گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
حەسەن رێکانی
د سەردەمێ مە یێ نۆکە دا و ل پترییا جڤاکێن ڕۆژهەلاتی، ترسهك ل دەف ڕێژەیەکا مەزن ژ کچێن نەشویکرى دروست دبیت، ئهو ژى قهيرهبوونه، ئهگهرێن ڤێ چهندێ ژى ئهوه، كو جڤاك ب چاڤهكێ كێم بهرێ خۆ ددهنه كچا قهيره. پەیڤا قهيره د جڤاكێ مه دا، بۆ کچا گەهشتییە ژییێ پێکئینانا هەڤژینییێ، بهلێ هێشتا نهشييا بيت خێزانێ پێك بينيت دهێته گۆتن. ئهڤ ژى يه ژ جڤاكهكى بۆ ئێكێ دى، ژ سهردهمهكى بۆ ئێكێ دى يێ جودايه، د کەڤن دا و د ناڤ جڤاکێن کلاسێکی یێن ڤەدەر دا، بۆ وان کچان دهاتە بکارئینان، ئەوێن ژیێ وان ژ بیست ساڵیێ دەربازبووی، لێ د ئەڤی سهردهمى دا و ل گەل پێشکەڤتنا ژیانێ و مژيلبوونا كچێ ب كار و خواندنێ ڤه، پهيڤا قهيره بۆ وێ كچێ دهێته بكار ئينان، يا ژ ژيێ سیهـ ساڵيیێ دەربازبووی. د گهل وێ چهندێ ژى، هندهك ڤهكولهر د وێ وباوهرێ دانه، كو كچا قهيره ئهوه؛ يا ژ ژيێ چل ساڵییێ دەربازبووی. هندهك ژ وان دبێژن: «ئەم دشێین بێژینە وێ كچێ قەیرە، ئەوا دگەهیتە ژییێ پێنجی ساڵییێ؛ ژ بەر کو د چارهنڤيسێ وێ دا نههاتييه نڤيسين خێزانێ پێكبينيت.» ههر وهسا هاتييه زانين، پشتى ب تهمهنبوونا كچێ، ئێدى ئهو نهشێت دوگيان ببيت و زارۆكان بينتيته ههبوونێ، ههرچهنده هندهك جاران ل ڤێرێ و وێراهه، مه گوهلێ دبيت، كهسێن ب تهمهن بوونه خودان زارۆك، بهلێ ئهڤه وێ چهندێ ناگههينيت، ئهڤ ئاريشه ل ههمى جيهانێ هاتييه چارهكرن. لێ يا گرنگ ئهوه نابيت ئهڤ پهيڤه ب تنێ بۆ كچێ بهێته بكارئينان، بهلكى بۆ كوڕى ژى پێدڤييه ههمان پهيڤ بهێته بكارئينان. ژ هەژی گۆتنێ يه، د کەڤن دا پهيڤێن (خزمەتکارا مەزن یان پیرەكچ) بۆ كچێن قهيره وهكى دهێته زانين، كو ئهگهر کوڕ زوى خێزانێ پێك نهئينيت، پهيڤا زگورد (أعزب) يان ژى (پيرهكوڕ) دهێته بكارئينان. ههرچهوا بيت، ئهڤ زاراڤه ييێن بووينه گهفهكا ب ترس ددلێ ههر كچ و كوڕهكى دا و دترسن ئهو ناڤه بكهڤيته سهر. ههلبهت ئهڤه ژى بۆ كێمرهوشهنبيريا جڤاكى دزڤريت و ئهو داب و نهريتێن زال ب سهر ژيانا تاكهكهسى ڤه. ههرچهنده ژ لايێ زانستى و ئاينى ڤه چ تشت ب ناڤێ قهيره بوون نينه، بهلێ ههر چهوا بيت دناڤ جڤاكى دا يا ههى و كارتێكرنێ ژى دكهته سهر ژيانا كهسان.
ژ بهر كو بابهتێ مه ل سهر كچا قهيره بووييه، دێ بزاڤان كهين هندهك ژ وان خالێن دبنه ئهگهرێ قهيرهبوونا وان ديار بكهين:
– شهڕ و كۆشتن: وهكى ديار؛ ههر ژ كهڤن دا د شهران دا پشكا شێرى يا قوربانىدانێ ب بهر زهلامان دكهڤيت و ئهڤه ژى دبته ئهگهرێ وێ چهندێ، كو رێژا كچان د ناڤ جڤاكى دا پتر بيت ژ يا زهلامان و د ئهنجام دا، كێم كچ دێ شێن بۆ خۆ ههڤژينهكى پهيدا بكهن و ڤهدمينن.
– رێژا ژ دايكبوونێ: پتريا ژ دايكبوونا كچان د بيته ئهگهر، كو د ساڵێن داهاتى دا رێژا كچان پتر لێ بهێت، دیسا دهمێ دگههنه ژيێ ههڤژينێ، ئاستهنگ بكهڤنه د رێكا وان دا و نهشێن خێزانێ پێك بينن.
– خواندن: د سهردهمێ نۆکە دا، حهزێن كچان بۆ پێشڤهچوونێ زێدهبووينه و ئێدى ئهو ب وێ چهندێ ب تنێ رازى نابن، كو بهس خواندن و نڤيسينێ بزانيت بهسه، بهلێ كچا نۆکە حهز دكهت باوهرنامێن بلند وهكى بهكالريوس، ماستهر و دكتورايێ…هتد ب دهست خۆ ڤه بينيت و بێ گومان حهتا ڤان باوهرنامان ب دهست خۆ ڤه دئينيت، ژيێ وێ مهزن دبيت و دبيت ههمى کوڕ رازى نهبن وێ بۆ خؤ بينيت، چونكى دهمێ كچ ژ ژيێ 35 ساڵيێ دبوريت، ئێدى بوونا زارۆكان ب زهحمهت تر لێ دهێت بۆ وێ و مه بڤێت يان نه، ئێك ژ ئارمانجێن سهرهكى يێن پێكئينانا خێزانێ د جڤاكێ مهدا ئينانا زارۆكانه.
– دفن بلندييا كچێ: زۆر جاران دهێته ديتن، كچ ل دهمێ سنێلهى و گهنجاتيێ هندهك خهون و خهيالا بۆ خۆ ددانيت و حهز دكهت، ئهو كهسێ دبيته ههڤژينێ وێ هندهك تايبهتمهندى ل دهف ههبن و يێ بێ كێماسى بيت و بشێت ههمى هيڤيێن وێ بجهـ بينيت، بهلێ دهمێ كهسهك دهێت وێ دخوازيت، نهشێت دهست بهردارى هندهك ژ وان هيڤيێن خۆ ببيت و ههردهم دبێژيت؛ ئهڤ كهسه نه ل ئاستێ منه يان دێ چهوا شوى ب ڤى كهسى كهم و حهتا ساڵ دبورن و وێ هاى ژ خۆ دبيت، ئێدى يا ب تهمهن كهفتى كهس ناچيت بخوازيت.
– رێگرييا خێزانێ: هندهك جاران، كچهك دێ حهز ژ کوڕهكى كهت و دهمێ کوڕ دهێت وێ بخوازيت، خێزانا وێ رازى نابيت و ئێدى ئهو ژى نهشێت خێزانێ دگهل چ كهسهكێ دى پێكبينيت يان ژى دبيت گهلهك خازگينێن دى بۆ بهێن، بهلێ خێزانا وێ ههر بههانا دگريت و ئاستهنگا بۆ مالا کوڕى دروست دكهت و داخوازيێن زور دكهن، د ئهنجام دا خێزانا کوڕى پاشڤه دچن و ئێدى زوى ب زوى كهس ناچيت وێ كچێ بخوازيت.
– ئێك ژ ئهگهرێن دى يێن قهيرهبوون و زێدهبوونا كچان د جڤاكى دا، كوچكرنا گهنجانه بۆ ژ دهرڤهى وهلاتى و كێمبوونا رێژا کوڕان و زێدهبوونا رێژان كچانه.
– زێدهبوونا ئاريشێن خێزانێ بوويه ئهگهر، كچ و کوڕ د چاڤترسيياى بن ژ پێكئينانا خێزانێ و نهشێن وهكى پێدڤى ب سهر ڤێ ترسێ دا زال ببن و دميننه بێ ههڤژين.
– نێزيكبوون و گرێدانا كچێ يا زۆر ب دايك و بابێن وێ ڤه، حهتا دگههيته ئاستێ نهخوشيێ و ب (گرێیا ئێلکترا) دهێته نياسين و ئەڤ چەندە ژى ڕەڤینە ژ ژیواری، وەسا دیار دکەت، هزر دكهت بابێ وێ دشێـت ههمى تشتان بۆ دابين بكهت و ئێدى وى پێدڤى ب زهلامى نينه.
– زێدهبارى ههبوونا چهندين ئهگهرێن دى.
بێگومان دهمێ زێدهبوونا رێژهيا قهيرهبوونێ د ناڤ كچان دا زێدهدبيت، كارتێكرنێ ل جڤاكى و كهسان ژى دكهت، ئهڤێن ل خوارێ هندهك ژ وان كارتێكرنانن، يێن پهيدا دبن:
ئێک: هەبوونا كهرب و كين و دوژمنكاريێ ل گەل كچا شویکری و ب تايبهت ئهگهر ئهو كچه دگهل رێڤهبرنا خێزانێ كارهكێ ژ دهرڤه ژى بكهت، بهردهوام ئاخفتنێن نهجوان، بێهيڤىكهر بۆ وێ دهێنه ئارسته كرن،
دوو: د هندهک جڤاکان دا، كهس و كارێن نێزيكى كچا قهيره خۆ ژێ دوير دكهن و هزر دكهن ئهگهر خۆ نێزيكى وێ كر يان تێكهلييا وێ كر، دێ ههمان چارهنڤيسێ وێ ههبيت.
سێ: خۆڤەدەرکرن و دویرکەڤتن ژ جڤاکی، ژ ترسا وێ چەندێ، کو ب چاڤەکێ کێم بەرێ خۆ بدەنێ.
چوار: یاخیبوون ژ خێزان و جڤاکی ب ڕەنگەکێ گشتی ب بەهانەیا وێ چەندێ، کو خێزانا وێ ئەگەرێ سەرەکییە ژ وێ رهوشا ئهو تێدادژيت.
پێنچ: هەبوونا ڕەشبینییێ و هەستکرن ب تەعلاتییا ژیانێ. پترییا جاران هەست ب بێزاربوونێ دکەت.
شهش: كچا قهيرهبووى ههست دكهت، كێماسييهك يا ل دهف ههى، لهوما نهشييايه خێزانێ پێكبينيت و كهس پێ رازى نهبوويه، ئهڤ چهنده دبيته ئهگهر؛ د ناخێ خۆ دا ههست ب كێماسيێ بكهت.
دێ تووشی مەندەهۆشییێ بی دەمێ دبینی، کو قهيرهبوونێ کارتێکرنەکا وەکی سێرێ د ئەقلێ گەلەک خێزانان دا کريیە، ئەوێن بزاڤان دکەن، هزرێن جوان و گەش دەربارەی هەڤژینێ پاشەڕۆژێ د سەرێ کچێن خۆ دا بچینن، كچ ژى، ئەو ژی هەر ل دەستپێکا ژییێ خۆ يێ سنێلهيێ، دێ چاڤەڕێی پاشایێ هیڤییێن خۆ و ژیانەکا گۆلدای و جوان بن، لێ ئەڤ ئاشۆپە ل گەل بوورينا دهمى ژیوارێ توند، دێ تووشی هەلهەژیانێ بیت. گهلهك يا گرنگه د ناڤ جڤاكى دا، ئهو رهوشهنبيرييه بهێته بهلاڤكرن، كو مهرج نينه ههمى كچ و کوڕ بشێن خێزانێ پێكبينن و ئهگهر كهسهك نهشييا خێزانێ پێكبينيت، وێ رامانێ نادهت، كو كهسهكێ ب كێرنههاتييه و نهشێت چ ئهرك و بهرپرسييارهتيان وهربگريت د ژيانێ دا. گهلهك يا گرنگه ههر خێزانهك ل دهسپێكێ زارۆكێن خۆ فێرى سرۆشتێ ژيانێ بكهن، بهرى ئهو هيڤيێن ههبوونا خێزان و ههڤژيى د مێشكى دا بچينن. ل سەر هەر تاكهكى پێدڤییە ئاستێ خۆ یێ زانستی و پیشەیی پێشبئێخیت، ب زانین و زانستێن جودا خۆ ئاڤا بکەن، نه ميننه ل بن باندورا گۆتگۆتك و دابونهرتێن خرابێن جڤاكى، بێگومان ئهڤه ژى ب سانههى نابيت. پێدڤییە ل دەستپێکێ ئەم نفشەکێ پەروەردە بکەین، ڕێزێ ل ههر تاكهكى بگريت، وهك مرۆڤ سهرهدهرێ دگهل بكهت، ب تايبهت ژنێ. دانپێدانێ ب گرنگییا وێ بکەت، بێی ڕێزبەندیکرن و ناسناڤکرن، چ ڕەگەزەکێ وەسا بەرێ خۆ نەدەتێ کو یا کێم ب کەسێ دی تەمام دبیت. هەر وەسا کار بکەین؛ وان زاراڤان ژناڤ ببەین، ئەوێن خۆ ل سەر دسەپینن، هەر دیسا ل سەر مە هەمییانە، ئەو کەسێن ئەم ل نێزیکی ئەڤێ کچێ، ئەم بۆ بگرنژین و دەستخۆشییێ ل کار خزمهتێن وێ بکەین و ب چاڤێ دلپێڤەمانێ بەرێ خۆ نەدەینێ. ژ بەر کو هەر کەسەک ژ وان ئەگەرێن خۆ یێن تایبەت یێن هەین، کو د ئاخڤتنا خۆ دا مە ب درێژی بەحس ژێ کرینە، ژ بیر نەکەین پێشکێشکرنا دیارییەکێ بۆ ئەڤێ کچێ، چ هەلکەفتەک هەبیت یان ژی نە دێ خۆشییا و کەیفەکا مەزن بۆ وێ دروست کەت. هەر وەسا هندی بشێین خۆ ژ وان پەیڤان دویربێخین، ئەوێن؛ دێ وێ ئێشینن. بۆ نموونە هەڤالێن تە هەمییان شویکر تو دێ کەنگی شوی کەی!! بهلكى بابهتێ هەڤژینيێ ژی دێ مینیت بەخت و دهمێ ئهو بهخته دهێته پێش، كهسێ باش و ل ئاستێ خۆ ب ههلبژێرن و نهكهڤنه بن د كارتێكرن و گڤاشتنێن خێزان و جڤاكى دا، د پاشه رۆژێ دا خێزانهك بهختهوهر بهێته پێكئينان.
مفا ژ ئەڤان ژێدەران هاتییە وەرگرتن:
– زەلامێ کەڕ و ژنا کۆرە نڤیسین : فاتیمە ئەلمەزرووعی وەرگێڕان: حەسەن رێکانی.
– سایتێ بشری الحیاە سارە رعد.
– ویكپیدیا، الجزیرە المباشرە سوسن إبراهیم محمد صالح.
