گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
نایف عەلی ئیبو
وەرگێڕان: خالد سلێڤانهیی
ب دەهان ساڵا، زانایێن دەروونی ل دووڤ ڤەكۆلینا فشارێ چوون و كارتێكرنا وێ ل سەر ڕەوشا دەروونی و ساخلەمییا لەشی خواندن، ئەڤێ چەندێ هاریكارییا ڤەكۆلەران كر كو ل سەر پێناسەیا گشتی یا تێگەهێ فشارێ بگەهنەئێك (ئێكڕابن)، فشار (Stress) ئەزموونەك هەلچوونا نەرێنی یە، دگەل گوهۆڕینێن بیۆكیمایی و فسیولۆجی و مەعریفی و ڕەفتارێ پەیدا دبن، ئەم دشێن ڤان گوهۆڕینا پێشبینی بكن، و دبت ببت ئەگەر و ڕوودانا ب فشارێ ڕابوویی بگوهۆڕت یان دگەل شێوازێن وێ گونجاندنێ پەیدا بت
فشار(Stress) ئانكو: گڕژی و وژانەكا دەروونی یا دژۆار، پڕانییا خەلكێ توش دبنێ، دبت كەسەكی سادە فشارێ یان ماندیبوونا زێدە ژ ئالیێ فشارییێ و گڕژییێ دەستنیشان بكت وهەر وەكو هێزەكا دەرەكی یان نەشرین یان كارڤەدانا هەلچوونان.
زانایێن دەروونی، كۆمەكا جۆراوجۆر یێن ڕێكێن جودا بەردەست دكن، دا بشێن فشارا دەروونی پێ دەستنیشان بكن.
پێناسەیێن سەردەم یێن فشارا ژینەگەهێ، دبینن كو ئەو فشارەكا دەرەكی یە، ( وەك ئارێشەیێن كاری) وەك بەرهاتنەك بۆ فشارا (وەكی هەست ب گڕژییێ) و تێگەهێ فشارێ وەك تشتەك ل دووڤ گوهۆرینێن بیۆكمایی و فیسۆلۆجی و ڕەفتاری و دەروونی دمینت.
ڤەكۆلەر فشارا زەرەرمەند و پشتشكێن ژ فشارا ئەرێنی و مفادار ژێك جودا دكن، هەروەسا گڕژییا دژوار وەكی: تاقیكرنێ یان دەمەكی كەسەك نەچار بت سیمنارەكا گشتی بدت، ژ گڕژییا دۆمدرێژ وەكی فشارێن كار و هەژارییێ، جودا دكن.
فاكتەرێ سەرەكی یێ پەیدابوونا كەسایەتییا تەمام، فشارن، ئەو پارچەیەك ژ ژیانا ڕۆژانە یە، دبت فشار ببن ژێدەرێ هێزێ یان ژێدەرێ تێكچوونان، هەمی مرۆڤ ل هەمی دەمان هەست ب فشار و گڕژی و تێكچوونان دكن، و هەر مرۆڤەك ب شێوەیەكی جودا ژ یێ دیتر سەرەدەرییێ دگەل فشارا دكت وهەر ئێك ژبۆ بەرهنگارییا ڤان فشارا ل دووڤ شارەزاییا خوە سەرەدەرییێ دكت.
فشار نە بتنێ ب مرۆڤێن دانعەمر و ڤێراگەهشتی ڤە گرێداینە، دبت زارۆك ژی ب ئاوایەكی كێم یان گەلەك ژ كارتێكرنا فشارێن زەرەرمەند بنالن.
ب راستی چارەسەرییا فشارێن زارۆكا ب زەحمەتترن ژبەركو ئەو نەشێن وەك مەزنا هزرا خوە تێدا بكن وب هەمان رێكێ بەرهنگارییا وێ بكن.
فشار وەك دیاردەیەكا مرۆڤایەتی، دبت ئەگەرێ پەیدابوونا سەربۆرەكا دژۆار و ژاندار، كارتێكرنێ ل رەفتارێن مرۆڤی دكت، هەروەسا د ڤێ دەربارەیێ دا؛ كاراكرنا گونجاندنا مە دگەل فشارا خودان گرنگییەكا مەزنە.
بێگومان، كێم گونجاندن و بلندبوونا دژوارییا دەربرینێ و نە پێشبینی كرن و ئەكتیفبوونا زێدە، ساخەلتێن مۆدی پێكدئینن، ئەو ساخەلەتێن بەشداری پرۆسێسا ژدایكبوونا فشارێن بلند دبن.
ڤەكۆلینا ڕوودانێن فشاردەر ل قۆناغا زارۆكی و سنێلەیێ دیاركر كو؛ ڕوودانێن سەرەكی یێن ژیانێ ڤەدگەڕت بۆ ئارێشەیێن ڕەفتاری و هەلچوونێن وێ قۆناغێ. (هانز سیلی) دبینت كو مرۆڤ هەردەم ل بن پلەیەكا تایبەت یا فشارێ دایە، و مرۆڤ بێ فشار نەشێت چ جاران بژین، هندەك ئاستێن فشارێ دڤێت هەبن، ئانكو نەبوونا فشارێ د ژیانا خەلكی دا، واتە ئەو مرینە.
ئەڤجا ئەگەر مرۆڤ هەلچوونێن خوە نەدەربێخت و ڤالا نەكت، یا سرۆشتییە مرۆڤ بكەڤتە د وان فشارێن پەیوەندی ب كاری ڤە هەی وەك ترس و خدووكییێ و وەستیانا دلەش و ئەقلیدا، دیسان گۆتنەكا هەیی دبێژت (فشار دبتە ئەگەرێ هەرفاندنا هەمی تشتان) و جهێ خوە یێن رۆهن و ئاشكەرا د مێشكێ ملیۆنەهان مرۆڤان دا هەیە و بەربەلاڤە، كو فشار كوژەكێ بێدەنگێ چەرخێ نووی یە.
ل دووڤ فەرهەنگا ئۆكسفورد (Oxford Dictionary) پەیڤا (فشار) ب ڤی شێوەی هاتییە پێناسەكرن: كاودانەكە ژ كاودانێن لاوازییا هێزا لەشی یان ئەقلی یە، و ب زمانێ نۆژداریێ فشار دهێتە نیاسین ب تێكچوونا لەشی، و دبت ببتە ئەگەرێ فشارا پیشەیی یان كاركرنا زێدەیە یان یا گەلەك كێم، دیسان گڤاشتنا دەمی، ژڤانێن دووماهییێ، وەستییانا لەشی ژبەر ژینگەها كاری، زێدەهییا گەشتا بۆ ماوەیێ گەلەك دەمژمێران، نەچارییا سەرەدەرییێ دگەل وان گورانكاریێن د كاری دا دبنە ئەگەر.
كاركرن دچەندین دەزگەهێن پەروەردەكرنێ و نەپەروەردەكرنێ دا ئەوێن ژبلی بەردەوامی پێدان ب داهاتی چ بۆ تاكی زێدەتر پێشكێش ناكن. بەلێ پا ئەڤە دێ بتە ئەگەرێ فشارێ ل بەرامبەر بوهایێ وی داهاتی. و دبت ل دووماهییێ ببتە ئەگەرێ پەیدابوونا هندەك كێشەیێن نەرێنی بێ چ جوداهی و ئەڤە ژی ژ بۆ بجهئینانا ئارمانجێن دەزگەهی و پەیداكرنا پێدڤیاتییێ بۆ مرۆڤێ دگەل وان كاردكت. ب ڤی شێوەیی؛ ژینگەها كاری ژێدەرێ گڕژییا جڤاكی و دەروونییە، كارتێكرنەكا زیانبەخش ل سەر ئارامییا مامۆستا و نەشەهرەزایی و نەرێكخستنا وان هەیە. ئەم دشێن پەسنا فشارێن پیشەیی بكن وەك مەرجەك ژ وان مەرجێن كو تێككاركرنا فاكتەرێن دەروونی و فسیۆلۆجی و عەقلی تێدا دبت.
ئەو فشارێن مامۆستا ژێ دنالن د ڤان چەند ساڵێن بۆری دا بوو بابەتەكێ گرنگ. دیسان فاكتەرێن جودا یێن هاتینە دانان كو پەیوەندی ب فشارێن پیشەیی یێن مامۆستایا ڤە هەنە. ژ وان فاكتەرێن گرنگ: پێدڤیاتیێن كاری، چالاكیێن جودا دناڤ ژینگەها قوتابخانەیێ دا، نەدانپێدانا پیشەیی ، ئاریشەیێن كونترۆلكرنێ دناڤ پۆلاندا ، لاوازییا پشتەڤانییێ، وبارگرانەهییا كاری ، فشارێن دەمی، كێمبوونا مفا وەرگرتنێ.
هاتییە گۆتن: دەمێ مامۆستایی كێشە دگەل قوتابی و هەڤكار و رێڤەبەری هەبن، دێ رێژا توشبوونا وی ب ئاستەنگێن تنگژینێ و دەروونی و پیشەیی پتر بت. لەوما ژێدەرێن وان فشارێن دكەڤنە بەر سینگێ مامۆستایی كێم نموونە نە، پترییا جاران پشتبەستنا خوە ل سەر تێككاركرنا فاكتەرێن كەسایەتی و توخمی و شەهرەزایێ و هەلومەرجی دكت. دیسان چەندین نیشانێن هەین دیاردكن كو ئەوێن ژنوی دهێنە دامەزراندن پتر هزرا هێلانا كاری دكن چونكی رێژا فشارا پیشەیی یا وان پترە. بەلێ پا گەلەك ڤەكۆلەر وەسا دبینن كو فشارێن پیشەیی یێن توند واتەیا هندێ نادن كو پێدڤییە ببتە ئەگەرێ وەستییانێ. ژ گرنگترین فاكتەرێن كارتێكرنێ ل سەر مامۆستا دكن: مژدارییا ڕۆلی، هەڤركییا ڕۆلی، بارێ كاری، فشارێن دەمی، نەبوونا دەستهەلاتدارییا خوەیەتی و پاڵدانا خوەیەتی ، نەبەشداری د چێكرنا بریارێ دا، پەیوەندییا ململانەیا دناڤبەرا مامۆستایی و هەڤكارا یان سەرۆكان و نە دانپێدان ب ڕۆلێ پیشەیی.
ژبەر كو فشارێن دەروونی دیاردەیەكا مرۆڤایەتی و ئالۆزە، ئەڤجا چەندین لایەن و چق هەنە، ئەڤ لێگەریانە تێرا وان هەمی لایەنا ناكت، لەوما ئەڤ لێگەریانە دێ گرنگترین لایەنێن ڤی بابەتی ب خوە ڤە گرت، وەكو یا دهێت:
ژێدەرێن فشارێن دەروونی:
فشارێن دەروونی دیاردەیەكا جیهانییە و چەندین ژێدەران ب خوەڤە دگرت، د ژیانا تاكی دا گەلەك ڕووددت، ئەڤجا یا پێدڤییە كو تاك بزانت دێ چەوا بەرهنگارییێ دگەل كت و دگەل بۆرینت، تاك د ژیانا خوەدا د گەلەك هەلویستێن فشارێ دا دەرباز دبت، هندەك سەربۆرێن نە ڤیایی ب خوەڤە دگرت، وهندەك رویدانێن دبنە ژێدەرێ خدووكییێ، و هەروەسا فاكتەرێن مەترسییێ و گەفكرنێ د هەمی بوارێن ژیانێدا. ئەڤجا شینوارێن وان هەلویستێن فشارێ ل سەر پرانییا لایەنێن كەسایەتییا مرۆڤی دیاردبن، دیسان ئەو پێشكەڤتنا ب لەز یا د ژیانا مەدا یا هەڤچەرخ پەیدا بوویی، بوویە ئەگەرێ زێدەبوونا پێدڤیاتیێن ژیانێ، هەتا حەزێن مرۆڤی ژی زێدەبوون و هاتنە گوهۆڕین، ئەڤێ چەندێ پتر بزاڤ و كارێ بەردەوام ل سەر وی سەپاندن دا كو ژیانەكا شاد بژیت، لێ ڤێ چەندێ وەلێ كر ئەو هەست ب كاودانەكێ كرژدار و فشارا دەروونی بكت. فشارێن دەروونی و ژێدەر و شینوارێن وێ ل سەر كارمەندێن دەزگەه و رێكخراوێن جۆراوجۆر یێن بووینە جهێ گرنگیپێدانا ڤەكۆلەران نەخاسمە د ڤان ساڵێن دووماهییێ دا، سەرەرایی كو ئەڤ دیاردەیە دگەل هەبوونا مرۆڤیە پەیدابوویە؛ و ئەڤ فشارێن هەنێ ئەنجامێن نەرێنی ل سەر دەروونێ كارمەندا پەیدادكن، راڤێژا كاری نزم دكن و ڕۆژێن نەئامادەبوونێ زێدەتر لێ دكن، بەلكو ببتە ئەگەرێ زێدەبوونا ڕوودانێن كاری ژی، ئەڤجا ئەو دەزگەهێن كارتێدا دهێت كرن دێ توشی شكەستنێن مەزن بن ژ ئەگەرێ قەرەبولكرنا كارمەندا، و نزمبوونا بەرهەمئینانێ.
هندەك وەسا دبینن كو مامۆستایێن قوناغێن سەرەتایی ژ مامۆستایێن قوناغێن دیتر پتر تەنگاڤ و نەخۆەش دبن ، ژبەر مانا وان یا ڕۆژانە د ئێك پۆل دا و ئەڤ چەندە بۆ ماوەیێ ساڵەكێ بەردەوام دبت، دیسان ئەو نە بەس بەرپرسێن چالاكیێن فێركرنێ نە، بەلكو بەرپرسێن وەراركرنا وان یا جڤاكی و ڕەوشتی نە.
دیسان چەند ئاستەنگێن هەین دبت ب كەڤنە د ڕێكا مامۆستاییدا و ببنە ئەگەرێ گڕژییا وی وپەیدابوونا بارودۆخەكی ژ تێكچوونان، ئەڤجا دێ ل دەف وی بنە فشارا دەروونی، ژ وانا:
1- ڕەوشا ئابۆری: مامۆستا دهێتە قوتابخانەیێ و بارەكێ گران ژ پێدڤیاتییێن ژیانێ ل سەر ملێن وی نە، و دبت د شیانێن وی دا نەبت وان پێدڤیاتییان بجه بینت و ئەڤ چەندە دبتە بارگرانییەك ل سەر وی و ل دووڤدا دێ بنە فشارێن دەروونی.
2- دەمژمێرێن كاری: بەهرا پترییا مامۆستایان ژ چوار تا شەش دەمژمێرا یان ژی زێدەتر ڕۆژانە د قوتابخانەیێ دا دبۆرینن، دگەل سیه قوتابییان و دبت پتر ژی بن، ئەنجامێ گشتی یێ كارێ فەرمی د هەر حەفتیەكێ دا د گەهتە سیه دەمژمێران، زێدەبارەی دەمێ كارێ نەفەرمی یێ ئەو ژبۆ تژیكرنا بەردەوام بۆ خشتەیێ هەلسەنگاندنێ و كارتا دووڤچوونا قۆتابییان بكاردئینن، ل سەر ڤێ ژی ئەو دەمێ دهێتە تەرخانكرن ژبۆ ئامادەكاریێن وانەیان.
3ـ دیاربوونا ئاستێ قوتابییان: مامۆستا دناڤ پۆلا خوە دا قوتابییێ نایاب و لاواز دبینت، دیسان یێن جودا ژی دبینت ل دووڤ ڕێكێن دەربازبوونێ ژ پۆلەكێ بۆ ئێكا دی، دیسان ئاستێن جڤاكی و ئابووری یێن جودا ژی دبینت، ئەڤە هەمی كارتێكرنێ ل سەر كاریگەرییا وی دكت.
دیسان دوو جورێن نایابێن فشارێن كاری ل سەر مامۆستایی هەنە، ئەو ژی:
1- فشارێن پەیوەندی ب تایبەتمەندییێن مامۆستا و قوتابییان ڤە هەی.
2- فشارێن پەیوەندی ب هەلومەرجێن (ڕەوشێن) كاری ڤە هەی.
ئەم دشێن فشارێن دەروونی یێن كاری ب ڤان ژێدەرێن هەنێ ڤە كورتبكن: زێدەهییا بارگرانییا كاری، هەڤڕكییا ڕۆلی، نزمبوونا مووچەیی، پێدڤییاتی و ڕەفتارێن قوتابییان، پەیوەندییێن كەسایەتی، لاوازییا ڕێزلێنانێ، كێمبوونا دەلیڤێن پێشڤەچوونا كەسایەتییێ.
دوو ژێدەرێن پەیوەندی ب فشارێن دەروونی یێن پیشەیا فێركرنێ ڤە هەنە:
1- ژێدەرێن رێكخستنێ: ژ ژێدەرێن دەرەكینە، پەیوەندی ب ژینگەها كاری ڤە هەیە و پەیوەندییا وێ ب سرۆشتێ كاری ڤەیە. هەڤڕكییا كاری، مژدارییا كاری، زێدەبوون یان نزمبوونا بارێ كاری، پەیوەندییێن نەباشێن مامۆستایی دگەل سەرۆك و هەڤكارێن وی یێن كاری، دیسان نەبەشداری د دانانا بریاران دا، ڕەوشێن ئابووری یێن كاری و ڕەوشێن ژینگەها نەگونجایی ئەوا مامۆستا لێ كار دكت.
2- ژێدەرێن كەسایەتی: ئەڤە د شێوەیێ كەسایەتییێ دا دیار دبت، و لایەنێ گڤاشتی، هزركرنا نە بەرئاقل یا كو هەستێ مامۆستایی ب فشارێ و كێشەیێن كەسایەتی زێدە دكت، دبت مامۆستا ب خوە هەلگرێ كێشەیێن دەروونی و ئابووری و خێزانی بت و ببت ئەگەرێ ژێدەری فشارێ بۆ خوە د بوارێ كاری دا.
ژ گرنگترین ژێدەرێن فشارێن دەروونی یێن كو دكەڤنە بەر سینگێ مامۆستایان:
- ژینگەها قوتابخانەیێ: ژینگەها پۆلێ، ساخلەتێن قوتابییان، قوتابخانە، پروگرامێ خواندنێ.
- لایەنێ كەسایەتییێ: شیان و پێدڤیاتییێن مامۆستایی و دیتنا كەسایەتییا وی.
- سیاسەتا برێڤەبرنێ: د دەزگەهی، رێڤەبەرییێ، سەرپەرشتیكرنێ دا دیار دبت.
- ڕۆلێ كارمەندییێ: مژدارییا كاری، هەڤركییا كاری، بارێ كاری.
- پەیوەندی دگەل كەسانێن دی: ئەڤە ب پەیوەندییێن دگەل دەستەكا فێركرنێ و سەمیانان ڤە گرێداییە.
ژێدەر و لێڤەگەر:
– تایلور، شیلی، ( 2008): علم نفس الصحة، ترجمة: فوزي طعیمة، عمان، دار الأنوار.
– الشعلان، لطیفة عثمان إبراهیم، (2002): فاعلیة برنامج سلوكي معرفي في خفض ضغوط العمل لدی معلمات المرحلة الثانویة، رسالة دكتوراه غیر منشورة، كلیة التربیة، الریاض.
– الضریبي، عبدالله محمد، (2010): أسالیب مواجهة الضغوط النفسیة المهنیة وعلاقتها ببعض المتغيرات، دراسة میدانیة علی عینة من العاملین بمصنع زجاج القدم بدمشق، مجلة جامعة دمشق للعلوم التربویة والنفسیة، المجلد 26، العدد 4.
– كریم، محمد أحمد، وآخرون، (2002): مهنة التعلیم وأدوار المعلم فیها، الإسكندریة، الشركة الحدیثة لتحویل وطباعة الورق.
– محمد، جاجان جمعە، وحبیب، لیث حازم، (2010): مصادر الضغوط النفسیة لدی معلمي ومعلمات التربیة الخاصة في العراق، مجلة أبحاث كلیة التربیة الأساسیة، المجلد 10، العدد 3.
-Arnold, Iran Robertson, Carry T. &Cooper. (1991). understanding human behavior the work place –work psychology London Pitman Publishing pp.42-43.
-Morrissette, p.J. (2004) : Stress, Sources of stress and ways of coping among psychiatric nursing students , Journal of Psyshiatric & Mental Health Nursing , Vol. 11 , Hssue 1 , p 43 , National University of Ireland . Galway , Ireland .
-Montgomery, C., & Rupp, A. (2005). A meta-analysis for exploring the diverse causes and effects of stress in teachers. Canadian Journal of Education, 28, 461-488.
-Hendriks,A.H.C .(2000) :Sources and determinants of job stress among employees working in therapeutic toddler classes in Dutch rehabilitation centers.International Journal of Disability, Development and Education,47(2),155-170.
-Chan, D. W. (1998). Stress, Coping strategies, and psychological distress among secondary school teachers in Hong Kong. American Educational Research Journal, 35, 16-145.
* ئهڤ بابهته پشكهكه ژ پهرتووكا (الضغوط النفسیة) كو ب زمانێ عهرهبی ژ لایێ (دار المعرفة الجامعیة – مصر- اسكندریة -2019م) هاتییه وهشاندن .
