د دیرۆکێ دا.. ل هەڤ نێزیكبوونا ئیرانێ‌ و توركیا بۆ لێدانا بزاڤێن كوردی بوویە

سه‌لوا محه‌مه‌د نهێلی

 

هەر ژ كەڤندا پڕانیا وه‌ڵاتان كێشه‌ و ئارێشە ل سەر پرسا سنوران ل گەل هەڤسنورێن خۆ هەنە، وه‌ڵاتێن ئیران و توركیا ژ وان نموونانە، كێشه‌یا سنوران د ناڤبەرا وه‌ڵاتێ ئیرانێ‌ و ئێمپراتوریەتا ئوسمانی دا ڤەدگریتەڤە بۆ سەردەمەكێ‌ دور و درێژ، هەر ل سەر دەمێ‌ دەولەتا صەفەوی ل ئیرانێ‌ تا هاتنا بنەمالا پەهلەویان (1925-1979)ێ یا بەردەوام بوو، ئەم دێ‌ باس ل سەردەمێ‌ دووماهییا ساڵێن دەستهەڵاتا قاجاری و ئیمپراتورییەتا ئوسمانی كەین.

ل تەباخا 1907ێ هێزێن دەولەتا ئوسمانیان بۆ جارا چەندێ‌ ب هێجەتا تەمبیكرنا عەشیرەتان، ئانكو عەشیرێن كوردی ل سەر سنوری سنور بەزاندن، مینا ژ رۆژئاڤایێ ئیرانێ ل وان دەڤەرێن كورد نشین تا گەهشتینە باژێرێ ئورمیێ، دەست ب سەر بەشەكێ زۆر یێ كوردستانا رۆژهەڵات دا گرت و ژمارەكا خەلكێ بێ گونەهـ بوونە قوربانی ڤێ هێزا داگیركەر، ئانكو زیانێن مادی و مروڤی زۆر بوون(1)، لەورا خەلكێ‌ ڤێ‌ دەڤەرێ‌ ژ  بەر ئالۆزییا بارودۆخی؛ نەچار بوو پەنایێ ببەتە بەر پەرلەمانی، داكو چارەكێ بۆ رەوشا وان ببینن، چونكی هێزێن ئیرانی ئەوێن ل سەر سنوری شیانێن بەرهنگارییا دەولەتا ئوسمانی نەبوون. ئەو بابەتە بوو پرسەكا گرنگ د خۆلا ئێكێ یا پەرلەمانی دا تا خۆلا دویێ یا پەرلەمانی بەردەوام بوو، د چەند روینشتناندا گەنگەشە ل سەر ڤێ زێدەگاڤییا هێزێن ئوسمانیان هاتییەكرن(2). بۆ وێ مەبەستێ خۆلا ئێكێ یا پەرلەمانی سەرۆك وەزیران ل 1 تەباخێ 1907ێ داخوازكر چارەسەرییەكێ بۆ وێ پرسێ ببینن، ل سەر ڤێ چەندێ نوینەر (میرزا مەحموود خوانساری) دبێژیت: «پرسیارا من ژ وەزیرێ خزمەتگوزارییا گشتی ژ بەر دەڤەرا (ساوجبلاغ –  موكریان) ژێدەرێن زێری ل وێ دەڤەرێ دەركەفتینە، ئەڤ چەندە بوویە ئەگەر، كو وه‌ڵاتێ جیران چاڤ ل ڤێ دەڤەرا ئیرانێ هەبیت و داگیر بكەن؟»، وەزیری خزمەتگوزارییا گشتی بەرسڤا ڤێ چەندێ دا و گۆت: «بۆ ڤێ پرسێ مە داخواز ژ (سەردار موكریانی) و سەرۆك عەشیرێن وێ دەڤەرێ كرییە، كو رێگرییێ ل هێزا دەولەتا ئوسمانی بكەن»(3). بەلێ نوینەر (مشیر ئەلده‌ولە) ئاماژە ب وێ چەندێ دكەت «ئەوا  وەزیر دبێژیت، كو (سەردار موكریانی) بەرهنگارییا هێزێن ئوسمانی بكەت ئەڤێ چ پەیوەندی ب فەرمانا دەولەتێ ڤە نینە، ئەڤە زێدەتر وەكو كێشەیه‌كا عەشیری دهێتە بەرچاڤ، ژبەر هندێ یا پێدڤییە دەولەت چارەسەرییەكێ بوو ڤێ چەندێ ببینیت»(4).

ژ بەر ئالۆزییا بارودۆخی و مەترسیا وێ، هەر دو وه‌ڵاتێن هێزدار روسیا و بریتانیا هاتنە د ناڤ بابەتی دا و داخواز ژ دەولەتا ئوسمانی كر، كو هێزێن خۆ ژ دەڤەرێن ئیرانێ ڤەكێشیت، هەروەسا داخواز ژ وەزیرێ دەرڤە یێ ئیرانێ كر، كو پەرلەمانی ئاگەهدار بكەت، ل 22 ئەیلولا 1907ێ داكو لیژنەكێ پێك بهینن ژ بۆ دەستنیشان كرنا سنورێ د ناڤبەرا هەر دو وه‌ڵاتان دا و پەسەند بكەن(5). هەر بۆ ئارامكرن و راگرتنا بارودۆخی، سەركرده‌یێن كۆمەلا ئیتحاد و تەرقی(6)، ل نیسانا 1908ێ، پەیامەكا لێبۆرینێ ئاراستەیی خۆلا ئێكێ‌ یا پەرلەمانێ‌ ئیرانێ‌ كر بەرامبەر وێ خرابكارییا هێزێن دەولەتا ئوسمانی بەرامبەر خەلكێ ل سەر سنورێ ئیرانێ ئەنجامدایی و دلگرانییا خۆ بەرامبەر وێ چەندێ دەربڕی(7).

ل سەر پرسا سنوری گەهشتنە ئەنجامەكێ، كو پەیماننامەیه‌كا لێك تێگەهشتنێ ل باژێرێ تەهرانێ 21 كانونا دویێ 1911ێ ئیمزاكر ب ناڤێ پرۆتۆكۆلا تەهرانێ(8). بەلێ ئە‌و رێكەفتنامە نەشیا د‌ووماهییێ ب كێشا سنوران بینیت، هەر ژ بەر ڤێ چەندێ؛ ل ساڵا 1913ێ لژنەیەك د ناڤبەرا هەر دو وه‌ڵاتان دا هاتە پێكئینان ب ئامادەبوونا نوینەرێن وه‌ڵاتێن روسیا و بریتانیا كارێ لژنێ تا 27 چریا ئێكێ د هەمان ساڵ دا ڤەكێشا، پاشی پەیماننامەیەك د ناڤبەرا وان دا ل 4 چریا د‌‌ویێ 1913ێ هاتە ئیمزا كرن، كو ب پرۆتۆكۆلا ئاستانە دهاتە ناسین(9).

پشتی شەڕێ‌ جیهانییێ‌ ئیكێ‌ ل ساڵا 1918ێ‌ ب دووماهیك هاتی، پەیوەندی د ناڤبەرا هەر دو وه‌ڵاتاندا بۆ ماوەكی راوەستیان، ژ بەر كو هەر دو وه‌ڵات مژویلی چارەسەركرنا ئارێشه‌یێن ناڤخۆیی و گوهۆڕینا سیستەمێ‌ دەستهەڵاتدارییا كەڤن بۆ یا نوی بوون، به‌لێ‌ سەرەرایی ڤێ‌ چەندێ‌ پشتی شكەستنا هێزێن (ئیسماعیل ئاغایێ شكاك 1891-1930)ێ، ئەوێ‌ بەرنیاس بـ(سمكۆ)، ل هاڤینا 1922ێ، مایتێكرنا دەولەتا ئوسمانی ل سەر عەشیرێن رۆژئاڤایا ئیرانێ،‌ ئانكو كوردێن ل سەر سنوران و تایبەتی پشتگیرییا وان بۆ (سمكۆی) و حەزا گرتنا دەڤەرا (ماكۆ) كو جهەكێ‌ ستراتیجی یا بەردەوام بوو، ئەڤ چەندە جهێ‌ دلگرانییا حكومەتا ئیرانێ‌ بوو(10). ژ ئەگەرێ‌ ئاریشه‌یا سنوری یا بەردەوام ل دەستپێكا ئادارا 1923ێ دا شەڕ و پێكدادان د ناڤبەرا عەشیرێن ل سەر سنوران دا پەیدابوون  و هەتا 22 نیسانا هەمان ساڵ پێكدادان د بەردەوام بوون، ب ڤان پێكدادانان باردۆخ ئالۆزتر لێ‌ هات. ل دۆر ڤێ‌ چەندێ‌ (ئیسماعیل خان- ئەمیر فەزلی) سەركرده‌یێ لەشكەرێ ئازربایجانێ‌؛ داخوازێ‌ ژ وەزارەتا ناڤخۆیی یا ئیرانێ‌ دكەت: «یاداشتەك بۆ بالیۆزخانا ئوسمانییا بهێتە هنارتن، داكو بۆ بەرسینگگرتنا ڤان رویدانان، فەرمانێن پێدڤی بدەنە بەرپرسێن خۆ یێن سنوری… « (11).

د ناڤبەرا ساڵێن (1923-1926)ێ دا ئارامییەك د ناڤبەرا ئیرانێ‌ و توركیا دا هەبوو، هەر دو وه‌ڵاتان بۆ بنەجهكرنا دەستهەڵاتدارییا خۆ یا نوی، مژویلێ ئاریشه‌یێن ناڤخۆیی بوون، نموونە ل ئیرانێ‌ تەپەسەركرنا وان بزاڤێن جوداخوازێن ل هەرێمێن جودا جودا ئەوێن ل ئیرانێ‌ سەرهەلدایی هاتە كرن. وه‌ڵاتێ‌ توركیا د ناڤبەرا ساڵێن (1923 – 1925)ێ دا ئاریشه‌یێن كۆنفرانسا لۆزان و زڤڕاند دا‌ ویلایەتا موسلێ هەبوون، بزاڤ دكرن هێزێن خۆ یێن لەشكەری ل سنورێ موسلێ كۆم بكەت، لەورا تا ساڵا 1925ێ دا د ناڤبەرا هەر دو وه‌ڵاتان دا ئارامی و بێدەنگی هەبوو(12).

دیسان پشتی جەنگا جیهانی یا ئێكێ‌ ب دووماهی هاتی، گوهۆڕین د سیستەمێ دەستهەڵادارییێ ل  وه‌ڵاتێ‌ ئیرانێ‌ و توركیا دا پەیدا بوون، سیستەمێ‌ دەستهەڵاتدارییا قاجاران و ئوسمانیان هاتنە هەلوەشاندن، حكومەتێن نوی هاتنە پێكئینان، ئەو ژی: دەستهەڵاتا پەهلەویان (1926 – 1979)ێ ل ئیرانێ‌ و سیستەمێ‌ كۆماری ب سەرۆكاتییا (مستەفا كەمال ئەتاتورك -Mustafa Kemal-Ataturk) )1923 – 1938) )ێ ل توركیا، هەلبەت خالێن هەڤپشك د هەر دو سیستەمێن نوی دا هەبوون(13) هەردو دەستهەڵاتداران دخواست ل سەر میكانیزمایا‌ رۆژئاڤا بچن، كو حكومەتەكا ب تەمامی یا سەربەخۆ بیت، ب بسپۆری و شارەزایی مللەتێ‌ خۆ برێڤە ببەن، گرنگێ‌ ب نەتەوەپەڕستی ل شوینا یا ئایینی بدەت(14).

وه‌كی د بەرێ دا مە دیاركری پشتی جه‌نگا جیهانی یا ئیكێ‌، مژارا دەستنیشانكرنا سنوری ئێك ژ بابەتێن هەرە گرنگ بوو ب ڕژدی هاتییە پێش. ناكۆكیێن د ناڤبەرا ئیرانێ‌ و وه‌ڵاتێ‌ توركیا دا ل سەر كێشه‌یێن سنوری دزڤڕیتەڤە بۆ دەمەكێ‌ درێژ، سەبارەت ڤێ‌ مژارێ دانوستاندنێن وان ل ناڤەراستا ساڵا 1921ێ سەر ژنوو دەستپێكرن، سنورێن وان ژ پەیمانا ئەرزه‌ڕۆما دویێ ل 21 ئادارا 1847ێ(15). به‌لێ‌ ساڵا 1926ێ دوبارە دانوستاندنا مژارا دەستنیشانكرنا هێلا سنوری ب ڕژدی كار ل سەر هاتە كرن، تاكو ساڵا 1932ێ یا بەردەوام بوو، هەر چەندە ب تەمامی نەهاتنە چارەكرن، به‌لێ‌ د وێ‌ مێژوویێ دا هێلا سنوری ب شێوەیه‌كێ‌ باشتر هاتە دیاركرن، ب چاڤدێریكرنا هەر دو وه‌ڵاتان ل سەر سنوران ئاسانتر و باشتر لێ‌ هات(16).

ئێك ژ مژارێن هەرە گرنگ ل سەر سنورێن هەر دو وه‌ڵاتان، بابەتێ بزاڤێن كوردان بوو و كاریگەرییا وان ل سەر پەیوەندیێن هەر دو وه‌ڵاتان د ناڤبەرا ساڵێن (1926 – 1931)ێ دا(17). بۆ نموونە بزاڤا (سمكۆیێ شكاك) ل ساڵا 1926ێ هەمبەری هێزێن ئیرانێ‌ شكەستن ئینا، ب ڤێ‌ چەندێ،‌ بەر ب وه‌ڵاتێ‌ عیراقێ ڤە چوو و پاشی بەر ب توركیا(18). د ناڤبەرا ساڵێن (1927 – 1930)ێ دا پشكەك ژ كوردێن توركیا، كو پشتی بزاڤا (شێخ سەعید پیران) ل ساڵا 1925ێ دەست ب بزاڤا خۆ كر بوون ل دەڤەرا ئاگری ئەوا ب بزاڤا ئاگرێ داغ هاتییە نیاسین، ئەڤێ‌ بزاڤێ كارتێكرنا خۆ ل سەر پەیوەندیێن وه‌ڵاتێ‌ ئیرانێ‌ و توركیا كرییە و بوویە جهێ‌ گرنگی پێدانێ ل دەڤ هەر دو وه‌ڵاتان، ل گەل ڤێ‌ چەندێ‌ بوو ئەگەرێ لێك نێزیك بوونا وان، كو پەیوەندیێن وان بەر ب خۆشبوونێڤە بچن(19).

 ژ لایەكێ دی ڤە، حكومەتا ئیرانێ ژ بۆ خۆشكرنا پەیوەندییان ل گەل توركیا ل تیرمەها 1927ێ (محەمەد عەلی فرۆغی)؛ سەرۆك وەزیرێ‌ ئیرانێ‌، سەرەدانا وه‌ڵاتێ‌ توركیا كر ژ بۆ چارەسەركرنا ئارێشه‌یا سنوری و بزاڤێن كوردی، چونكە هێزێن توركی ب بەهانا تەپەسەركرنا بزاڤێن كوردی د هاتنە د ناڤ ئاخا ئیرانێ دا، (محەمەد عەلی فرۆغی) ل گەل سەركرده‌یێن توركیا دانوستاندن ئەنجامدان، شیا تارادەیەكێ‌ وان ئارێشه‌یێن د ناڤبەرا ئیرانێ‌ و توركیا دا چارە بكەت(20). بەلێ‌ ل سەر چەند خالەكان ئاریشە ما بوون، ئەو ژی هندەك دەڤەرێن وان، كو ل سەر نەخشەیێ دكەڤتنە د ناڤ وه‌ڵاتێن وان دا وەك: نموونە پشكەك ژ‌ زۆزانێن كوردێن ئیرانێ‌ دكەڤتنە د ناڤ وه‌ڵاتێ‌ توركیا دا، ژ بەر ڤێ‌ چەندێ‌ ل دەستپێكا ساڵا 1928ێ كۆمسیۆنەكا هەڤپشك هاتە پێكئینان، داكو ڤێ‌ مژارێ‌ چارە بكەن، به‌لێ‌ ئەڤێ‌ كۆمسیۆنا هەڤپشك ژی نەشیا وێ‌ ئارێشه‌یێ‌ چارە بكەت، ژ بەر كو مژارەكا كەڤن و ئالۆز بوو(21)، ل دووماهیێ ل ساڵا 1928ێ باس ل پەیمانا گرێدایی كێشه‌یێن سنوری یێن هەر دو وه‌ڵاتان هاتە كرن ب ناڤێ‌ (ودادیە و تامینیە)، ئەوا ب نوینەراتییا (محەمەد عەلی فرۆغی) سەرۆك وەزیرێ ئیرانێ‌ و (مەمدوح شەوكه‌ت بێگ) بالیۆزێ‌ توركیاڤە ل 22 نیسانا 1926ێ‌ هاتبوو ئیمزاكرن(22).

 بەلێ‌ دویڤچوون و ڤەكۆلین بەردەوام ل سەر دهاتنە ئەنجامدان، ل دووماهییێ بۆ خۆلا هەفتێ‌ یا مەجلسێ هاتە بلندكرن و ل 14 گولانا 1928ێ د روینشتنا (26) بیست و شه‌شێ د ناڤ مەجلسێ دا هاتە گۆتوبێژكرن، ب تنێ‌ (عەبدوللا یاسایی) نوینەرێ باژێرێ‌ سمنان نەرازیبوونا خۆ ل سەر دەربڕی، گۆت: «ئەڤ رێخوشكرن و هەڤكارییا بەرپرسێن ئیرانێ‌ بۆ حكومەتا توركیا، ئه‌رێ گرنتییا وێ‌ د چ دایە؟ دێ‌ ئەو ژی هەمان هاریكاری پێشكێشێ ئیرانێ‌ كەت؟(23)». پرسیار ژ سەرۆكێ‌ پەرلەمانی كر: «ئایا توركیا گرنتی دایە حكومەتا ئیرانێ،‌ كو دێ‌ (ئیسماعیل ئاغا شكاك) و هەڤالێن وی رادەستی بەرپرسێن ئیرانێ‌ كەت یان نە؟ ئەگەر نە ڤێ‌ پەیمانێ چ گرنتی هەیە؟ ئایا د بەرژەوەندییا ئیرانێ دا یە یان نە؟» به‌لێ‌ ژ بەر كو چ نەرازیبوونێن دی ژ لایێ نوینەرێن مەجلسێ ڤە نەهاتنە ئەنجامدان، لەورا (عەبدوللا یاسایی) ب نەچاری رازیبوونا خۆ ل سەر دەربڕی، ل 16 گولانا 1929ێ د روینشتنا (47) چل و حه‌فتێ یا خۆلا حەفتێ‌ یا مەجلسێ دا هاتە پەسەندكرن و مولەتا پێكگوهارتنا وێ‌ دەركەت(24).

پشتی ئیمزاكرنا پەیمانا ئێمناهی ل ساڵا 1929ێ د ناڤبەرا هەردو وه‌ڵاتان دا، هەماهەنگییا وان زێدەتر بوو، زێدەتر لێك نێزیك بوون د ناڤبەرا وان دا پەیدا بوو، دەمێ‌ شۆڕەشا ئاگری داغ و هێزێن بزاڤا ئاراراتێ‌ ل ساڵا 1930ێ ل دژی حكومەتا توركیا دژوارتر لێ‌ هاتین، سەرەرایی بۆمبه‌بارانكرنا هێزێن ئاراراتێ‌ ژ لایێ هێزا ئەسمانی یا توركیاڤە ب چەكێ‌ گران، لێ‌ بزاڤا كوردی شیا بۆ ماوەیه‌كێ بەرگرییێ ژ خۆ بكەت. حكومەتا ئیرانێ‌ و توركیا ل سەر وێ‌ چەندێ‌ پێكهاتن، كو شۆڕەشا ئاراراتێ‌ ژ ناڤ ببەن. پشتەڤانییا ئیرانێ‌ بۆ حكومەتا توركیا ئەو بوو، كو هێزێن ئیرانی نێزیك بوونا خۆ ل گەل فەرماندێ‌ هێزا توركی د دەمێ‌ دیار كری دا، كو 3 كێلومەتر ژ هێلا سنوری ل دەردورا چیایێ ئاگرى داغ خۆ ڤەكێشن و هێزێن توركیا پشتڕا بهێن هێزا كوردان دورپێچ بكەن، داكو دووماهییێ ب شۆڕەشا وان بهینن. (حسام بێك) سەركێشییا لەشكەرێ توركیا دكر و (كازم بێك) هاریكارێ هێزێن ئیرانی بوو و سەرپەرشتییا دانوستاندنێن د ناڤبەرا هەر دو وه‌ڵاتاندا دكر(25).

ئوپەراسیۆن ل 6 ئەیلولا 1930ێ دا ل دژی شۆڕەشا ئاگری داغ دەستپێكر، پشتی كو هاتینە د ناڤ ئاخا ئیرانێ دا ژ هەمی لایان ڤە دەوروبەرێن كوردان هاتنە گرتن، هێزێن ئیرانێ‌ بۆ پشتەڤانیكرنا حكومەتا توركیا كوردێن ل سەر سنوران ڤەگوهاستنە د ناڤا باژێران دا، داكو ژ چ ئالیەكێ ڤە هاریكارییێ پێشكێشی شۆڕەشگێران نەكەن، ب ڤی شێوەی شۆڕەشا وان ژناڤبر و هێزێن وان بەربەلاڤبوون و هندەك ژی هاتنە دەستەسەركرن و ژە‌نەڕال (ئیحسان نوری پاشا)(26)، ل گەل (شێخ عبدالقادر) بەرپرسێن شۆڕەشێ‌ بوونە پەنابەر ل وه‌ڵاتێ‌ ئیرانێ(27). پشتی دووماهیك هاتنا بزاڤێن كوردی و لێك نێزیك بوونا هەر دو وه‌ڵاتان تا رادەكێ‌ كێشه‌یا سنوران چارە بوویە، به‌لێ‌ ب ته‌مامی نەهاتنە چارەكرن تا دووماهیا دەستهەڵاتا (رزا شاهـ)ی دانوستاندن و گرێدانا پەیمانان هەر یا بەردەوام بوو.

 

ژێدهر و پهراوێز:

  1. زهرا شجیعی، نخبكان سیاسی ایران از انقلاب مشروگیت تا انقلاب اسلامی، ج3، (تهران: 1383).

ص، 49؛ عبدالحسین نوائی، دولتهای ایران از اغاز مشروگیت تا اولتیماتوم، (تهران: 1355).، ص22.

  1. م، م، م، ش، م، دورە اول، 9 مرداد 1286، جلسە130؛ احمد كسروی، تاریخ مشروگه ایران، چ15، انتشارات امیر كبیر، (تهران: 1369). ص475.
  2. م، م، م، ش، م، دوره اول، 9 مرداد 1286، جلسه 130؛ دلزار صالح صادق، ژیانی پەرلەمانی لە ئێران لە نێوان ساڵانی (1906-1925)، نامەیەكە پلە ماستەر لەمێژووی نوێ‌ و هاوچەرخدا، نەبەلاوكراوەیە، زانكوی سەلاحەدین، 2016.، ل120.
  3. م، م، م، ش، م، دوره اول، 29 خرداد 1290، جلسە 108.
  4. احمد كسروی، منبع پیشین، ص476؛ دلزار صالح صادق، ژێدەرێ بەرێ، ل120.
  5. كۆمەلا ئیتحاد و تەرقی، ژ ئەنجامێ ئەوان پێشڤەچوونێن ب سەر دەولەتا ئوسمانی دا هاتین، ب تایبەت پشتی ساڵا 1839ێ تەخەكا گەنج و لاوان دیاربوون، كو ب هزروبیرێن ئەوروپی كاریگەر ببوون، خۆ ب (لاوێن تورك -jon turk) ددا نیاسین، كاریگەریەكا مەزن ل جڤاكێ ئوسمانی كر تا ئەوی رادەیی ل 21 ئادارا 1889ێ كۆمەكا قوتابیان ل كولیژا پزشكی و لەشكەری ل دەڤەرا توپ قاپو سارای ل ستەنبولێ كۆمەلا ئیتحاد و تەرقی دامەزراند و دو ئەندامێن وێ كورد بوون، ئەوژی ئیسحاق سكوتی و عه‌بدوللا جەودەت بوون، بۆ پتر پێزانینان زێدەتر بنێرە: شرید مقداد، جمعیە الاتحاد والترقی و دورها فی سقوگ الخلافە الاسلامیە العپمانیە 1908-1924، رسالە ماجستیر غیر منشورە، جامعە محمد بو چیاف، الجزائر، 2017-2018، ص ص6-16.
  6. م، م، م، ش، م، دوره اول، 12 دی 1286، جلسه 209؛ احمد كسروی، منبع پیشین، ص477.
  7. پرۆتۆكۆلا تەهران ل ساڵا 1911ێ ل تەهرانێ د ناڤبەرا بالیۆزێ ئوسمانی ل تەهرانێ (وپوق الدولە) و وەزیرێ دەرڤە یێ ئیرانێ هاتییە ئیمزا كرن، ئەڤ رێكەفتنە بێی ئامادەبوونا چاڤدێرێن بیانی هاتبوو پێكئینان، بۆ چارەسەركرنا كێشه‌یا سنوران د ناڤبەرا هەر دو وه‌ڵاتان دا، بۆ پتر پێزانینان بنێرە: علی اكبر بینا، تاریخ سیاسی و دیپلماسی ایران (از معاهدە تركمنچای تا معاهدە صلح پاریس، 1243-1273 ه.ق) ج2، (تهران: 1348)، ص299؛ یحیی دولت ابادی، ج 4، منبع پیشین، ص17؛ عبدالحسین نوائی، منبع پیشین، ص23.
  8. پرۆتۆكۆلا ئاستانە ل 4 چریا دویێ 1913ێ ل ستەنبولێ د ناڤبەرا وه‌ڵاتێ ئیرانێ و توركیا دا ب چاڤدێرییا نوینەرێن هەر دوو وه‌ڵاتێن بریتانیا و روسیا هاتییە گرێدان بۆ دیاركرنا سنورێ د ناڤبەرا هەر دو وه‌ڵاتان دا، د ڤێ پرۆتۆكۆلێ‌ دا هەر دو رێكەفتنێن ئەرزرۆما دویێ 1847ێ و پرۆتۆكۆلا تەهران 1911ێ، وەك بنەمایەكی دانابوون بۆ چارەسەركرنا كێشه‌یا سنوران د ناڤبەرا هەر دو وه‌ڵاتان دا، بۆ پتر پێزانینان بنێرە: علی اكبر بینا، تاریخ سیاسی و دیپلماسی ایران (از معاهدە تركمنچای تا معاهدە صلح پاریس، 1243-1273ه.ق) ج2، (تهران: 1348)، ص 299.
  9. كاوە بیات، (تبانی شوروی و توركیا، فروپاشی جمهوری ازربایجان، 1920، مجلە نگاە نو، شمارە 10، مهر و ابان 1371، ص ص131-149.
  10. كاوە بیات، شورش كردهای تركیە وتاپیر ان بر روابگ خارجی ایران و تركیە (1307-1311)، (تهران: 1374)، ص ص45-50.
  11. كاوە بیات، منبع پیشین، ص ص53-54؛ اسناد معاهدات دوجانبە ایران با سایر دول، واحد نشر اسناد، دفتر مگالعات سیاسی و بین المللی، ج5، (تهران: 1371)، ص ص 21-28؛ فراس صالح خچر الجبوری، دراستە فی تاریخ العلاقات التركیە-الایرانیە 1960-1980، دار غیدا‌و للنشر والتوزیع، (عمان: 2018)، ص19.
  12. محمد تقی امامی خویی، سید محی الدین خلخالی، بررسی تپبیت مرزهای ایران و تركیە در دورەی پهلوی اول، فصلنامەی علمی- پچوهشی مسكویە، ساڵ 6 شمارەی 18 پاییز 1390، ص29؛ رچا مختاری اصفهانی، پهلوی اول از كودتا تا سقوگ، چ 3، نشر پارسە، (تهران: 1390)، ص195، روزنامە اگلاعات، شمارە 384، 27 اژر 1306.
  13. هادی وكیلی، سمپوزیوم ایران و ترك از گزشتە تا امروز، گفتمان فرهنگی خاورمیانە، (تهران: 1389)، ص154؛ رچا مختاری اصفهانی، منبع پیشین، ص196.
  14. پەیمانا ئەرزرۆما دویێ ل 21 ئادارا 1847ێ ئەوا د ناڤبەرا دەولەتا قاجاری و ئیمپراتوریەتا ئوسمانی دا هاتییە پێكئینان، پشتی پەیمانا ئەرزرۆما ئێكێ‌ یا ساڵا 1823ێ سەرنەگرتی كو كێشە و ئارێشه‌یێن ل سەر سنوران دوبارە د ناڤبەرا هەر دو وه‌ڵاتان دا سەر هەلدان، ئەڤجا داكو بەرژەوەندیێن روسیا و بریتانیا تێكنەچن و ئەو ناكۆكییا سنوران د ناڤبەرا هەر دو وه‌ڵاتا نەبیتە ئەگەرێ‌ بەرپابوونا شەروپێكدادانان، ئەڤ هەر دو وه‌ڵاتە نەچاركرن دوبارە دانوستاندنان بكەن، ب ڤێ‌ چەندێ‌ كۆمسیۆنەك پێكئینا ب نوینەراتییا هەر چار وه‌ڵاتان، دانوستاندنێن وان د هەژدە روینشتنان دا بوون، ئانكو نێزیكێ‌ چار ساڵان ڤەكێشا، د ئەنجام دا ب ئامادەبوونا نوینەراتییا هەر چار وه‌ڵاتان پەیمانەكا نوی ب ناڤێ‌ پەیمانا ئەرزرۆما دویێ كو ل باژێرێ ئەرزرۆمێ‌ هەر دو نوینەران (میرزا تەقی خان فەراهانی) یێ بەرنیاس ب (ئەمیر كەبیر) ژ لایێ ئیرانێ ڤە و (ئەنوەر ئەفندی) ژ لایێ دەولەتا ئوسمانی ڤە هاتە ئیمزاكرن، ڤێ‌ پەیمانێ‌ تارادەكێ‌ كێشه‌یا سنوران كێم كرن، بۆ پتر پێزانینان بنێرە: پرویز افشاری، صدر اعچمهای سلسلە قاچاریە، تهران: 1376، ص120؛ عباس اقبال اشتیانی، امیر كبیر میرزا تقی خان ، تهران: 1390، ص466.
  15. محمود محمد رشیدی، روابگ سیاسی- فرهنگی ایران و تركیە (1304-1320 شمس)، پایان نامە جهت اخژ درجە كارشناسی ارشد رشتە (گرایش ایران دورە اسلامی)، دانشكدە ادبیات و علوم انسانی گروە تاریخ، دانشگاە ارومیە، خرداد 1394، ص 41؛ احسان پور خانجانی، منبع پیشین، ص32.
  16. نجفقلی پسیان و خسرو معتچد، رچا شاه از سواد كوە تا ژوهاسبورگ، (تهران: 1362)، ص ص433-435؛ كاوە بیات، شورش كردهای تركیە و تاپیر ان…، ص161؛ مرزهای ایران، ج1، انتشارات مۆسسە فرهنگی مگالعات و تحقیقات بین المللی برابر معاصر تهران، (تهران: 1386)، ص205.
  17. م، م، م، ش، م، دورە چهارم، 25 مرداد 1301، جلسە127؛ نڤام علی دهنوی، اسنادی از روابگ ایران و تركیه (1922-1937)، مركز اسناد و تاریخ دیپلماسی، (تهران: 1386)، ص5.
  18. نڤام علی دهنوی، منبع پیشین، ص3؛ كاوە بیات، شورش كردهای تركیە تاپیر ان…منبع پیشین، ص ص 59-61.
  19. م، م، م، ش، م، دورە هشتم، 28 اسفند 1310، جلسە 77؛ نڤام علی دهنوی، منبع پیشین، ص ص 3-5؛ كریس كوچرا، جنبش ملی كورد، ت: ابراهیم یونسی، (تهران:1370)، ص17؛ اسناد معاهدات دوجانبەی ایران با سایر دول، ج 15، بە كوشش فریبا شعبانی نصر، نشر اسناد دفتر مگلعات سیاسی و بین المللی، (تهران: 1371)، ص ص21-28.
  20. م، م، م، ش، م، دورە هشتم، 28 اسفند 1310، جلسە 77؛ اسنادی از روابگ ایران و تركیە، بە كوشش خدیجە صلح میرزایی، سازمان اسناد ملی ایران، سند شمارە (240002516)، ( تهران: 1382)، ص24؛ حسن نقدی نژاد، روابگ ایران وتركیە، حوزەهای همكاری رقابت، دانشگاە ازاد اسلامی، معاونت پژوهشی، دفتر گسترش تولید علم، (تهران: 1388)، ص ص230-235.
  21. م، م، م، ش، م، دوره هفتم، 26 اردیبهشت1308، جلسه47؛ اسنادی از روابگ ایران و تركیە، منبع پیشین، ص24؛ روزنامە اگلاعات، شماره 774، 5 خرداد 1307.
  22. م، م، م، ش، م، دوره هفتم، 22 اردیبهشت 1308، جلسه 46؛ روزنامه اگلاعات، شماره 767، 26 اوردیبهشت 1308.
  23. م، م، م، ش، م، دوره هفتم، 22 اردیبهشت 1308، جلسه 46؛ م، م، م، ش، م، دوره هفتم، 26 اردیبهشت 1308، جلسه 47؛ روزنامه اگلاعات، شماره 767، 26 اوردیبهشت 1308.
  24. حسین مكی، تایخ بست سالە ایران، چ5، انتشارات علمی (تهران: 1380)، ج5، ص4؛ سهیل گاهر خانیان زارع، نقش مجلس شورای ملی در سیاست خارجی ایران در ادوار نهم، دهم، یازدهم و دوازدهم، دانشكدە ادبیات و علوم انسانی، پایان نامە جهت اخژ درجە كارشناسی ارشد تاریخ ایران دورە اسلامی، دانشگاە خوارزمی تهران، تیرماە 1394.، ص78.
  25. ئحسان نوری پاشا (1892-1976): ل ساڵا 1892ێ باژێرێ‌ بەدلیسێ تاخێ‌ (عەلی قولی) ژ دایكبوویە، ژ هۆزا جبرانیە، خواندنا سەرەتای هەمان باژێر خواندییە، قووناغێن دی ل ئازربایجانێ‌ و ستەنبولێ‌ ب داوی ئینایە، ل ساڵا 1910ێ پلا ئەفسەری بدەست خوڤە دئینیت و دكەڤیتە د ناڤا رێزێن لەشكەرێ ئوسمانی دا، بەشداری د چەندین شەڕان دا كرییە، وەكو سەركرده‌یێ هێزێن سنورێ ئیرانێ‌ و توركیا هاتبوو دامەزراندن، ئەندامەكێ كۆمەلا تەعالی كوردستان و كۆمەلا خوسەرییا كوردی بوو، د بزاڤا ساڵا 1925ێ دا پشكداری كرییە، (ئیحسان نوری) ژ لایێ كۆمەلا خویبوونڤە ساڵا 1927ێ وەكو سەركرده‌یێ لەشكەرێ بزاڤا ئاراراتێ‌ هاتە دانان و پلا (ژەنەڕال) پێ هاتە دان؛ پشتی ژ ناڤچونا بزاڤا ئارارات ل مەها ئیلولێ‌ 1930ێ ئاوارەی وه‌ڵاتێ‌ ئیرانێ‌ دبیت تا ل 18 ئادارا 1976ێ ل باژێرێ‌ تەهرانێ‌ د رویدانەكا نەچاڤەرێكری دا گیانێ‌ خو ژ دەست ددەت، ل گورستانا بەهشت زەهرا ل تەهرانێ‌ دهێتە ڤەشارتن، بۆ پتر پێزانینان بنێرە: موسەدەق تۆڤی، ساڵێن پەنابەریێ ژ ژیانا ئیحسان نوری پاشای، چ2، (2017: باتمان)، ل ل 13-20؛ محمد صالح گیب زێباری، الجنرال احسان نوری باشا نشاگه السیاسی والپقافی والعسكری 1892 – 1976، مجلە جامعە دهوك، مجلد (1)، عدد (2)، (دهوك: 1998)، ص ص 73-81.
  26. بالیۆزێ‌ وه‌ڵاتێ‌ توركیا ل ئیرانێ‌ وەزارەتا دەرڤە یا ئیرانێ‌ ئاگەهدار كر، كو دەولەتا وی ل بەرە ب مەرەما ژ ناڤبرنا كوردێن ئاگری داغ هێرشەكا لەشكەری بكەتە سەر ئاراراتێ‌ و داخواز كر حكومەتا ئیرانێ‌ رێ ل بەر ڤەكێشانا كوردێن ناڤبری بۆ ناڤ ئاخا ئیرانێ‌ بگریت، دەولەتا ئیرانێ‌ ژی د بەرسڤدا گۆت ب هەمی شیانێن خۆ دێ‌ بزاڤێ‌ كەین، كو نەهێلین كوردێن ئیرانێ‌ هاریكارییا شۆڕەشگێران بكەن، دێ‌ بزاڤا كەین عەشیرەتێن خۆ یێن ل سەر سنوران ڤەگوهێزینە د ناڤا وه‌ڵاتی دا، بۆ پتر پێزانینان بنێرە: كاوە بیات، شورش كردهای تركیە وتاپیر ان…، ص79؛ حسین مكی، منبع پیشین، ج5، ص4.

Check Also

دابونەریت و سۆشیال میدیا و بەرئێكەفتنا ھێزان

عەبدولرەحمان بامەرنی ئەز دێ نڤیسینا خوە ب دو پرسان دەستپێكەم، ئەو ژی: ـ ئایا سۆشیال …