌كه‌ و چ گرنگیێ ب عورف و عه‌ده‌ت و ره‌فتارێن جڤاكی ناده‌ت. هه‌ر تشته‌كێ دلێ وی چوویێ لازمه‌ بكه‌ت. چه‌ند گه‌هشتنا مه‌ره‌مێ ب زه‌حمه‌تتر بیت، پتر گرنگیێ دده‌تێ و مجدتر لێ دهێت.

کەسایەتییا هیستیریى:

ناڤێ كه‌سایه‌تییا هیستیری ژ هیستیریایێ هاتییه‌ كو تێکچوونه‌كا هه‌لچوونێیه‌ كار دكه‌ته‌ سه‌ر تێكچوونا هنده‌ك جهێن بنگه‌هێ ده‌مارێن ناڤین كو هه‌ردوو ده‌زگه‌هێن هه‌سته‌وه‌ران و لڤینێ پێ ئاكامدار دبن. ئه‌و نیشانێن ژ ڤی حاله‌تی په‌یدا دبن، دبێژنێ «نیشانێن ڤه‌گوهاستیی»، ئانكو ڤه‌گوهاستنا هنده‌ك هه‌لچوون و هه‌ڤڕكی یێن ده‌روونییه‌ بۆ هنده‌ك نیشانێن جه‌سته‌یی یێن وه‌ك فالنجبوونێ یان‌ لاڵبوونێ یان دلبۆرینێ…هتد. هه‌ر كه‌سه‌كێ ئه‌ڤ جۆرێ كه‌سایه‌تیێ هه‌بیت، هه‌رده‌م ل سه‌رنجراكێشانا خه‌لكی دگه‌ڕیێت، هه‌رده‌مێ كه‌سه‌ك پویتهى‌ پێ نه‌كەت، دێ هه‌ست ب دلته‌نگیێ و خوه‌كێمدیتنێ كه‌ت. هنده‌ك ره‌فتارێن سه‌یر و ساویلكه‌ ژبۆ ب ده‌ستڤه ئینانا سه‌رنجا خه‌لكی دكه‌ت و جۆره‌كێ جلكێن ته‌یسۆك و سه‌رنجراكێش دكه‌ته‌ به‌ر خوه‌‌، ئانكو ره‌فتارێن وى/ وێ مینا ره‌فتارێن زارۆكه‌كینه‌، له‌وا دبێژنێ كه‌سایه‌تییا زارۆكان(٨). گرنگترین نیشانێن ڤێ كه‌سایه‌تیێ ئه‌ڤێن ل خوارێنه:

– قورنه‌تگیری و هه‌ستكرن ب نه‌ئارامیێ، ب نەمازەیى ئه‌گه‌ر جهێ سه‌رنج و گرنگیپێدانا خه‌لكی نه‌بیت.

– هه‌رده‌م هه‌وڵدده‌ت كو ژ خه‌لكی یا پشتراست بیت و خه‌لك یێ ژێ رازی بیت.

– ره‌فتارێن سه‌یر و نه‌به‌رهۆز دكه‌ت و ب روخسار و جلكێن نه‌په‌سند دچیته‌ دناڤ خه‌لكیدا.

– گوهۆڕینه‌كا بله‌زا حاله‌تێن دلینیێ، له‌وا ب ساكار و ساویلكه‌ دهێته‌ دیتن.

– گرنگییه‌كا زێده‌رۆ ب كریار و نه‌شته‌رگه‌ری یێن جوانكارییا روخسارێ خوه‌ دده‌ت، هه‌رده‌م جه‌سته‌یێ خوه‌ بكار دئینیت ژبۆ سه‌رنجڕاكێشانا خه‌لكی.

– زوو ب هزرێن خه‌لكی داخبار دبیت و نه‌شێت بچیته‌ دناڤ تێروته‌سه‌لییان وان هزراندا.

– ب شێوه‌یه‌كێ درامایی و زێده‌رۆییڤه،‌ ده‌ربڕینێ ژ دلینییا خوه‌ دكه‌ت.

– گه‌له‌ك ب ساناهی دهێته‌ رازیكرن.

هه‌روه‌سا كه‌سانێن هیستیری حه‌ز ژ گوهۆڕینا پیشه‌یێن خوه‌ دكه‌ن و هه‌رده‌م هه‌ست ب خوه‌كێمدیتنێ دكه‌ن (ب تایبه‌تی ئه‌گه‌ر جهێ پویته‌دانا خه‌لكی نه‌بن). د پڕانییا جاراندا، سه‌رنه‌كه‌فتینه‌ د بیاڤێن ئه‌ڤینی و هه‌ڤژینیێدا(٩).

هه‌ژی گۆتنه‌ كو نیشانێن كه‌سایه‌تییا نێرسیسزمێ (الشخصیة النرجسیة) گه‌له‌ك نێزیكی ڤێ كه‌سایه‌تیێیه‌، لێ كه‌سێن نێرسیسزم هه‌رده‌م هه‌ست ب مه‌زناهی و گرنگییا خوه‌ییێ خوه‌ دكه‌ن، وه‌ هزر دكه‌ن كو ئه‌و ژ هه‌موو كه‌سه‌كی باشتر و هه‌ژیترن. ب زێده‌رۆییڤه‌ به‌حسی كار و به‌رهه‌مێن خوه‌ دكه‌ن، چ جاران نه‌شێن ره‌خنه‌گرتنێ قه‌بوول بكه‌ن. ئه‌و ژی مینا هیستیرییان حه‌ز ژ په‌سندانێ و پێ داخباربوونێ دكه‌ن. ب بێ شه‌رمی هه‌موو كه‌س و هه‌موو كریاران ژبۆ به‌رژه‌وه‌ندێن خوه‌ ئیستغلال دكه‌ن، یا ژ كه‌سێ نێرسیسزمڤه‌ هه‌ر كه‌سه‌ك یان هه‌ر تشته‌كێ دبه‌رژه‌وه‌ندییا ویدا نه‌بیت، نه‌بوونا وان بۆ وی/ وێ باشتره‌. هه‌رده‌م بهایێن كه‌سێن دی كێم دكه‌ت و چ هه‌ڤسۆزی دگه‌ل كه‌سه‌كێ نینه‌، له‌وا كێم هه‌ڤاڵه‌ و نه‌شێت سه‌ركه‌فتنێ د چێكرنا هه‌ڤبه‌ندی یێن جڤاكیدا ببینیت(١٠).

کەسایەتییا نەجهگیر:

یه‌ك ژ كه‌ڤنترین و به‌ربه‌لاڤترین پۆلێنكرنێن كه‌سایه‌تیێ ئه‌وه‌ یا كارل یونگ كری، كو كه‌سایه‌تی ل سه‌ر دوو ستایلان دابه‌شكرییه(١١): ستایلێ گرتی یان ڤه‌ده‌ر (المنطوي) و ستایلێ ڤەكری (المنفتح).

ستایلێ ڤه‌ده‌ر؛ ئانكو كه‌سه‌كێ ژ جڤاكی ڤه‌ده‌ره‌ و نه‌شێت ب كاریگه‌ری تێكهه‌لییا خه‌لكێ جڤاكی بكه‌ت و پویتەی ب كەسه‌كێ ناده‌ت. هه‌رده‌م خوە ژ خەلكی ڤەدەر دكەت و نەشێت سەرەدەری و هەڤبەندییان دگەل جڤاكێ كەتواری پەیدا كەت. خۆ ئەگەر هندەك هەڤبەندی هەبن ژی، گەلەك كێمن. خەلك د كارن ب ساناهی هەستا وی برینداركەن و هەردەم یێ ئاڵۆزە و ژ ئاییندەی دترسیت.

ستایلێ ڤه‌كری؛ بەروڤاژی ستایلێ گرتی و ڤەدەرە، ئانكو هه‌ڤگونجاییه‌ دگه‌ل رێنمایی یێن جڤاكی، ڤی كه‌سی ئاگەھ ژ دەوربەرێن خوە هەیە و دگەل كووراتی و هه‌موو عورف و عه‌ده‌تێن جڤاكی دژیت و ب شێوه‌یه‌كێ باڵبه‌رانه‌ سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل دكه‌ت. د كاریت بەرپرسیارییا ئارێشە و هەڤالینیێ هەلگریت، هژمارەكا زۆر ژ هەڤالێن ب هێز هەنە و زوو ب زوو هەستا وی بریندار نابیت. گەلەك پویتەی نادەتە ساخلەمییا خوە. سەرەدەری و هەڤبەندی یێن وی یێن جڤاكی گەلەكن،

لێ هنده‌ك جاران ئه‌ڤ هه‌ردوو ستایله‌ ب هه‌ڤڕا و د ئێك كه‌سدا كار دكه‌ن، هینگی كه‌سایه‌تییه‌كا دی ژێ په‌یدا دبیت دبێژنێ كه‌سایه‌تییا جووت- دووبه‌ند (الثنائیة). مه‌ره‌م ژ كه‌سایه‌تییا جووت ئه‌وه‌ كو جووتێ نیشانێن ڤه‌كری و گرتی د هه‌مان كه‌س و د هه‌مان ده‌مدا هه‌یه‌، ئانكو هنده‌ك جاران ره‌فتارێن ستایلێ ڤه‌ده‌ر ل سه‌ر ره‌فتارێن ستایلێ ڤه‌كری زاڵ دبن، یان ژی ره‌فتارا ڤه‌كری دێ ل سه‌ر یا ڤه‌ده‌ر زاڵ بیت و د ئه‌نجامدا كه‌سایه‌تییه‌كا نه‌جێگر ژێ په‌یدا دبیت. ئه‌ڤ نه‌جهگیرییا كه‌سایه‌تێی مرۆڤی به‌ر ب ره‌وشه‌كا ئاڵۆز و نه‌گونجاییڤه‌ دبه‌ت و دوور نینه‌ ببیته‌ سه‌ده‌مێ كۆمه‌كا تێکچوونێن دی یێن ده‌روونی. لێ ئەڤ هەردوو مەرجێن كەسایه‌تییا دووبه‌ند ب ڤێ ئاشكەراییێ د شیزۆفرینیایێدا دەرناكەڤن.

کەسایەتییا وەسواس:

   ئه‌ڤ جۆرێ كه‌سایه‌تیێ ژ ئه‌گه‌رێ تێکچوونه‌كا عه‌قلی په‌یدا دبیت دبێژنێ پێشێلبوونا ئاڵۆزیێ (Anxiety disorders). ب مجدییه‌كا رادده‌به‌ده‌ر پێگیریێ ب سیسته‌م و یاسایان دكه‌ن، هه‌رده‌م حه‌ز دكه‌ن د نموونه‌یی بن. گرنگییه‌كا زێده‌رۆ ب وورده‌كاری یێن بابه‌تان دده‌ن، ب مجدی و ئه‌ختوباری ئه‌ركێن خوه‌ ئه‌نجام دده‌ن، خۆ ئه‌گه‌ر ل سه‌ر حسێبا ژیانا وان یا جڤاكی بیت ژی. جارنا ب دووباره‌ییه‌كا نه‌به‌رهۆز كارێن خوه‌ هه‌ر دووباره‌ دكه‌ن و جاری دكه‌نه‌ڤه‌. لێ ئه‌ڤ داكۆكی و مجدییا وان دبیته‌ سه‌ده‌مێ وێ چه‌ندێ كو هه‌رده‌م ب تنێ كار بكه‌ن و هه‌ڤكاریێ ژ هۆگرێن كاری قه‌بوول نه‌كه‌ن، چونكو دبیت كارێ وان ب دروستی نه‌هێته‌ ئه‌نجامدان، هنده‌ك جاران ژی د كارێن تیمكاریێ دا ئاڵۆز و شه‌پرزه‌ دبن.

مشه‌ جاران ب هنده‌ك تشتێن بێ مفا و بێ بهاڤه‌ دهێنه‌ گرێدان‌ و ده‌ست ژێ به‌رناده‌ن. ئه‌ڤ كه‌سایه‌تییه‌ مینا نه‌ساخییا وه‌سوه‌سا جه‌برییه‌، چونكو د هه‌ردوو حاله‌تاندا نه‌ساخ دزانیت كو كار و هزرێن وی نه‌لۆژیكینه، لێ نه‌شێته‌ خوه‌ و ب نه‌چاری دكه‌ت. له‌وا پێدڤی ب چاره‌سه‌رییه‌كا ده‌روونی هه‌یه(١٢).

 

پەراوێز: 

 (١) فخري الدباغ (1977). أصول الطب النفساني. ط2، الموصل.

(٢) رزان صلاح (2017). أنواع الشخصیة في علم النفس العام. مقالة من موقع: (www.mawdoo3.com).

(٣) سەحکە: أضطراب الشخصیة الحدیة: الأسباب والأعراض والعلاج. مقاله‌ من موقع: (www.hopeeg.com).

(٤) عبدالكریم الصالح (2006). تحلیل الشخصیات وفن التعامل معها. كتاب من موقع: (www.Noor-Book.com).

(٥) مجد خضر (2018). أنواع الشخصیات فێ علم النفس. مقالة من موقع: (www.mawdoo3.com).

(٦) سەحکە: الشخصیة السیكوباتیة(2021) مقالة من موقع: (www.layalina.com).

(٧) كارل البرت (2014). انماط الشخصیة: أسرار وخفایا. ترجمة‌: حسین حمزة. منشورات كنوز المعرفة. ط1، عمان.

(٨) كریم مأمون (2019). الشخصیة الهستریائیة.. بالغون بسلوك طفل. مقالة من موقع: (www.enabbaladi.net).

(٩) غدیر مصطفی (2019). الشخصیة الهستیریة والحب. مقالة من موقع: (www.sotor.com).

(١٠) سه‌حكه‌: أعراض وصفات الشخصیة النرجسیة. مقاله‌ من موقع: (www.hopeeg.com).

(١١) محمود عوض (1991). علم النفس العام. دار المعرفة الجامعیة. ط1، الاسكندریة.

(١٢) تسنیم جابر (2020). الشخصیة الدقیقة أو الوسواسیة. مقالة من موقع: (www.mawdoo3.com).

Check Also

دابونەریت و سۆشیال میدیا و بەرئێكەفتنا ھێزان

عەبدولرەحمان بامەرنی ئەز دێ نڤیسینا خوە ب دو پرسان دەستپێكەم، ئەو ژی: ـ ئایا سۆشیال …