دەستخه‌تەكا دێرین و چەند پێزانینێن زێڕین

د. حه‌مزە شێخ طاهرێ‌ شۆشی

سۆپاس بۆ خودێ‌ هەیام بۆ هەیام بەڵگەنامە و دەستخه‌تێن كەڤن بەرچاڤ دكەڤن و گەلەك نهێنی و پێزانینێن دیرۆكی خوەیا د بن، ئەڤ هەمی نیشانێ شارستانی و پێشكەفتنا دەڤەرا كوردستانێ‌ یە د هەمی بیاڤان دا، نەخاسم د وارێ‌ زانین و مەعریفەتێ دا، ب ڤێ‌ چەندێ‌ دهێت سەلماندن كو دیرۆكا وێ‌ زۆر یا زەنگین و پڕ بلیمەتە.

دەستپێك:

ئەڤەژی ڤەدگەریت كو ئەڤ دەڤەره‌ د كەڤن دا هەر یا ئاڤا بوویە و مرۆڤێ‌ كورد شوین تبلێن خۆ لێ‌ نكراندینە، هاتن و چوون و دەربازبوونا خەلكێ دەڤەرێ‌ بەر ب رۆژهەلات و رۆژئاڤا و ژێر و ژووران د ڤێ‌ دەڤەرێ دا تێپەربووینە ئەوا دبێژنێ‌ كوردستان، چنكی دبیت سەنتەر و نێزیكترین خەلەكا گەهاندنێ‌ یە، ژبلی كو لاندكا دویێ‌ یا مرۆڤان بوویە و چ جارا ئەڤ دەڤەره‌ ڤالا نەبوویە ژ خەلكی.

ژبەر ڤان ئەگەران و چاڤپێنەرابوونا مللەتێن دەوروبەر و زلهێزێن دویرتر و هندی شیاینە گرێ‌ و خەفك بۆ ڤەداینە و ب كرێتی پەسنا كوردان هاتییەكرن، هەمی قەنجی و چاكی و سەركەفتن ژ خۆ ڕا برینە و هەمی خرابی و كرێتی ب كوردان ڤە، راسپاردینە و زۆلم و ستەمەكا مەزن ل هەمی دیرۆكا كوردان هاتییە كرن.

جهێ‌ بەختەوەرێ‌ یە ل ڤان نێزیكان دەستخه‌تەكا پڕبەها ل گوندێ‌ شۆش هاتییە دیتن، كو ب دەستێ‌ سێ‌ كەسان هاتییە نڤیسین، ب ناڤێ‌: 1ـ (سەید سلێمان كوڕێ‌ حەجی داودێ‌ حوسەینی یێ‌ شۆشی)، 2ـ ( مەلا سەعدی كوڕێ‌ سەید طاهرێ‌ حوسەینی یێ‌ شۆشی)، 3ـ سەیید عه‌بدللایێ كوڕێ‌ سەید سلێمانێ‌ شۆشیێ‌ حوسەینی) د ناڤبەرا سالێن (1191- 1290مش).

كەڤنترین دیرۆكا نڤیسینێ‌ ڤەدگەریت بۆ سالا (1195مش) ب دەستێ‌ (سەید سلێمانێ‌ حوسەینیێ‌ شۆشی)یە، كو لاپەڕەكە بەحسی زنجیره‌یا بنەمالا شێخێن شۆشێ دكەت ل ناڤ دا؛ دبێژیت: من ئەڤ پێزانینە وەرگرتینە (حسب شجرة مخطوطة الشیخ محمد الشوشی)، ئانكو نڤیسەر ب ئاشكرا ڤان پێزانینا د هەلپسێریتە (شێخ محه‌مه‌دێ كوڕێ‌ شێخ یونسی)، كو هەردو هەڤچەرخێن هەڤن، ئەڤ (شێخ محه‌مه‌د) دبیتە برایێ‌ هۆزانڤانێ‌ شۆشی (شێخ عه‌بدلله‌تیفی) ئەوێ‌ ناسیار ب (سەیفیێ‌ شۆشی)، ل ڤێرە دیار بیت كو (شێخ محه‌مه‌دی) دەستخه‌تەك هەبوویە لێ‌ بزر بوویە و (سەید سلێمانی) ل بەر نەقلكرییە.

ئێدی ل پێشیێ‌ پێدڤییە ڤێ‌ دەستخه‌تێ‌ پێناسه‌كەین و پاشی نهێنیێن وێ‌ ئاشكرا بكەین:

دیمەنێ‌ دەستخه‌تێ‌:

1ـ چەند لاپەڕێن پەڕتینە و بێ‌ ژمارەنە، ئانكو هەر لاپەڕەك جودا و سەربخۆیە.

2ـ پتر كەسانەكی ئەڤ دەستخه‌ت نڤیسایە و ناڤێ‌ دو كەسان ب ئاشكرا ل سەرە:

أ. سەید سلێمان كوڕێ‌ حەجی داودێ‌ حوسەینی یێ‌ شۆشی.

ب. مەلا سەعدی كوڕێ‌ سەید طاهرێ‌ حوسەینی یێ‌ شۆشی.

3ـ ناڤێ‌ وێ‌ كریە (المجمع)، ئانكو ئەو لاپەڕێن پێزانینان كۆم دكەن.

4ـ بارا پتر یا پێزانینێن ڤێ‌ دەستخه‌تێ‌ ل سەر بنەمالا شێخێن شۆشێ‌ نە.

5ـ ب زمانێ‌ عەرەبی هاتییە نڤیسین.

6ـ ب گەلەك جۆرە خەت و دەوێتا هاتییە نڤیسین، ئانكو ناكەڤیتە بن چ جۆرێن خەتێن عەرەبی.

7ـ خەتێ‌ وێ‌ بێسەروبەرە، ب زەحمەت دهێته‌ خواندن.

8ـ گه‌له‌ك خەلەتیێن رێنڤیس و زمانڤانی تێدا هه‌نە.

9ـ ئەڤ دەستخه‌ت تنێ‌ ئێك دانەیە، ئانكو (دانەیا بنەمایە)، لەو بنجهكرنا وێ‌ نەیا ب ساناهی یە.

10ـ دیارە هندەك ژ ڤێ‌ دەستخه‌تێ‌، نەخاسمە زنجیره‌یا بنەمالییا شێخێن شۆشێ هاتییە ڤەگوهازتن و دوبارەكرن ژ دەستخه‌تا (شێخ محه‌مه‌دێ‌ كوڕێ‌ شێخ یونسێ شۆشی)، كو دبیتە برایێ‌ (شێخ عه‌بدلله‌تیف)ێ شاعرێ‌ ناسیار (سەیفیێ‌ شۆشی).

11ـ ڤێ‌ دەستخه‌تێ‌ گەلەك سال و دیرۆكێن نڤیسینێ‌ یێن مشه‌ختى ل سەرن، (1191)، (1195)، (1211)، (1225)، (1234)، (1250)، (1254)، (1255)، (1268)، (1287)، (1290).

12ـ ئەڤ دەستخه‌ته‌ ل جەم نەڤییەكێ‌ ڤێ‌ بنەمالێ یە ل گوندێ‌ قەسرۆكا شۆش.

ناڤەرۆكا دەستخه‌تێ‌:

ب شێوەكێ‌ گشتی ئەڤ دەستخه‌ته‌ زۆر یا گرنگە و پێزانێنێن دیرۆكی یێن گه‌له‌ك گرنگ ب گوندێ‌ شۆشێ و دەڤەرا به‌هدینان ڤە؛ ڤەدگریت، بارا پتر بەحسی بنەمالا شێخێن شۆشێ دكەت و رۆلێ‌ وان د دامەزراندنا دەولەتا حەمیدی و تەكیە و مەدرەسەیا شۆشێ دا، هەروەسا بەحسێ‌ گەلەك زانا و كەسایه‌تییا دكەت، بوون و مرنا وان گەلەكان دیار دكەت، دیسا زنجیره‌یا بنەمالا شێخان و سەیدان دیاركرییە، گەلەك ژ ڤان پێزانینا بۆ جارا ئێكێ نە بەلاڤ د بن، گەلەك تشتێ‌ نەپەن و بزر و تەمۆكی ژ نوی پەردە ل سەر ڕاكرییە و ئاشكرا بووینە، ئێدی ئەڤ دەستخه‌ت و ئەڤ دیرۆكه‌، د بنه‌ ژێدەرەێ‌ سەرەكی یێ‌ ڤان پێزانینان.

هەر چەندە پشتبەستن و بنەجهكرنا وان د ژێدەرێن دیرۆكێ دا یا لاوازە، ئانكو ژێدەرێن كەڤن ئاماژێ‌ پێ‌ ناكەن، نەخاسم ئەڤێن مە بەرچاڤ كرین، لێ‌ ئەم د كارین بێژین ئەو تشتێ‌ تێدا هاتی داڕێژتن ژ ڤالاهییێ‌ نەهاتییە و بنەمایەك بۆ ڤان پێزانینان هەیە، لەو ئەڤ دەستخه‌ت دبیتە ژێدەرەكێ‌ سەرەكی بۆ نڤیسینا دیرۆكەكا نوی بۆ گوندێ‌ شۆش و دەڤەرا به‌هدینان و هەمی دیرۆكا مللەتێ‌ كورد، دیسا ئەڤه‌ دبیته‌ دەرگەهەك بۆ بسپۆر و خەمخۆران؛ ڤەكۆلین و دویڤچوونێن درێژتر و بنەجهتر ل سەر ب هێنه‌ كرن.

گرنگییا دەستخه‌تێ‌:

ئەڤ دەستخه‌ته‌ ئاماژێ ب چەند پێزانینێن زۆر گرنگ د دەت، ئەوژی ئەڤەنە:

1ـ گەلەك پێزانینێن دیرۆكی ئاماژە پێكرییە.

2ـ بەحسێ‌ بنەمالا حەمیدییان دكەت و چەند پێزانینێن وان دوپات دكەت، كو ئێكەم دەستهەڵاتا كوردان بوویە د سەردەمێ‌ ئیسلامی دا یان ل سەر دەمێ‌ خیلافەتا عەباسییان ژ وان دەسپێكرییە ب ناڤێ‌ (دەولەتا حەمیدی – هەمیدی).

3ـ بنەمالا شێخێن شۆش نەڤیێن ڤێ‌ بنەمالا حەمیدینە و زنجیره‌یا ناڤێن هەردو بنەمالا دگەهن ئێك.

4ـ (مەدرەسەیا شۆش) ئەوا ل ساڵا (615مش/1218-1219زا.) هاتییە دامەزراندن، دبیته‌ ئێكەم خواندنگەها ئایینی ل سەرانسەری كوردستانێ‌.

5ـ دیسا خوەیا دبیت، كو كوردان گرنگی دایە زانست و ره‌وشەنبیرییێ‌ و رۆلێ‌ خۆ دیتییە د پێشڤەبرنا ئاستێ‌ زانست وشارستانیا دەڤەرێ‌.

6ـ زنجیرا بنەمالا شێخێن شۆش تێدا هاتیە كو هەتا دەمەكی هندەكا وێ‌ یا بزر  و ڤەقەتیای بۆیە، ئەڤ زنجیره‌ دگەهیته‌ (عەبباسێ) مامێ‌ پێغەمبەرێ‌ ئیسلامێ‌ (س)، نڤیسەر ب ئاشكرا دبێژیت: من ئەڤ پێزانین ژ ئێك ژ بنەمالێن شێخا ڤەگۆهازتییە؛ ئەوژی (شێخ محه‌مه‌دێ‌ شۆشی)یە.

د ڤێ‌ پێنگاڤێ دا گرنگییا دو لاپەرێن وێ‌ دەستخه‌تێ‌ بەرچاڤ دكەین، بەلكو گەلەك ماف پێ‌ ڤەدگەڕن و گەلەك راستی پێ‌ ئاشكرا دبن و بۆ خەلكەكی خویا دبیت، كو كوردستان هەر ژ دەستپێكا چەرخێن دیرۆكا ئیسلامی دا، دەڤەرەكا شارستانی بوویە و دیرۆكەكا بەرچاڤ ل پاش خۆ هێلایە و خەلكەكێ بیانی قەستكری یێ‌ بۆ وەرگرتنا زانین و مەعریفەتێ‌، دیسا ئاشكرا دكەت؛ كو ئێكەمین میرگەهـ و دەولەتا كوردی ل ڤێ‌ دەڤەرێ‌ پەیدا بوویە ل سەر دەستێ‌ باپیرێن ڤێ‌ بنەمالێ‌.

ناڤەرۆكا ڤان هەردو لاپەڕان:

ئەڤ هەردو لاپەڕە ب درێژی بەحسی خواندنگەها شۆش دكەن، كو ئەڤەژی نهێنییەكا زۆر یا گرنگە ل سه‌ر دیرۆكا زانستى‌ ل كوردستانێ‌، چنكی ئەڤ بابەته‌ تا نوكە تنێ‌ ب ئاخفتن دهاته‌ گۆتن و چ بەڵگەیێن ب هێز نەبووینە، ڤێ‌ چەندێ‌ ب سەلیمنن، ئێدی مە ژی هندی شیان هەبن ڤان پێزانینا دێ‌ بنەجهكەین و رۆناهییەكێ‌ بەردەینە سەر، بەلكی پتر ببتە جهێ‌ مفای بۆ دیرۆكا رەوشەنبیریا ڤێ‌ دەڤەرێ‌.

ئێدی ناڤەرۆكا وێ‌ دێ‌ ڤەگوهێزین سەر زمانێ‌ كوردی ب دەستێوەردانەكا كورت، چنكی ئەو رستێن عەرەبی نە د ڤالانە ژ خەلەتیێن رێزمانێ‌ و رێنڤیسا عەرەبی:

مەدرەسةيا حەمیدی(1) ل گوندێ‌ شۆش (باشۆش)(2) ل سەر دەستێ‌ (میر عزه‌دین كوڕێ‌ بابێ‌ عه‌بدللا محه‌مه‌د به‌دری) ئەوێ‌ دبیتە نەڤییێ‌ (موبارزه‌ددین كەكێ‌ عەباسییێ‌ مازنجانییێ‌ حەمیدی(3) هاتیيە دامەزراندن، كو میرەكێ‌ چاك و صالح بوویە، هەر ئێكێ‌ دیارییەك بۆ بربا، دا وەرگریت و ژ دەفخۆ هندی وێ‌ دا دانیت سەر و كەتە خێر و بەلاڤكەتن سەر هەژاران، شیایە دەستهەڵاتا خۆ بەرفرەهـ بكەتن هەتا هەولێرێ‌، پەیوەندى یێن باش هەبووینە ل گەل مەمالیك و مەغۆلان، دیسا ئەو (میر عزه‌ددین) دبیتە بابێ‌ (شێخ شه‌مسه‌ددینێ‌ قوطبێ‌ شۆشی/871- 957مش).

دیار دبیت، كو (حەمیدی) عەشیرەته‌كا كوردانە ل دەڤەرا ئاكرێ و شۆش ‌ دەستهەڵات گێڕایە و میرگەهەك ب ناڤێ‌ (دەولەتا حەمیدی) ژ ساڵا (293مش) دانایە، پتر ژ سێ‌ چەرخا دەستهەڵات گێڕایە تا چەرخێ‌ هەفتێ‌ كۆچی، ئانكو دەوروبەرێن ساڵا (650مش)(4)، دیسا هاتینە نیاسین ب (مازنجانی)، كو مێرخاز بووینە و دەڤەرا خۆ بەرفرەهـ كرییە هەتا دەڤەرا هەولێرێ‌، ژ میرێن بەرنیاسێن حەمیدییان: (مبارزه‌ددین كەك) بۆ، نڤیسینا سولتانێ عەباسی بۆ دەرخست بوو، هەر خەلیفەی نازناڤێ‌ (مبارزه‌ددین) دانابوو سەر، زۆر یێ‌ چاك و صالح بوویە(5).

ژ میرێن وان: (میر عیسكانێ‌ هەمیدی)، (میر باد (باز)ێ‌ هەمیدی)، (میر كەك)، (میر عزه‌ددین)، (میر نه‌جمه‌ددین خدر)، (میر عیسایێ‌ هەمیدی)، (میر عزه‌ددین محه‌مه‌د كوڕێ‌ بەدرێ‌ هەمیدی)، (میر شوجاعه‌ددین) و (میر مووسایێ‌ سۆر)(6).

ئەڤ عزه‌ددینه‌، میرەكێ‌ دەولەتا حەمیدی بوویە ل گوندێ‌ ئاكرێ و شۆش ‌ ل ساڵا (615مش) ل سەر دەمێ‌ خەلیفێ‌ خیلافەتا دەولەتا عەباسی (المستنصر بالله العباسی) ل بەغدا د ناڤبەرا ساڵێن (620-640مش).

ل ڤێ‌ خواندنگەهێ‌، گەلەك ژ حەزژێكەرێن رێكێن ته‌صه‌ووفێ‌ تێدا هەبووینە ل هەمی عیراقێ‌، هژمارا خویندكارێن وێ‌ پتر بووینە ژ (500) فەقییان(7).

ئاڤاهییێ‌ وێ‌ دو قات بوویە و نێزیكی سیكا(8) گوندێ‌ شۆش بوویە، هژمارا ژوورێن وێ‌ (117) بووینە(9)، ژ هەمی جیهانا ئیسلامی قەستكرییێ‌ وەك: دیمەشق، كوفە(10)، فارس، صه‌قلییە(11)، ئلیۆن(12)، قسطه‌نطینییه(13)، ئەندەلۆس(14)، قرقیزستان(15)، بەصرا، عەدەن(16)، قەیرەوان(17).

هژمارا سه‌یدایێن وێ‌ (51) بوون، دوازدە سه‌یدا ژ بنەمالا شێخا بوون و (27) سه‌یدا ژ (بنەمالا مەلاكییان)(18) بوون، ئەڤ هەمی بنەمالە ڤەدگەرن بۆ باپیرێ‌ وان یێ‌ مەزن صەحابی (رەشید پیشخۆر(19).

دیسا ناڤێ‌ چەند خواندەڤانا دئینیت ئەوێن دبەردەوامن ل ڤێ‌ مەدرەسه‌یێ‌، ئەوژی ئەڤەنە: (سەید ئەبو بەكر كوڕێ‌ سەید زه‌ینه‌ددینێ‌ ئەخلاتی) و (سەید صالح كوڕێ‌ مەلا محه‌مه‌دێ‌ مەزنێ‌ خەتی) و (سەید محه‌مه‌د كوڕێ‌ (؟) الامداری)، و (شێخ مه‌عرووف زادە)، و (شێخ عثمانێ ئامێدى)، و (سەید نه‌جمه‌ددین كوڕێ‌ ئه‌حمه‌دێ‌ نەقشه‌بەندی)، و (سەید شه‌مسه‌ددینێ‌ هه‌مه‌دانی)، ئەڤە هەمی فەقی بووینە ل جەم (شێخ عزه‌ددینێ‌ حەمیدى یێ‌ شۆشی یێ‌ عەباسی) ل گوندێ‌ (باشۆش).

دیسا دبێژیت: ئەڤە ئێكەم خواندنگەهە ل عیراقێ،‌ پشتی (مەدرەسه‌یا موستەنصریێ‌)، ئەوا هاتییە ئاڤاكرن ل بەغدا ساڵا (630مش)(20) ل سەر دەستێ‌ خەلیفێ‌ عەباسی (المستنصر بالله).

دیسا دبێژیت: ئەڤە گرنگترین جهێ‌ خواندنێ‌ و بەلاڤكرنا زانست و عیرفانا بوویە ل هەمی رۆژهەلاتا ناڤەراست(21).

دیسا دبێژیت: سەرپەرشتییا ڤێ‌ خواندنگەهێ‌ پشتی (میر عزه‌ددین)ى، كوڕێ‌ وی (شێخ خه‌لیلێ‌ حەمیدى یێ‌ مازنجانی) ب رێڤەبرییە هەتا ساڵا (840مش).

ل دویماهیێ‌ ژی دبێژیت: ب قەلەمێ‌ سەید سلێمان كوڕێ‌ سەید حەجی داودێ‌ حوسەینى یێ‌ شۆشی ل گوندێ‌ باشۆش ـ ئاكرێ‌ یا حەمیدی، ل ساڵا 1191مش هاتییە نڤیسین.

ئەڤە بوو ئەو تشتێ‌ هەژی نڤیسینێ‌ د ڤان هەردو لاپەڕان دا، ئەڤا دی بارا پتر رستێن دوبارەنە.

پەراوێز و شرۆڤە:

 1- عەشیرەته‌كا كوردانە ل دەڤەرا ئاكرێ و شۆش ‌، میرگەهەك دانایە، ژ چەرخێ‌ چارێ‌ تا چەرخێ‌ شەشێ‌ دەستهەڵات وەرگرتییە، دیسا هاتینە نیاسین ب (مازنجانی)، مێرخاز بووینە و دەڤەرا خۆ بەرفرەهـ كرییە، ژ میرێن بەرنیاس (مبارزه‌ددین كەك)، نڤیسینا سولتانێ عەباسی بۆ دەرخستبوو، هەر خەلیفەی نازناڤێ‌ (مبارزه‌ددین) دانا بوو سەر، زۆر یێ‌ چاك و صالح بوویە، سەحكە: القلقشندی، أحمد بن علی بن أحمد القاهری (ت: 821هـ)، صبح الأعشی فی صناعە الإنشاء، (دار الكتب العلمیة، بیروت د/ت): 4/375، هێرش كه‌مال رێكانی، عەشیرەتێن به‌هدینان، (سەنتەرێ‌ بێشكچی، زانكۆیا دهۆكێ‌: 2019)، ل266.

2- ب هەردو ناڤان هاتییە، لێ‌ بارا پتر یا ژێدەرێن ئیسلامی (شۆش) بكار دئینن، ژێدەرێن سریانی (باشۆش) بكار دئینن، ڤی گوندی كەلهەكا گەلەك بلند و دێرین هەیە، نێزیك (ئاكرا حەمیدییا)، دبێژن: كەلها ئاكرێ‌ لێ‌ بەرفرەهترە، شۆش یا بەرنیاسە ب حەبرمانكا وێ‌، سەحكە: یاقوت‌ الحموی، معجم البلدان، (دار صادر، بیروت: 1995، ط2): 3/372، دیسا ئەو: كەلهەكا بناڤ و دەنگە ل چیایێن رۆژهەلاتی میسل، سەحكە: القلقشندی، صبح الأعشی: 4/329.

3- ژ میرێن بەرنیاس (مبارزه‌ددین كەك) بوو، زۆر یێ‌ چاك و ب تەقوا بوویە، مەغۆلان گرنگی پێدایە و كرییە حاكمێ‌ هەولێر و دەوروبەران، سەحكە: ابن المستوفی (ت637هـ)، المبارك بن أحمد بن المبارك الإربلی، تحقیق: سامی الصقار، (دار الرشید، العراق:1980م): 2/461، یان: القلقشندی، صبح اڵاعشی: 4/375، یان: العمری، أحمد بن یحیی بن فضل الله القرشی العدوی، (ت:749هـ)، مسالك الأبصار فی ممالك الأمصار، (المجمع الثقافی، أبو ظبی، 1423هـ): 3/263.

4- حكمت ملا یاسین، ئاكرێ‌ د ڕۆپەلێن دیرۆكێ دا، (چاپخانا خانی، دهۆك: 2012)، ل58 – 60.

5- القلقشندی، أحمد بن علی بن أحمد القاهری (ت: 821هـ)، صبح الأعشی فی صناعە الإنشاء، (دار الكتب العلمیة، بیروت د/ت): 4/375، هێرش كه‌مال رێكانی، عەشیرەتێن به‌هدینان، (سەنتەرێ‌ بێشكچی، زانكۆیا دهۆكێ‌: 2019)، ل266.

6- حكمت ملا یاسین، ئاكرێ‌ د رۆپەلێن دیرۆكێ دا، ل69.

7- ئەڤ هژمارە جهێ‌ سەرسۆرمانێ‌ یە، كو هژمارەكا هۆسا و ژ هندە جهێن دویر هاتینە ڤی گوندی بۆ خواندنێ‌، چنكی ل جهەك دی دبێژیت: چل و هەشت خواندەڤا لێ‌ هەنە و تنێ‌ ناڤێ‌ شەش كەسا ئینایە، راستە گوندێ‌ شۆش گوندەكێ‌ ب ئاڤ و دەرامەت و داهات بوویە د چاخێن كەڤن دا و ئاكنجیێن وێ‌ زۆر بووینە، تەكیا وێ ژی ملك و وەقفا خۆ هەبوویە، لێ‌ دیسا ئەو هژمارە دبیت (50) فەقی بن نەك (500).

8- تا نۆكە جهەك ل بناڤا گوندێ‌ شۆش هەیە دبێژنێ‌ (سیك)، ئەڤە وێ‌ چەندێ‌ دگەهینیت، كو گوندەكێ‌ مەزن و ستراتیجی بوویە د ناڤبەرا دەڤەرا دەشتا نافكوڕێ‌ و هەتا شارێ‌ میسل، دیسا ل گەل دەڤەرا چیای و بەر ب دەڤەرا زێبارییان و هەتا شارێ‌ ئامێدیێ‌ و هەكارییان.

9- چ شینوار نهۆ نەماینە، لێ‌ بەحس دكەن كو ئاڤاهییەكێ‌ مەزن هەبوویە د ناڤبەرا (سیكێ‌) و مزگەفتێ‌ دا، لێ‌ دیسا ئەڤ هژمارا ژووران گەلەك زۆرە بۆ مەدرەسەیه‌كێ‌، دبیت ئەوژی (17) ژوور بن نەك (117).

10- قەزایەكە دكەڤیته‌ باكورێ‌ رۆژهەلاتێ‌ پارێزگەها نەجەف ل ناڤەندا عیراقێ‌، دویراتی ژ كوفە بۆ ئاكرێ‌ (660كم)ە.

11- گزیرتەكا ئیتالی یە ل دەریا ناڤاراست، سەحكە: یاقوت‌ الحموی، معجم البلدان: 3/416.

12- شارەكێ‌ وه‌ڵاتێ‌ مسرێ یە، سەحكە: یاقوت‌ الحموی، معجم البلدان: 1/248، لێ‌ دو (لیون) هەنە ئێك ل فرەنسا و یادی ل ئسپانیایە.

13- مەخسەد پێ‌ ستانبۆلا نۆكەیە، لێ‌ قەسته‌نتین شارەكێ‌ وه‌ڵاتێ‌ جەزائیرێ‌ یە.

14- زاراڤێ‌ ئیسلامی بوو، بۆ ئسپانیا نۆكە.

15- وه‌ڵاتەكێ‌ ناڤەندا ئاسیایە ل رۆژئاڤا چینێ‌ و ژێرییا كازاخستانێ‌، پایتەختێ‌ وێ‌ (بیشكیك)ه‌.

16- شارەكێ‌ ژێرییا وه‌ڵاتێ‌ یەمەنێ‌ یە ل سەر دەریا عەرەبی.

17- شارەكێ‌ وه‌ڵاتێ‌ تۆنسێ‌ یە.

18- ئێك ژ پێنج بنەمالێن سەرەكی یێن گوندێ‌ شۆشن، ئەوژی ئەڤەنە: (شێخ، سەید، گۆل، هەرنی، مەلاكی)، دیارە ناڤێ‌ وان ژ پەیڤا (مەلا) هاتییە، ئانكو: ب مەلایان ب ناڤوده‌نگ بووینە یانژی ژ پەیڤا عەرەبی (ملاك) هاتییە، ئانكو ئەوێن خودان ملك.

19- ل ڤێرە ئەڤ كەسە پێناسه‌كرییە، كو ژ هه‌ڤالێن پێغەمبەرى یە(س)، ئانكو بەری ئیسلام بگەهیتە ڤێ‌ دەڤەرێ،‌ ڤی كەسی خۆ گەهاندییە مەكەهێ‌ و باوەرى ب (محمدی) ئینایە(س)، لێ‌ ئەڤ چەندە نەهاتییە بنەجهكرن و ناڤێ‌ وی د چ پەرتووك و ژێدەرێن ئیسلامی و نە ئیسلامی دا نەهاتییە، لێ‌ وەك پێزانین دێ‌ مینیت لێ‌ نەیا بنەجهكرییە.

20- د دەستخه‌تێ دا ئەڤ دیرۆكە نڤیسیە (1233 للهجرة)، لێ‌ ئەو ژ خەلەتیێن ناسخی یە، یا دروست ئەو هژمارە یا زایینی یە نە یا مشه‌حتى یه‌، یا مشه‌ختى دبیته‌ (630).

21- بكارئینانا زاراڤێ‌ (رۆژهەلاتا ناڤەراست) د ڤێ‌ دەستخه‌تێ دا، جهێ‌ شك و دودلیێ‌ یە، چنكی ئەڤ  زاراڤ ب شێوەك رەسمی ساڵا (1902ز.) هاتییە بكارئینان ژ لایێ‌ بریتانیا، بەرانبەر (رۆژهەلاتا نێزیك) و (رۆژهەلاتا دویر)، لێ‌ دیرۆكا دەستخه‌تێ‌ (1191مش) بەراورد ل گەل زایینی دبیته‌ (1777- 1778ز.)، ئێدی جوداهی دبیتە (120) ساڵ، ژبلی ئەو دەستپێك بوویە و هەتا ئەو زاراڤ بەلاڤ بوویە ل جیهانێ‌ ل وی دەمی كو ئەگەرێن گەهاندنێ‌ زۆر د لاواز بووینە، سەحكە: دیبۆرا، الشرق الأوسط المعاصر، وەرگێرانا: أحمد عبد الحمید، (مطابع المجلس الأعلی للآثار، القاهرة: 2003)، ل27.

Check Also

دابونەریت و سۆشیال میدیا و بەرئێكەفتنا ھێزان

عەبدولرەحمان بامەرنی ئەز دێ نڤیسینا خوە ب دو پرسان دەستپێكەم، ئەو ژی: ـ ئایا سۆشیال …