كوردینی و بارێ خوار و وارێ دوور

لەزگینێ چالی

د ڤان سەد سالێن بھوری دا، چ جاران كورد وەكی نھا بھێز و د ھەمان دەمێ دا بێھێز و لەرزۆك نەبوونە. ئەڤ نە ھەڤدژگۆتن؛ ئانكۆ پارادۆكسەكە، ئەڤ ڕاستیەكا تەحلە، لێ كورد ژ بەر شەپرزەیی یا خوە، ژ بەر پاشدامانا خوە ژ كاروانێ ژیانا شەھرەوارانە، ژ ڤێ ڕاستیێ بێئاگەھـ مانە.

كورد نزانن كا ڕەوشا وان چەند كامباخە و ھندەك ژ وان دخوازن تركان بكن دەمۆكرات، ھندەك دخوازن ببن دوبەیەكا دی، ھندەك خوە دبینن، كۆ پێشەنگێن گەلێن ھەرێما ڕۆژھلاتا ناڤینن و ب شەڤ-و-ڕۆژەكان دێ بگەھن دەرازینكا شەھرەواری یا پێشكەڤتی یا ڕۆژئاڤاییان، ھندەك خوە دبینن كۆ …

ئەو نزانن، كۆ ل باكورێ كوردستانێ ژ 40 ملیۆنێن كوردان ئێدی 4 ملیۆن ژی ل مالا خوە ب زمانێ كوردی نائاخڤن، ئەو نزانن ب پخەكا حەشدا شەعبی دێ ھەمی ئاڤاھی و ڤیللایێن «دوبە» یا وان ب سەر سەرێ وان دا بھەڕفن، ئەو نزانن، كۆ وەلاتەكن قۆناخا چارسەدسالێن ڕەبەق ژ شەھرەواری یا ئەورۆپاییان دوورن، ژ بەر كۆ ھێشتا نە بەرید ھەیە، نە سیستەمەكا بانكی، نە …

كورد د ڤان سەد سالێن بھوری دا ژ ئالی یێ ھزرێ ڤە شەپرزە بوونە. شەڕەفەكا مەزن و سەربلندیەكا نەدیتی یە، ژبۆ كوردان، كۆ ئەحمەدێ خانی یێ وان بەری ئەوڕۆپاییان ژی بەحسا نەتەوەپەروەریێ كرییە، لێ شەرمزاریەكا مەزنە ژی، كۆ جڤاكا كوردان ھێشتا كۆلانەكێ ژی ژ دەما خانی دوور نەكەڤتنە و ھەر ئەو گلەیی یێن، كۆ خانی ل «میر» و دەستھلاتدارێن كوردان و ل جڤاكا كوردستانێ ب گشتی دگرتن نھا ژی دكارن بھێن گرتن و بگرە خرابتر ژی.

نەتەوەپەروەری یا كوردان ب خانی دەست پێ بوو. خانیەكێ كۆ مرۆڤەكێ خودێ یە، خودێییەكێ كۆ خەما بەنی یێن خودێ، خویشك و برایێن ھەڤزمان یێن خوە دخۆت و دخوازت ڕەوشا وان باشتر ببینت. پشتی نێزیكی سەدووپێنجەھـ سالان، مەلایەكێ دی ژ ھەرێما خانی، مەلا مەحموودێ بایەزیدی، دبت ھاریكارێ قونسۆلێ ئوورسان ل ھەرێمێ و دەستنڤشتێن كوردی ژبۆ ئوورسان ئامادە دكت. مرۆڤ دزانت كا كورد د وان 150 سالان دا چەند داكەڤتیە، چەند خرابتر بوویە. ئاستێ خانی و مەحموودی نە ئێكە، كورد وێ دەمێ نە داردەستێن قاجار و ئۆسمانیان ب تەنێ نە، ئوورس ژی بوونە ئاغایێن كوردان.

ل سەرانسەری سەدسالا نۆزدەھێ ب سالژمێرا فلەیان، كوردێن ل كوردستانێ، د قادا سیاسەتێ دا و ھزرێ دا ھەما-ھەما د ئاستا مەلا مەحموودی دا مان. لێ میر بەدرخانێ بۆتان د ڤێ ناڤبەرێ دا ڤاڤارتۆیەك بوو. مرۆڤ دكارت ببێژت؛ كۆ دەولەتداری یا وی د وان چارچووڤەیێن تەنگ یێن بێدەستھلاتی یا كوردان دا گەلەك ژ دەولەتداری یا قاجاران و ئۆسمانیان پێشكەڤتیتر بوویە. ئێزدین شێرێ برازیێ وی نە د وی ئاستی دا بوو، ئەو ھەما ئێك ژ میرێن دەما ئەحمەدێ خانی بوو، كۆ ل سەدسالا نۆزدەھێ دژیا، لێ دوژمناھی یا ئنگلیزان د شكاندنا وی، بەری وی ژی د شكاندنا مامێ وی، دا گەلەك بەرچاڤە.

شێخ عوبەیدللایێ نەھری د وێ جھانا بێ پشتەڤان دا لەباتەكێ دكت و ب خەمساری و دەراڤنەناسی یا ئوورسان، كۆ گەلەك جارێن دی ژی دووبارە دبت، دیسا ب دژمناھی یا ئنگلیزان دشكێت. چیرۆكا دەورێ قونسۆلێ ئنگلیزان ل باژارێ تەڤرێزێ و پزشكێ شاندا ئامەریكایی یا فلەكرنێ ل ئۆرمیێ د شكاندنا شۆڕەشا كوردان دا ناڤدارە.

پشتی شێخێ نەھری و ھەما دگەل وی، ئەم بزاڤا جوانان ل ئیرانا بندەستێ قاجاران و جوانێن ئۆسمانیان ژبۆ بجھكرنا ھزرێن ئەوڕۆپایی د سیاسەتێ دا دبینین. ل ئیرانێ ئامادەكاری ژبۆ گوھاڕتنا ھەمی ئالی یێن سیاسەتێ و ژیانێ دھات كرن و پشتی چەند سالان شۆڕەشا مەشرووتیەتێ (ئانكۆ یا دەستووری) قەومی. د ناڤ ئۆسمانیان دا ژی ھێدی-ھێدی تركبوونێ شوونا ئۆسمانیبوونێ دگرت و ئامادەكاری ژبۆ مەشڕووتیەكا ئۆسمانی دھات كرن، كۆ ل داوی یا داویێ ژی بەرھەمێ وێ كۆمارا مستەفا كەمالێ ئاتاترك بوو.

ھەر د وان سالان دا، كوردێن تێكھلی ئەوڕۆپاییان و تێكھلی جوانێن ترك یێن ئەوڕۆپادیتی، دگەل جوانێن ژ نەتەوەیێن دی یێن ئەمپەراتۆریەتا ئۆسمانیان (وەكی ئەرمەنیان و چەركەسان) دەست ب ھەمان ئامادەكاریان دكر و دخواست كۆ سیاسەتا خوە و ژیانا خوە و جھانبینی یا خوە ل گۆرەیێ وان گوھاڕتنان گوھارتبا.

ل دەستپێكێ، نە ل ئیرانێ و نە ژی د ناڤ ئۆسمانیان دا دەنگێ دژی كەڤنەشۆپێ گەلەك خورت نەبوو. تەكەز ل سەر وەرگرتنا وان ئالی یێن ئەرێنی یێن شەھرەواری یا ئەوڕۆپاییان، مینا پەرگال ئانكۆ سیستەما پەرلەمانی، تەكنۆلۆژی، زانست و تشتێن وەھا، دھات كرن. كەسێن مینا سەیید جەمالەددینێ ئەڤغانی و گەلەكێن دی ھنگی و گەلەكترێن دی ژی ھەتا نھا ھزر دكن، كۆ كا چاوا ھزرێن بابووكالێن مە تێرا دەما وان دكر، تێرا دەما مە یا نھا و ھەمی دەمێن نەھاتی ژی دكن، لێ تشتێ پێدڤی وەرگرتنا تەكنۆلۆژیایێ، زانستان، پەرلەمانێ، قانوونێ، … یە. سەعیدێ نوورسی یێ كورد ژی وەسا دفكری.

لێ، پاشی ب ھاتنا جوانێن، كۆ «ھزرێن بابووكالان» نەدناسین و ب تەنێ ھزرێن ئەوڕۆپاییان دنیاسین دۆخ ھات گوھاڕتن و ئێدی بەرڤاژی وێ ھات گۆتن، ئانكۆ وەكی قڕالێ ئوورسان، پترێ مەزن، ئەوڕۆپاحەبینێن مە ژی گۆت، كۆ ژ بنێ پییان ھەتا پاتكا سەری دبێ ببین «ئەوڕۆپایی». پاشی ھندەك بوون لائیك، ھندەك بوون ماركسی، ھندەك بوون لیبەرال، ھندەك بوون ھوومانیست، ھندەك بوون ئەگزیستەنسیالیست، ھندەك بوون سۆسیالیست، ھندەك بوون پڕۆلیتەر و ماركسیست، ھندەك بوون ماركسیستێن مائۆئیست، ھندەك بوون ناسیۆنالیست و ھندەك بوون ئینتەرناسیۆنالیست، … ئەڤ ڕەوش ھەتا ڕۆژا مە یا ئەڤڕۆ ژی بەردەوامە.

د ڤێ ناڤبەرێ دا ل پڕانی یا دەڤەران تشتێ دھات وەنداكرن «خوەبوون» بوو. ژبۆ میناكێ كوردبوون وەندا دبوو. چەپێن كوردان خوە ل چەپێن تركان نێزیكتر ددیت ھەتا ل لیبەرالێن كوردان. یا ژ ھەمیێ خرابتر ئەو بوو، كۆ ئێدی د ڤان گەنگەشەیان دا كیینی و زمان قوربانی یێن دەستپێكێ بوون. لێ ئەو قەلەڕەشكێن كوردان، یێن كۆ دخواست بووبان «كەو»ێن مەۆدەڕن، نە ھەما نەبوون «كەو» كوردبوونا خوە ژی وەندا كر و ھەتا نھا ژی بارێ بندەستیێ دكێشن، ل ھەر چار پارچەیێن وەلاتی ژی د ڤی واری دا كێم-زێدە ڕەوش ئێكە.

ژبۆ پڕانی یا نەتەوەپەروەرێن كورد، كۆ حەیرانێن شەھرەواری یا ڕۆژئاڤایێ بوون و ھێشتا ژی حەیرانێن وێ نە بەھرا ھەری مەزن یا فەرھەنگ، ئانكۆ كولتوورێ مە كوردان (و بسلمانان ب گشتی) ب كێری تشتەكێ ژیانا ڤێ دەما مە یا نوو ناھێت و گرنگی یا خواندنا ئەدەبیاتا كلاسیكا كوردی (نموونەیێن وەكی مەلایێ جزیری ب تایبەتی) ئەوە، كۆ وەكی پارچەیێن مووزەخانەیی یێن ھەبوونا مە یا كەڤنار بھێن پاراستن، ھەما ھند. ب دیتنا وان تشتێن كۆ كەسێن مینا مەلایێ جزیری، ھەما ھەمی ئەدەبیات و فەلسەفەیا كلاسیكا مە ڕۆژھلاتیان، دبێژن، تشتێن بێ-كێر و بێ-خێرن و دەما وان ب سەر چوویە.

ب دیتنا وان ژبۆ مانێ دبێ ئەم ببین ڕۆژئاڤایی. ھەما ژبۆ وان «نەڤرۆز» ژی ئێدی نە سەرێ سالا كوردانە، نە سەرێ بھارێ یە، نە تشتەكە، ب تەنێ بیرھاتنا سەرھاتیەكا چیڤانۆكی یا «كاوەیەكی» یە، كۆ بیرەوەری یا وێ ژی دكەڤت ڕۆژا بیست و ئێكێ ژ مەھا سێیێ ژ سالژمێری یا ئەوڕۆپاییان.

ب دیتنا وان ئێدی جلك و كنجێن كوردان ژی یێن دەمێن ب سەرچوویی نە. لەوما ب تەنێ ل ڕۆژێن وەكی «ڕۆژا جل و بەرگ و كورتانێن كوردی» جلكێن كوردی ل خوە دكن. د زمانی دا ژی ل دژی ھەمی پەیڤێن ژ زمانێ عەرەبی ڕادوەستن، لێ مست-مست و خرار-خرار پەیڤێن ئنگلیزی و فرانسی ژ دەڤ و دەلنگێن وان دڕژن.

كا كورد چاوا ب وان پەیڤێن بیانی خوە ھلدكێشن و پەسنێن خوە ددن، وەسا ژی بێ-ئاگەھن كا ڕەوشا وان چەند خرابە و ل سەر لێڤا ھەڕافتنا ئێكجاری و نەمانێ نە. ل باكورێ وەلاتی زمان و خان و مانا كوردان بەر ب نەمانێ یە و ب شەھنازی ڤە تركی-ئاخڤتن كەڤتیە سەر دەڤ و زمان و مەژی یێ كوردێن، كۆ ئەز دبێژمێ «تركمانج». جڤاكا كوردی وەسا دو-پارچە یە، كۆ قەت وەسا دو-پارچە نەبوویە. پارا مەزن ژ وان ئێدی تركمانجن، ڤێجا چ بسلمان بن، چ ژی چەپ بن؛ چ سەر ب حزبێن ب-ناڤ كوردی بن (وەكی ھەدەپەیێ و ھوداپارێ)، چ ژی سەر ب پارتی یێن تركان بن.

ل باشوورێ كوردستانا «ئازاد» ژی، ئێك ژ شەھنازی یێن مەزن یێن مالباتان ئەوە، كۆ زارۆكێن وان ل دبستانێن ئنگلیزی و فرانسی و تركی بخوینن و ل جڤاتان ببێژن: «زارۆكێن مە نزانن ب زمانێ كوردی بئاخڤن». جڤاكا كوردی وەسا پارچەپارچە بوویە، كۆ قەت ب سەر ئێك ڤە ناھێت ڤە. ل ئالیەكی حزباتیێ جھێ ھەمی پێناسەیێن دی گرتییە، ل ئالی یێ دی دەورێ عەشیرەتان دھێت خورتكرن. ل ئالیەكی بێدینی و سست-دینی سەردەستا قادا ژیانا ڕۆژانە یە، ل ئالی یێ دی سەلەفیەت و داعشیەت د زێدەبوونێ دا یە. ل ئالیەكی ھندەك ھەمی ھەیڤان دچن عومرەیێ، ھندەك ژی ژ ب-ناڤ بسلمانێن مە، ژبۆ دانانا دارێن كریسمەسێ ژ فلەیێن ڤاتیكانێ دلگەرمترن. ل ڕۆژا ئالایا كوردستانێ ھەر چار ئالی یێن تڕمپێلێن خوە دكن ئالا و ھەر د وێ دەمێ دا بتلێن ئاڤێ و قۆدیكێن كۆكاكۆلایێ و بتلێن بیرەیێ ژ جامێن تڕمپێلێن خوە دھاڤێژن سەر جادەیێ. دەڤلووسییێ ژبۆ بەرپرسێن حوكمەتێ دكن و ژبۆ گرتنا وینەیەكی دگەل وان خوە دین و ھار دكن و ل ئالی یێ دی داخوازا ھاتنا حەشدا شەعبی دكن دا معاشێن وان بەردەوام بن.

ل بن-خەتێ؛ ئانكۆ كوردستانا سووریایێ ژی ڕەوش دیارە، نە ھەما ئاخ و مانا كوردان ل بەر گەفەیێ یە، دار-زەیتوونێن كوردان ژی ھلدكێشن و دبن.

ل ڕۆژھلاتێ ڕەوش پچەكێ جدا یە. كوردان ھەما ببێژە كوردینی یا خوە باشتر پاراستییە، لێ دژمناھی یا كۆمارا ئسلامی یا ئیرانێ وەسا سەر ل وان شێواندییە، كۆ ھەر ڕۆژ دكەڤن شاشیەكێ. ژبۆ میناكێ، خەباتا ل دژی كۆمارا ئسلامی ژبۆ گەلەك ژ وان بوویە خەباتا ل دژی «نەتەوەیا فارس» و د ڤێ خەباتا نەپیرۆز دا نەتەوەیا «ئازەری» یا ترك وەكی ھەڤالبەند و ھاریكار دبینن. ئەو نزانن، كۆ د ھەر وەرچەرخانەكا مەزن د ئیرانێ دا، دژمنێ سەرەكیێ یێ كوردان دێ ھەر ترك بن. پارەك ژ كوردێن نەتەوەپەروەر ل ڕۆژھلاتێ وەسا د دژمناھی یا «ئیران»ێ دا پێش دا چوونە، كۆ ئێدی بزاڤێ دكن، ب ھەر ئاوایێ ھەبت خوە وەكی «ئیرانی» نەبینن. ھندەك ژ وان خوە دكن «زاگرۆسی»، ھندەك ژ وان خوە دكن «سوومەری».

ب كورتی ڕەوش وەسا خرابە، كۆ كۆمكرنا كوردان ل دۆرا تشتەكێ ئێكگرتی گەلەك زەحمەت خویا دبت. ب سەر ڤێ ھەمیێ ڕا ئەو دفكرن، كۆ ڕەوشا وان گەلەك ژ یا عەرەبان و تركان و فارسان باشترە. قەت پێ ناحەسن، كۆ ھەر شەڤەكا پشتەڤانی یا ئامەریكایێ و ھەڤالبەندێن وێ یێن ڕۆژئاڤایی نەمینت، ھەبوونا «ھەرێما» وان تێرا ئێریشەكا سێ-قۆلی یا ئیران و تركیێ و حەشدا عیراقێ ناكت.

Check Also

دابونەریت و سۆشیال میدیا و بەرئێكەفتنا ھێزان

عەبدولرەحمان بامەرنی ئەز دێ نڤیسینا خوە ب دو پرسان دەستپێكەم، ئەو ژی: ـ ئایا سۆشیال …