گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. عارف حیتۆ
بۆ ماوهیهكێ دوور و درێژ، خهلكی وهسا هزر دكر، كو شیزۆفرینیا دوكهرتبوونا كهسایهتییا مرۆڤییه. ههموو نهساخێن شیزۆفرینیێ كهسانێن دوڕوینه، یان ئهوێن دوڕوی نهساخێن شیزۆفرینینه. دبیت ژ ئهگهرێ تێنهگههشتنا نهساخیێ بیت، یان ژبهر رامانا حهرفییا ناڤێ وێ بیت (Splitting mind)، كو دوکەرتبوونا مهژییه. نهدووره، ژ بهر هندهك گۆتار و نڤیسینێن جڤاكی یێن شرۆڤهكرنا كهسایهتیێ بیت (كو پتر دهێنه خواندن)، یان ژی ژبهر بكارئینانا جهڤهنگییا تێرمێ شیزۆفرینیایێ بیت، كو مشه جاران نڤیسهر دیاردهیا دوڕوییاتیێ پێ وهسف دكهن.
ههرچهوا بیت، ههتا نهۆ ژی گهلهك كهس ههنه شیزۆفرینیایێ ب دوكەرتبوونا كهسایهتیێ تێ دگههن، ههرچهنده كۆمهكا پسپۆر و ڤهكۆلهران دایه خویاكرن كو شیزۆفرینیا نه دوبهند بوونا كهسایهتییێیه، بهلكو ههستكرنا ب دو ژیوارێن جیاوازه، بهرهۆز و نهبهرهۆز. ههروهسا هاتییه خویاكرن، كو دوکەرتبوونا كهسایهتیێ، پێشێلبوونهكا دی یا دهروونییه دبێژنێ پێشێلبوونا فرهكهسایهتیێ (Multiple Personality Disorder) یان كهسایهتییا دوبەند، كو پتر ژ ناسنامهیهكا كهسایهتییێ ل نك نهساخی ههیه و هندهك نیشانێن مینا نیشاندهرێن شیزۆفرینیایێ لێ دهردكهڤن، لێ ناگههنه ئاستێ ئێشا شیزۆفرینیایێ. ژبهركو نهساخ ب كۆمهكا كهسایهتییان سهرهدهریێ ل گهل دهردۆرا خوه دكهت، لهوا هندهك نۆژدارێن نهۆ دبێژنێ پێشێلبوونا ناسنامهیا پهرتبوویی (Dissociative IdentityDisorder- DID).
ههلگرێن دوبەندی یان فرهكهسایهتیێ ب دو شێوازێن جودا یان تێڤهل هزر دكهن، یان ژی كۆمهكا كارڤهدانێن جودا و تێڤهل ژ بۆ ههمان ههڵوێستی ههنه. ئهڤ هزركرن و كارڤهدانێن جیاواز، جودانه ژ وێ چهندێ، كو كهسهكی پتر ژ ناسنامهیهكێ ههبیت (كو نیشاندهرهكا گرنگا دوبەندییا كهسایهتیێیه). د حالهتێ پێشێلبوونا ناسنامهیا پهرتبووییدا، نهساخ وهسا هزر دكهت كو دو ناسنامهیێن جودا (یان پتر) ههنه و ههر ناسنامهیهك ل دهمهكێ دیاركری، ب ههموو تێهزرین و ستایلێن رهفتارێ و دلینیێ سهرهدهریێ ل گهل دهوروبهرێن خوه دكهت.
نیشانێن سهرهكی یێن كهسایهتییا دوبەند، ژبیركرنهكا بهردهوام و ژ دهستدانا بیردانكێیه؛ وهكو ژبیركرنا هندهك پێزانینێن تایبهتێن كهسۆكی، یان ژبیركرنا هندهك كهس و بۆیهرێن ههڤبهند ب ژیانا وی ڤه، یان ژی هندهك سهردهمێن ههڤبهند ب زارۆكینییا ویڤه. نهدووره، هندهك بۆیهر و شارهزایی یێن خوه یێن رۆژانه ژی ژبیر بكهت، وهكو وێ چهندێ، كو ژ نشكهكێ ڤه ژبیر بكهت كا دێ چهوا خشتهیهكی ل سهر كومپیۆتهری چێكهت، یان هندهك جاران وه ههست دكهت، كو یێ بهرزه بوویی. ماوهیێ ڤان نیشانان ل گورهی جۆرێ ژبیركرنێیه، دبیت ژنشكهكێ ڤه بیت و بۆ ماوهیێ چهندین خولهكان یان دهمژمێران ڤهكێشیت، نهدووره ژی ب ههیڤان و ساڵان ڤهكێشیت. ل گهل ڤێ ژبیركرنێ ژی، نهدووره تویشی كۆمهكا ئالۆزی و پێشێلبوونێن ههلچوونێ و رهفتارێن جڤاكی ببیت، رێژهیا خۆكوشتنێ د ڤی جۆره كهسایهتیێ دا بلنده و هندهك جاران دگههته 70% (ل دهف وان نهساخێن سهرهدانا كلینیكێن تایبهت دكهن). جوداهییا وێ ل گهل شیزۆفرینیایێ؛ ههبوونا دو كهسایهتییانه، (كو د شیزۆفرینیایێ دا یهك كهسایهتییه ههست ب دو ژیوارێن جیاواز دكهت). ئهو ههلوهسهیێن ژ ڤێ پێشێلبوونێ پهیدا دبن، نهساخ هزر دكهت، كو هندهك دهنگن ژ كهسایهتی یێن وی یێن جیاواز دهردكهڤن، یان ل گهل خوه دئاخڤن، لێ ههلوهسهیێن شیزۆفرینیایێ هندهك دهنگێن دهرڤهیینه بۆ وی/ وێ دهێنه ئاراستهكرن(1).
نیشانا دویێ یا ڤێ كهسایهتیێ، ههبوونا دو ناسنامهیێن جودایه (یان پتر)، ههر جۆرهكێ ناسنامێ ل دهمهكێ دیاركری ل سهر زاڵ دبیت. ب ڤێ چهندێ ژی، ب دو ناسنامه و كهسایهتی یێن جیاواز (یان پتر) سهرهدهریێ ل گهل دهردۆران دكهت. ئهڤ دوبەندی یان فرهناسنامهیه ب دو شێوازان كار دكهته سهر نهساخی؛ ب سهرداگرتن و ب سهردانهگرتن.
د شێوازێ ب سهرداگرتنێ دا (Possession)؛ ناسنامهیێن كهسی وهسا دهردكهڤن ههروهكو فاكتهرهكێ دهرڤهییێ ب سهرداگرتی و ئهو یێ كرییه مولكێ خوه، دبیت ئهڤ فاكتهره گیانهك بیت یان بونهوهرهكێ دایلان بیت (مینا خودێ یان شهیتانی)، دبیت ژی كهسهكێ مری بیت (د پڕانییا جاران دا، ب شێوهیهكێ دراماتیكی یێ مری!). ههرچهوا بیت، رهفتارا بهرێ یا ڤان كهسایهتی یێن ناسنامه جیاواز دهێته گوهۆرین و خهلك تێ دئینتهدهر كو رهفتارا دو كهسێن جیاواز دكهت. ههرچهنده د هندهك ئایین و كهلتۆراندا ب سروشتی دهێنه دیتن. لێ ئهڤ ناسنامهیێن شۆنگر، ژ لایێ جڤاكیڤه نهقهبوولكرینه و ئالۆزییهكێ بۆ خودانێ وان دروست دكهن، چونكو ل هندهك دهم و جهان دهردكهڤن كو ل گهل ئاستێ ئایینی و رهوشهنبیری و جڤاكیێ خودانێ وان كهسایهتییان ناگونجیت. نهساخ ب شێوهیهكێ جودا دئاخڤیت یان ب ئاشكرایی رهفتارێن جودا دكهت، كو خێزانا وی و ههموو دهوروبهر تێ دئیننهدهر ئهڤه كهسهكێ دییه دئاخڤیت، یان كهسهكی یێ ب سهرداگرتی و ل شوینا وی دئاخڤیت.
د شێوازێ ب سهردانهگرتنێدا (Non Possession)، كهسێ دوبەند ههست ب گوهۆڕینهكا ئاڤهرتهیی و ژنشكانڤه دكهت، ههروهكو ئهو ب خوهیه چاڤدێرییا ئاخفتن و دلینی و رهفتارێن خوه دكهت، نه بریكار یان شۆنگرهكێ دهرڤهییه. د پڕانییا جاران دا، نه ئاشكرایه و خهلك ب ساناهی تێ نائینتهدهر كو یێ رهفتارهكا ب ناسنامهكا جودا دكهت(2). هندهك جاران ههست دكهن كو هندهك لایهنێن كهسایهتییا وان یا ژێڤهبوویی (كو حالهتهكه دبێژنێ فڕین یان فڕێدانا كهسایهتیێ)، یان وهسا خوه دبینن كو یێن د ناڤ فیلمهكێ سینهمایی دا و یێ كهسهكێ جودا ژ خوه دبینن. دبیت هزرهكێ بكهن یان هندهك تشتان بێژن یان ژی هندهك رهفتاران بكهن، كو شیانا كونترۆلكرنا وان نینه و نه ژ ساخلهتێن كهسایهتییا وان یا سروشتینه. ب مشهیی ههڵوێست و حهز و باوهری یێن وان دهێنه گوهۆڕین، چونكو د ههر حالهتهكی دا كهسهكێ جودا دهربڕینێ ژ وان ههڵوێست و حهز و باوهرییان دكهت. هندهك جاران ژی ههست ب جهستهیێ خوه دكهن كو یێ هاتییه گوهۆڕین و نهجهستهیێ وانه (بۆ نموونه؛ وهسا هزر دكهن كو ئهو جهستهیه یێ زاڕۆكهكییه یان یێ كهسهكییه ژ رهگهزێ بهرانبهر). دبیت ژی، نهساخ هندهك پێزانینێن كهسۆكی یێن گرنگ ل سهر خوه بزانیت، كو كهسایهتی یێن دی یێن د ناڤ دا نهزانن، یان كهسایهتی یێن ههمهجۆر و جیاواز ههڤدو دنیاسن و د ناڤ جیهانهكا نافخۆییا تێروتهسهل دا كارلێككرنێ ل گهل ههڤ دكهن. بۆ نموونه؛ دبیت كهسایهتییا (أ) ههموو پێزانینان ل سهر كهسایهتییا (ب) بزانیت و ئاگههداری ههموو كار و كریارێن وێ بیت، ههروهكو یا چاڤدێرییا كهسایهتییا (ب) دكهت. لێ مهرج نینه كو كهسایهتییا (ب) ههمان پێزانین ل سهر كهسایهتییا (أ) ههبن، دبیت ژی ئهو پێزانین و ئاگههبوونه ل سهر ههبن.
ئهڤ تێكههلییا د ناڤبهرا كهسایهتی یێن نهساخی دا، ژیانا وی بهر ب مشهوهشی و ئاژاوهبوونێڤه دبهت. ژ ئهگهرێ ڤێ كارلێككرنێ، نهساخی گوھ ل هندهك دهنگێن نافخۆیی دبیت، كو دانوستاندنه د ناڤبهرا كهسایهتییان دا یان ههڵسهنگاندنا چالاكی یێن رۆژانهیه، یان ژی بهحسكرنا هندهك بیرههی یێن كهڤنه. دبیت كهسهك ژ ڤان كهسایهتی یێن نافخۆیی ل ههڤالهكێ خوه یێ كاری بخوڕیت، یان رهفتارهكا نهههژی ل گهل رێڤهبهرێ نهساخی بكهت. ئهڤ جۆرێ كهسایهتیێ پێشێلبوونهكا دهروونییه و پێدڤی ب چارهسهریێ ههیه. دبیت هندهك نیشان ل گهل نیشاندهرێن شیزۆفرینیایێ بگونجن، لێ نهشیزۆفرینیایه.
لێ دوڕوییاتی بابهتهكێ دی یێ جڤاكییه و چ ههڤبهندی ب ئێشا شیزۆفرینیایێ و ڤێ كهسایهتیێڤه نینه. ئهگهر ئهڤ حالهتێن ژێگۆتی ئێش و پێشێلبوونێن دهروونی بن، دوڕوییاتی دیاردهكا جڤاكییه ژ ئهگهرێ دو سیستهمێن ههڤدژ د ناڤ جڤاكهكی دا پهیدا دبیت. خهلكێ وی جڤاكی د ههمان دهم دا گرێدایی ههردو سیستهمان دبن و د ههڵوێست و ژیانا خوه یا رۆژانه دا بكار دئینن (بێی، كو ههست ب ههڤدژیێ بكهن). ئانكو ههر سیستهمهك ل گورهی ئارامییا دهروونی و بهرژهوهندییا كهسۆكی- جڤاكی ل سهر كهسایهتی و بیروباوهرێن مرۆڤی زاڵ دبیت. مرۆڤ ژبهر دو ئهگهرێن سهرهكی پهنایێ دبهته بهر ڤێ دیاردێ؛ تێركرنا حهز و پێداویستی و پاڵێنهرێن خوه یێن نافخۆیی كو ژیانهكا ههژی و ل ئاستێ پێشبینكری بژیت. ئهگهرێ دویێ ژی، رازیكرنا جڤاكییه، كو د چاڤێن ژیوارێ دهردۆردا، یێ قهبوولكری و ههژی بیت.
ب شێوهیهكێ گشتی، ئهڤ ههردو سیستهمه دهربرینێ ژ ژیوارێ بهرهۆز و هزرێن ئیدیالی دكهن، یان ژی ههڤڕكییهكا نافخۆییه د ناڤبهرا ڤیان و شیانێ دا. ههر كهسهك حهز دكهت ژیانهكا خۆش و بێكێماسی بژیت، ههموو پێداویستی یێن ژیانێ بۆ خێزانا خوه و بنهماڵا خوه، ب باشترین شێوه دابین بكهت. ژ بۆ ڤێ مهرهمێ ژی، دێ ههموو شارهزایی و شیانێن خوه ئێخته د بیاڤێ كاركرنێ دا، كو پێ بگههته ئارمانجا خوه یا خواستی. لێ د ههمان دهم دا ژی، حهز دكهت كهسایهتییهكێ ههژی و خۆشهویست بیت، كو جهێ ڕێزگرتن و شههنازیپێكرنا جڤاكی بیت. ئهڤجا دێ بانگهوازیێ بۆ ههموو سنج و رهفتار و باوهری یێن پهسندكری یێن جڤاكی كهت (ههوڵدانهكه ژ بۆ هندێ، كو كهسهكێ نموونهیی- ئیدیالی بیت). ئهگهر ههردو ئارمانجێن ئیدیالیبوونێ و ژیواركییێ د ههڤگونجایی و ههڤتهمامكهر بن، هینگی دێ ههر سێ پێكهاتهیێن كهسایهتییا مرۆڤی ژی (ئهز- Ego، ئهو- Id، ئهزا بلند- Super ego) ههڤگونجایی بن و دێ ههڤسهنگییهك د ناڤبهرا حهز و پاڵێنهر و هزر و رهفتار و وژدانا مرۆڤی دا پهیدا بیت و دێ شێوازهكێ كاملانیێ د چاڤێن جڤاكیدا وهرگریت. لێ چونكو ئهز (Ego) دهربڕینێ ژ جڤاكیبوونێ و هۆشیارییا مرۆڤی دكهت، ئهو (Id) دهڕبینێ ژ حهز و پاڵێنهرێن ئاژهلی یێن نههۆشییا مرۆڤی دكهت و ئهزا بلند ژی (Super ego) مینا چاڤدێر و زێرهڤانهكێ ئهزێیه كو نهكهفته بن باندۆرا حهزێن ڤهشاركری، ئهڤجا چ جاران ئهو ههڤگونجانه پهیدا نابیت و ههردهم مرۆڤ دكهفته دناڤ ههڤڕكییهكا بهردهواما د ناڤبهرا حهزێن ڤهشارتی و كریارێن ڕێپێدایی دا.
ئهڤ ههڤڕكییا نافخۆیی پشكهكا سروشتییا ژیانا مرۆڤانه و ب تیۆرا شرۆڤهكارییا دهروونی هاتییه پهژراندن و ناكهفته د چوارچۆڤێ دوڕوییاتیێدا، بهلكو پشكهكه ژ چییاتییا ناخ و دهروونێ مرۆڤی. لێ ئهوا دوڕوییاتی پتر ئینایه د ناڤ بازنهیێ جڤاكی دا گۆتن و رهفتارێن مرۆڤانه، ب گۆتن؛ باوهرییێ ب كۆمهكا تێگهھ و عورفێن پهسهندكری دئینیت، لێ ب كریار؛ هندهك رهفتارێن دی یێن ل دژی وان گۆتنان دكهت. دهمێ د. عهلی وهردی تیۆرا ههڤڕكییا د ناڤبهرا شههرستانی و بهداوهتێ ژ ئیبن خهلدوون وهرگرتی كو جڤاكێ عیراقێ پێ شرۆڤه بكهت، وی دڤێیا سهرهدهریێ ل گهل رههوریشالێن وێ ههڤڕكییا بهردهواما ههیی د جڤاكێ عیراقێ دا بكهت. كۆمهكا عهشیرهتێن كۆچهر و بهدهوی ژبۆ لێگهریانا ل چهروانه و ئاڤێ، مشهختی نهاڵا د ناڤبهرا ههردو رووباراندا بوون و پاشی ل گهل خۆجهێن گوند و باژێران، تویشی ههڤڕكی یێن بهردهوام بوون. ڤان ههڤڕكییان ئهو ئێخستنه د ناڤ بازنهیێ دو سیستهمێن ههڤڕكدا؛ سیستهمێ كهڤن (عهشیرهتی- كۆچهرایهتی) و یێ نوو (شههرهواری)، ئانكو ههڤڕكییا د ناڤبهرا باوهری یێن رهسهن و رهفتارێن كهتواری دا، كو بهر ب دوڕوییاتییا سهرهدهریكرنێڤه چوون، ههتاكو بوویه پشكهك ژ پێكهاتهیێ كهسایهتییا وان(3).
ژ لایهكێ دیڤه، دبیت ئهڤ ههڤڕكییه ب ههمان توندییا خوه د ناڤ جڤاكهكێ شههرهوار دا ژی ههبیت، لێ ب میناكێ ههڤڕكییا د ناڤبهرا نوویاتی و شۆپپارێزیێ دا دهردكهڤیت. ژیانا مرۆڤی د وهرارهكا بهردهوامدایه و ههر قووناغهكا وهرارێ هندهك تێگههێن نوو دهێنه د ناڤ جڤاكی دا كو خهلك ب ساناهی نهشێت سهرهدهریێ ل گهل بكهت، ئهڤجا خهلك دبنه دو جوین؛ ئالا ههلگرێن نوویاتیێ و ئهوێن شۆپپارێز. ئهڤ ههڤڕكییا د ناڤبهرا تێگههێن كهڤن و نوو دا، دبیته ئهگهرێ وێ چهندێ كو د ناڤ ژیواری و بیاڤێ پراكتیزهكرنا تێگههێن جڤاكی دا بهر ب دوڕوییاتیێڤه بچن(4).
لێ ئهوا ئهڤ دوڕوییاتییه كرییه بابهتێ لێكۆلینان و دویڤچوونێ، پهیدابوونا ئایینان و ب نهمازهیی ئایینێ ئیسلامێ بوو. ئایین ل سهر سێ ستوونێن سهرهكی رادوهستێت؛ باوهردارییا رههاییه ب پهیاما ئایینی، ئهنجامدانا ئاییردهیێن ئایینیه كو ئاستێ پێڤهگرێدانێ پێ دیار دكهت، سنج و رهفتارێن قهبوولكری یێن شهریعهتێنه. ئهگهر دشیاندا ههبیت كو پێگیریێ ب ههردو ستوونێن ئێكێ و دووێ بكهن، لێ پێگیرییا ب ستوونا سیێ نههێسانه، چونكو ب سنج و رهفتارێن نموونهیی یێن ئایینیڤه گرێدایه و كهسهك نهشێت یێ نموونهیی بیت(5). ل ڤێره مرۆڤێ موسلمان دكهفته د ناڤ ههڤڕكییا د ناڤبهرا دنیایێ و ئاخرهتێ دا، دنیا و ئاخرهت دو جیهانێن ژێكجودانه، ئاخرهت نهبهرههست و نهبهرچاڤه، سهركهفتنا ب ئاخرهتێ یا پاشئێخستییه. لێ دنیا یا بهرههست و بهرچاڤه، سهركهفتنا ب دنیایێ یا ههنۆكهییه. ههرچهنده ئیسلامێ (كو ئایینێ دنیا و ئاخرهتێیه)، ل گورهی دیتنا خوه یا سهردهمهكێ دیاركری، چارهسهری ژ بۆ ڤێ ههڤكێشێ دانایه (وهسا بۆ دنیایا خوه كار بكه ههروهكو چ جاران نامری، وهسا بۆ ئاخرهتا خوه كار بكه، ههروهكو سوبه دێ مری- ئیمامێ عهلی)، لێ ل شوینا ئهڤ گۆتنه ببیته چارهسهر، رهفتارێن دوڕوییاتیێ بهر ب ئاقارهكێ بهرفرههترڤه برن. ههموو ئهو كریارێن ژیواركی یێن نهگونجایی ل گهل سنجێ نموونهییێ پهژراندی، ل بن ڤێ گۆتنێ و حهلالییا بازرگانیێ دهاتنه كرن. ب ڤێ چهندێ ژی، ب درێژاهییا دیرۆكا ئیسلامێ دبینین، كو كهسێ موسلمان تا سهر ههستی ب ههر پێنج ئاییردهیێن فهرزكریڤه گرێدایه و پاشی ل گورهی حهز و نیاز و بهرژهوهندا خوه كار دكهت. ل ناڤ جڤاتان و د مزگهفتێ ڤه، بانگهوازیێ بۆ ههموو سنج و ساخلهتێن موسلمانێ پاقژ دكهت، د ژیانا خوه یا رۆژانهدا، وان ههموو شیرهت و رێنماییان ژبیر دكهت.
ژێدهرێن دیرۆكا ئیسلامێ دبێژن، كو ل سهردهمێ دهستپێكا ئیسلامێ، گهلهك سهربازێن لهشكهرێ معاویهیێ كوڕێ ئهبو سفیان دگۆتن: «دلێ من ل گهل دۆزا عهلییه، لێ شیرێ من ل گهل معاویهیه«، ئهڤه ژی نموونهیهكا زێندییه ل سهر ههڤڕكییا د ناڤبهرا دنیا و ئاخرهتێ دا، شهڕڤانێن ههردو جوینێن ههڤڕك د زانین كا دۆزا كێ رهوایه، لێ پاداشتێن دنیایی یێن معاوییهی خهلك ژ پاداشتێن ئاخرهتی یێن عهلی ددا پاش و بهر ب ئۆردییا لهشكهرێ معاوییهیڤه دبرن(6). نموونهیێن ژ ڤی جۆری پڕی دیرۆكا ئیسلامهتیێنه (ڤێره نه جهێ ڤی بابهتییه).
بابهتێ دی یێ ئهڤ دوڕوییاتییه موكمتر لێ كری، هاتنا شههرستانییا رۆژئاڤایی بوو، كو كۆمهكا تێگههێن نوو یێن ژیانێ (مینا وهلات، دیموكراسی، مافێن مرۆڤی، مافێن ژنێ و زارۆكان… هتد) و كۆمهكا ئالاڤێن نوو یێن بهرههمهێنانێ و شێوازێن نوو یێن ههڤبهندی و پهیوهندیكرنێ ئینانه د ناڤ جڤاكێن پاراستی دا. فیلم و دراما یێن میسری، ب بهرفرههی خوه ل ڤی بابهتی ددهن و پڕانییا جاران كهسایهتییا (سی سهیید) دهربڕینێ ژ وی كهسی دكهت، یێ د ماڵا خوهدا شۆپپارێز و توند، لێ ئهو ب خوه ب دویڤ ههوایێ دلێ خوه دكهڤیت. ئانكو ئهو كریارێن ئایینی حهرامكرین، ئهو ل خێزان و دهردۆرا خوه حهرام دكهت (ب ناڤێ پاراستنا ئایینێ پیرۆز) و بۆ خوه حهلال دبینیت!؟
ئهڤ بابهتهیه دێ بهرێ مه دهته دیاردهكا دی یا ههڤبهند ب دوبەندییا كهسایهتیێ و دوڕوییاتیێڤه. ئهو ژی نهشازییا جڤاكییه. ئهگهر دوڕوییاتی ب شێوهیهكێ نههۆشیێ بیت و مرۆڤ ههست ب دووانیزما كهسایهتییا خوه نهكهت، نهشازییا جڤاكی ب زانیبوون و پلان دهێته كرن. دبیت د وهختێ ئهنجامدانا رهفتارێن ههڤدژدا بچیته دناڤ پرۆسهیا نههۆشییهكا كۆمێدا و پێ نهزانیت، لێ دهمێ هزرێن خوه د رهفتارێن خوهدا دكهت، پێ دحهسیێت، كو یێ رهفتارهكا نهپهسند و نهقهبوولكری دكهت. ئایینێ مهسیحیهتێ ئهڤ نهشازییه یان دوڕوییاتییه ب جهلسهیێن دانپێدانێ ههڤسهنگ كرییه، كو كهسێ تاوانبار دێ چیته دێرێ و دانپێدانێ ب گونهها خوه كهت. ههرچهنده ئهڤه نهچارهسهرییه، لێ خوه قاییلكرنهكه كو باوهری یێن ئایینی پهرت نهبن و نهبنه پشكهك ژ پرۆسهیا دوبەندییا د كهسایهتیێ دا.
د ئیسلامێ دا ژی، تۆبهكرن ههیه، كو مرۆڤێ موسلمان دێ تۆبه كهت ژ وان رهفتارێن ئهنجامدایی و ئێدی دێ ڤهگهریتهڤه سهر سنج و رهفتارێن ئایینێ خوه. ئهڤ ههردو نموونهیه وێ ئاماژێ ددهن، كو ئۆلدار و پارێزهرێن ئایینان ژی ههست ب زهحمهتییا نموونهییێ كرییه و ساخلهتێ كاملانییا كهسێ ئۆلدار بهر ب رێژهییێڤه برییه. موسلمان دبێژن: «كاملانی بهس ژبۆ خودێیه«.
دوڕوییاتی و نهشازییا جڤاكی
د ڤان سهد سالێن بۆری دا، كهسهكێ هندی دكتۆر عهلی وهردی، خوه ل بابهتێ سروشتێ مرۆڤی و كهسایهتییا جڤاكی و دوڕوییاتی و نهشازییا جڤاكی نهدایه. ههموو ڤهكۆلینێن خوه یێن ژ بۆ شرۆڤهكرنا ساخلهتێن كهسایهتییا مرۆڤێ عیراقی ل سهر سێ مگرتی یێن سهرهكی ئاڤاكرینه. ئهڤ ههرسێ مگرتییه كرینه سهدهمێ سهرهكیێ ههموو دوبەندی و دوڕوییاتی و نهشازییان، ئهو ههرسێ مگرتی؛ ههڤڕكییا كۆچهراتی و شههرهواریێ، دوبەندی و دوڕوییاتییا كهسایهتیێ، نهشازییا جڤاكی(7). دوڕوییاتییا كهسایهتیێ ساخلهتهكێ مرۆڤییه، كو كۆمهكا رهفتارێن ههڤدژ ل گهل بیروباوهرێن خوه دكهت (بێی پێ بحهسیێت). نهشازییا جڤاكی، ههمان دوڕوییاتییه د رهفتارێن مرۆڤی دا دهردكهڤیت، لێ ژ ئهگهرێ سهرهدهرییهكا ههنۆكهیی یا ل گهل تێگههێن نوو و گوهۆڕینێن جڤاكی پهیدا دبیت. دبیت مرۆڤی ئاگهھ ژ مومارهسهكرنا ڤێ نهشازیێ ههبیت و دبیت ب شێوهیهكێ بهرهبهرهیی ببیته پشكهك ژ ستایلێ كهسایهتیێ. ئهو كهسێ ب شهڤ و رۆژ بانگهوازیێ بۆ ئازادی و مافێن ژنان دكهت، لێ د مالا خوهدا وێ ئازادیێ قورغ دكهت و وان مافان پێشێل دكهت، دزانیت، كو یێ رهفتارهكا نهشاز دكهت، لێ ژ بۆ رازیكرنا جڤاكی و پیشاندانا مهدهنیبوونا خوه دكهت. ئهو كهسێن ههردهم گللهییان ژ حكومهتێ دكهن، كو كێمتر ماف بۆ هاتینه پێشكێشكرن، نزانیت، كو وی ژی ئهركێن خوه ب كاملانی ئهنجام نهداینه (ل بهرانبهری مافێن داخوازكری)، وهسا هزر دكهت، كو كهسهكێ هندی وی نهكرییه.
ئهڤ دوبەندییا دهێته دیتن، ژ ئهگهرێ گوهۆرینێن هێدی یان بلهز پهیدا دبیت. د گوهۆڕینێن هێدی و بهرهبهرهییدا، مرۆڤ دشێت ل گهل بگونجیت و ب بۆرینا دهمی دێ ل گهل راهێت. ئهڤ جۆرێ راهاتنا ل گهل گوهۆرینان، پێدڤی ب دوبەندیێ و دوڕوییاتیێ ناكهت، چونكو ڕهفتارا گوهاڕتی دبیته پشكهك ژ مهنزوومهیا قهبوولكرییا جڤاكی.
لێ دگوهۆرڕینێن بلهز دا، ههڤڕكی د ناڤبهرا تێگههێن كهڤن و نوو دا پهیدا دبیت و مرۆڤ پێ شهپرزه دبیت كا دێ تێگههێن ههیی پارێزیت یان دێ ل گهل پێلا هزرێن نوو دهته ڕێ. د پڕانییا جاراندا، بهرژهوهندا خوه دههلبژێریت، كو جار ل گهل هزرێن نوویه و جارنا ب پاراستنا هزرێن كهڤن ڤه گرێداییه. ههر گوهۆڕینهكا بلهزا شههرستانیێ، ب ههمان ئاست كار ناكهته سهر ههموو پشكێن پهیكهرێ جڤاكی. مشه جاران دهمێ دو بیاڤێن پێكڤهگرێدایی بهرئاتاڤی پێشكهفتنێن نوو دبن، گوهۆڕین د پشكهكێ دا دقهومیت و پشكا دی وهكو خوه دمینیت، یان ل ئێكێ بلهزتره ژ یا دی. ئهڤه ژی دبیته ئهگهرێ شهپرزهیی و دوبەندییا رهفتارێ و سهرهدهریكرنێ. گوهۆڕینێن شههرستانیێ (بهری كو هزر و رهفتار بن)، ب كۆمهكا عهدهت و تێگههانڤه دهێته د ناڤ جڤاكی دا.
عهدهت ب سروشتێ خوه هشكن و ب رابردوویڤه گرێداینه، مرۆڤ ل سهر ڕادهێن و ل گهل مهزن دبن، دهمێ دهێنه گوهۆڕین ب شێوهیهكێ بهرهبهرهیی و هێدی هێدی دهێنه پهژراندن. لێ هزر و رهفتارێن رۆژانه، ب ساناهی دهێنه گوهۆڕین و ب كریارا چاڤلێكرنێ، مرۆڤ دشێت ههر رۆژ هزر و رهفتارێن خوه بگوهۆڕیت. ب ڤێ چهندێ ژی، دێ ب نهچاری سهرهدهریێ ل گهل هزرێن نوو كهت و ب ههمان نهچاریێ دێ پارێزگارییا باوهری و عهدهتێن كهڤن ژی كهت، داكو بشێت ههڤسهنگییا خوه دناڤ جڤاكی و بنهمالێدا بپارێزیت(8).
ئهگهر ل رهفتارێن خوه یێن د ناڤ جڤاكی دا مێزه بكهین، دێ بینین، كو ئهم ههموو حهز دكهین حكومهت باشترین حكومهتا دنیایێ بیت، لێ كهسهك ژ مه پێگیریێ ب یاسا و رێنمایی یێن ڤێ حكومهتا خوه ناكهت (یان ب كێمی ژێ نهرازییه). ئهم ب مشهیی داخوازا مافان دكهین و ب كێمی ئهركێن خوه ئهنجام ددهین (یێن ل ههمبهری مافێن داخوازكری).
ههتا سپێدێ ل سهر فێسبووكێ خهبهرا دبێژینه بهرپرسان و ل رۆژا پاشتر، وێنهیان ل گهل دگرین و شههنازیێ ب نیاسینا وان دكهین.
ل سهر شاشهیێن تهلهفزیۆنێ ل دژی گهندهلیێ و بێقانوونیێ رادوهستێین، لێ ههر ئێكێ پێ چێببیت گهندهلی و بێقانوونیێ دكهت.
ئهم ههمی دبێژین دا دهنگێن خوه بدهینه كهسێن تهكنوكرات و ههژی، لێ ل سهر سندووقێن دهنگدانێ، دهنگێ خوه ددهینه خزم و ههڤعهشیران (خۆ ئهگهر نهههژی بن ژی).
پڕانییا خهلكی دیموكراتیخواز و پشتهڤانێن مافێن ژن و زارۆكانن، لێ د ژیانا رۆژانه دا، ههر ئێك دكتاتۆرهكه و پێشێلكرنا مافێن ژن و زارۆكان ب پاراستنا ئایینی و عورف و عهدهتانڤه گرێددهن.
ل خواندنگههان، قۆتابی یێن خوه فێری راستگۆییێ و دهستپاكیێ دكهین، لێ ل بهرانبهری پاداشتهكا كێم، وێ راستگۆیی و دهستپاكیێ ژ دهستددهین.
سهرسامییا خوه ژ بۆ زانستێ تهكنهلۆژیایێ نیشا ددهین و بانگهوازیێ بۆ دكهین، لێ ناهێلین كچێن مه موبایل ههبیت.
ژنان د ماڵڤه زیندان دكهین و دهمێ دهرفهتا پۆستهكێ ب پاره بۆ ههلكهڤیت، دێ بنێن هاونان كونكهین، كو ب دهستڤه بهێت.
رۆژییان دگرین و نڤێژان ل مزگهفتێ دكهین، ل ئێڤاری ژی مهیێ ڤهدخۆین.
زكات و صهدهقهیان ل سهر ههژاران بهلاڤ دكهین و فێلبازیێ د متایێن بازرگانیێ دا دكهین.
ئهم ههموو ل دژی سوحبهتێن سێكسی رادوهستین، چ خهبهرێن مه نینن ئهگهر ب سێكسی ڤه نهگرێدایی بن.
ئهم سهرا بابهتێن ئهڤینییا د ناڤبهرا گهنجان دا هەڤدو دكوژین و شههنازیێ ب هژمارا یارێن خوه دكهین…هتد.
ئهڤ ههموو رهفتارێن ههڤدژ و نهگونجایی، ب نهشازییا جڤاكی یان ب دوڕوییاتییا كهسایهتیێ دهێنه نیاسین. رۆژانه د ناڤ جڤاكی دا دهێنه دیتن و خهلك ب زانیبوون یان ب نههۆشی سهرهدهریێ ل گهل دكهت و هندهك جاران ژی بههانه دكهت (چ ب عهدهتێن جڤاكی یان ب فهرمووده و پهیامێن ئایینی). خهلكێ ههچكوههیی و جارنا كهسێن خواندهڤان ژی، ب كهسایهتی یێن دوبەند یان ب شیزۆفرینیایێ ددهنه نیاسین، لێ ڤان حالهتان چ ههڤبهندی ب پێشێلبوون و ئێشێن دهروونیڤه نینه، بهلكو دیاردهیێن جڤاكینه و چارهسهرییا وان ب رێكخستنا جڤاكی و سهروهرییا یاسایێ و مافێن مهدهنیڤه گرێدایه.
ژێدهر:
- صفات الشخصیة المزدوجة (2021). مقالة من موقع: (www.sotor.com).
- اضطراب الهویة التفارقي (2019). مقالة من موقع: (www.msdmanuals.com).
- د. علي الوردي (1965). دراسة في طبيعة المجتمع العراقي: دراسة تمهيدية لدراسة المجتمع العربي الاكبر في ضوء علم الاجتماع الحديث. ط1- بغداد. الكتاب موجود علی موقع: (www.kutub-pdf.net/books).
- د. علي الوردي (1955). مهزلة العقل البشری. ط1- بغداد. ط2 (1994)، منشورات دار كوڤان- لندن.
- د. علي الوردي (1965). دراسة في طبيعة المجتمع العراقي. الكتاب موجود علی موقع: (www.kutub-pdf.net/books).
- د. علي الوردي (1953). وعاظ السلاطین. ط1- بغداد. ط2 (1995)، منشورات دار كوڤان- لندن.
- د. علي الوردي (1969). لمحات إجتماعية من تاريخ العراق الحديث: المجلد الاول (الملحق الثاني). ط1، بغداد. من موقع: (https://www.alkottob.com).
- د. علي الوردي (1969). لمحات إجتماعية من تاريخ العراق الحديث: المجلد الاول (الملحق الأول).
