خواندن و ھەڵسەنگاندنەک بۆ کوردستانا دێرین یا پرۆفیسۆر د. عەلی تەتەر نێروەیی

وه‌رگێڕان:  وەڵات توفیق

پ. د. عەلی تەتەر نێروەیی (1968 – دھۆك) پەرتووكا خۆ یا ب ناڤێ (كوردستانا دێرین) بەڵاڤكر. ناڤێ دورست یێ پەرتووكێ ب ڤی شێوەیی یە: كوردستانا دێرین –  چەند ڤەكۆلینەك ل دۆر دەولەت، نەژاد، كەلتۆر و ئایینێن كوردستانێ، وەرگێران؛ محەمەد ئوێنجی، وەشانێن سیتاڤ، كانوینا ئێكێ 2023ێ، 526 بەرپەر.

پەرتووك، ب كوردی یا بادینی، كو ب شێوەیەكێ بەرفرەھ ل باشۆرێ كوردستانێ پێ دئاخڤن، ھاتییە نڤێسین. ئەو ژ كوردیێ ھاتییە وەرگێران بۆ سەر زمانێ توركى. پ. د. عەلی تەتەر نێروەیی، ئەڤرۆ وەكو پارێزگەرێ پارێزگەھا دھۆكێ د ڕاپەراندنا كار و ئەركێن خۆ دایە.

وەشانێن سیتاڤ، پەرتووكەكا دیتر یا د. عەلی تەتەر نێروەیی ب ناڤێ «بزاڤا سیاسی ل كوردستانێ 1908 – 1927ێ،» چاپ و بەڵاڤكریە (وەشانێن سیتاڤ، ئادارا 2023ێ، 445 بەرپەر). ئەڤ پەرتووكە ب زمانێ كوردی – ئەلفابەیێن ئارامی ھاتییە چاپ و بەڵاڤكرن و ژ لایێ محەمەد خەلاتێ ئەرتۆشی ڤە ھاتییە ڤەگوھاستن بۆ ئەلفابەیێن لاتینی.

وەرگێرێ پەرتووكێ، محەمەد ئوێنجی د پەرتووكێ دا پێشەكییەكا گەلەك بھێز و جھێ سەرنجێ پێشكێشكرییە. محەمەد ئوێنجی دبێژیت: «ل گۆر چاڤكانیێن دیرۆكی، كورد خودان مەزنترین ھژمارا بەڵگەنامەیێن دیرۆكی یە..». لێ، كوردێن خودان مەزنترین شارستانی یێن دیرۆكی یێن دكەفتنە د ناڤبەرا چیایێن زاگرۆس و تۆرۆس و د ناڤ دا میزۆپۆتامیا، ژ بەر کو ئەڤرۆكە مایە بێی قەوارێ خۆ یێ سیاسی یێ سەربخۆ، لەوما ژی؛ ئەڤرۆكە ژ رویێ ھەبوونا سازیێن تایبەت، كو خودانییێ ژ ڤان بەڵگەنامەیان بكەن، یا لاوازە. ئەڤ دیتنا محەمەد ئوێنجی، سەرنجا مرۆڤی ددەتە سەر وێ چەندێ؛ كا بۆچی مستەفا كەمالی ل ساڵێن 1930ان كەفتە د ناڤ بزاڤێن توند بۆ دامەزراندنا سازیێن گرێدای ب چەوانییا رێكخستنا دەستەیا دیرۆكا توركی و دەستەیا زمانێ توركی. فوئاد ئوێنەن د نڤێسانێن ڤەقەتاندی-2 دا، بابەتێن بنگەھین د شۆرەشا كوردستانێ دا، (وەشانێن دۆز، نیسان – 2024) دیار دكەتن؛ كو دانانا دەستە و دەزگەھان د دەولەتێ دا بنیاتێ ئاڤاكرنا نەتەوایەتییێ بوو. (بپ. 159 – 167). خویا و ئاشكرا دبیت، كو ل گەل ڤان ھەردو دەستەیێن ناڤھاتی ھەمی دەزگەھێن دی یێن دەولەتێ وەكی؛ رێڤەبەریێن سازیێن گشتی، زانكۆ، ڕاگەھاندن، نڤیسەران، دەستەیێن دادوەری، دەستە و رێكخراوێن جڤاكێ مەدەنی مل ب ملێ ھەردو سازییان كەفتینە ناڤ ھەوڵ و بزاڤێن گەلەك توند و رژد.

د ڤێ پێشەكییا بالكێش دا، محەمەد ئوێنجی تەكەزێ ل وێ چەندێ دکەتن، كو ھەر ئێك ژ؛ عەرەب، فارس، ئەرمەن و رۆسان ھەول داینە ب رێكێن خۆ جۆرە كوردەكێ وەكی وان ڤیای و خواستی و بكێرھاتی بۆ پێدڤیێن خۆ دورست بكەن. «ل بەرامبەری ڤێ و ژ ئالیەكێ دیتر ڤە، كۆمارا توركیا، كو ل سەر پشكەك ژ جۆگرافییا كوردان ھاتبوو دامەزراندن، ھەمی تشتەكی پێدڤی و گرێدای ب زمان، كەلتۆر، ھۆنەر و میراتێ دیرۆكا كوردان د جۆگرافییا كوردان دا، وەكو غەنیمەتێ خۆ د بینن»(بپ11 – 13).

د پێشەكییا پەرتووكا (كوردستانا دێرین) دا، كو د ناڤبەرا بەرپەڕێن 12 – 32ێ دا ھاتییە، پ. د. عەلی تەتەر نێروەیی گۆتارەكێ پێشكێش دكەتن و ب توندی گازندێ ژ دەردێ بێ دەولەتبوونێ دکەتن و دبێژیت: «ئەو ھەمی ڤەكۆلینێن ل سەر كوردان ھاتینە كرن، ب فشارێن دەولەتێن دەستهەڵاتدارێن كوردستانێ ھاتینە كرن و ئەو ڤەكۆلینە ژی ھەمی ھاتینە ھلكۆلان و گوھۆڕین، ھەر ژ بەر ڤێ چەندێ ژی ئەو جەختێ ل سەر وێ چەندێ دکەتن، كو ئەڤ ڤەكۆلین دوبارە پێدڤی ب پێداچوون و سەرژنوی ڕاستڤەكرنێ نە، لەوما ژی نابیت ب وی شێوەی بھێنە بەڵاڤكرن.  ئەو دبێژیت ھندەك ڤەكۆلەرێن كورد یێن گەنج ل سەر بنیاتێ وان ڤەكۆلینێن ژ ئالیێ دەولەتێن دەستھەڵاتدارێن كوردستانێ، ڤەكۆلینێن خۆ دكەن، ئەو ژ بەر ڤی ئەگەری د كەڤیتە رەخنەگرتنا وان ڤەكۆلەرێن گەنج یێن كورد».

ھەر ژ سەردەمێن دیرۆكێ یێن ناسكری ڤە، ھەمی گەلێن خۆجھێن كوردستانێ؛ كاشی، لۆلۆبی، گۆتی، ھۆری – خۆری، ناییری، مانی و ئۆرارتۆیی گرێدان پێكڤە ھەبوویە. مرۆڤ دشێت بێژیت: ئەڤ گەل و نەتەوەیە باب و كالێن كوردانن». ئەو ب پڕانی ل چیایێن زاگرۆسێ د ژییان. د دەرحەقێ ڤان گەلان دا تابلۆیێن سۆمەری، ئەكەدی، بابل، ئاشۆری ھەنە، كو ئەماژێ ب ڤێ چەندێ ددەن. د ھزارێن 2 – 3 یێن بەری زایینێ دا، ناڤێ (گۆتی) ب تنێ بۆ وێ جڤاكێ ھاتییە بكارئینان، كو ھەمی ژ ئێك نفش و ڕەچەلەك بوون و ب ھەمان زمان د ئاخفتن، كو د كەفتنە رۆژھەلات و باكۆر و باكۆرێ رۆژھەلاتا لۆلۆبییان، كو زمان و كەلتۆرەكێ ھەڤپشك ھەبوویە.

نڤیسەر (د. عەلی تەتەر) د بەرپەرێ 135ێ دا، جەختێ ل وێ چەندێ دکەتن، كو لۆلۆبی ئێك بوون ژ گەلێن دێرێن و كەڤن یێن كوردستانێ. د بەرپەرێ 117ێ دا پرۆفیسۆر نێروەیی دبێژیت: «وەسا دیار دبیت، كو لۆلۆبی د ھزارا سیێ بەری زایینێ دا، خودانێن خۆ و دەولەتا خۆ یا سەربخۆ بووینە». ھەروەسا د بەرپەرێ 123ێ دا ھاتییە: «ب تێكەلبوونا ڤان گەل و نەتەوەیێن ل سەری دیاركری، نەتەوا كورد یا ئەڤرۆ ژێ پەیدا بوویە. (بپ؛ 157 – 182) جەخت ل وێ چەندێ د ھێتەكرن، كو ئەو خەلكێ ب ئاریان ناسیار ھەمی ژ كیشوەرێ ھندستانێ بەر ب جیھانێ بەلاڤبووینە.  بۆ نموونە؛ ئەگەر د نۆکە دا ئەم بەرێ خۆ بدەینە ھەمی مرۆڤێن ل ئەورۆپا د بەربەڵاڤ؛ دێ بینین، كو ھەمی ئاری – ئاریانی نە، ژ بلی ھنگاری و فینلەندییان. گرۆپەك، كو ژ كیشوەرێ ھندستانێ بەرەڤ رۆژئاڤای مشەخت ببوون، ھاتنە تانگا چیایێن زاگرۆس و ل وێرێ ئاكنجی بوون. ئەو ل ڤێرە روی ب روی گەلێن رەسەن یێن زاگرۆسێ بوون، یێن وەكی؛ ھۆری، لۆلۆبی، كاشی، سۆباری و میتانی، گۆتی و كاردۆكی – كاردۆخی. ئێك ژ وان دەولەتێن گەلەك ب ناڤ و دەنگ یێن گەلێن ئاری دامەزراندین، دەولەتا میتانی (1500 – 1300 ب. ز) بەحس ل وێ چەندێ دھێتە كرن، كو دامەزرێنەرێ دەولەتا میتانی كەسەك بوو ب ناڤێ كوردی/كورتی – كیرتی، كورتی (بپ؛ 49)، ئێك ژ دەولەتێن ئاری  یێن كەڤن یێن ل میزۆپۆتامیایێ ھاتینە دامەزراندن، دەولەتا كاشی بوویە (1161 – 1595 ب. ز) (بپ؛ 58، بپ؛ 327) دەولەتا میتانی ل باكۆر و باكۆرێ رۆژئاڤایێ میزۆپۆتامیا یا باڵادەست بوو، دەولەتا كاشی ل باشوورێ میزۆپۆتامیا باڵادەست بوو. خویایە مەد یان ژی مید – ئمبراتۆریەتا میدیا مەزنترین و بھێزترین دەولەتا ئاریایی یا سەردەمێ خۆ بوویە.

نڤیسەر و ڤەكۆلەر عەلی تەتەر نێروەیی، بەحس ل گەلێن سۆباری/ سۆبارتۆ، ناییری، لۆلۆبی، مانا و میتانی دکەتن، بەلێ بەحس ل ناڤێن وان گەلان ناكەتن كا ئەڤرۆكە ب چ د ناسیارن. بۆ نموونە؛ زێباری دبێژن نەژادێ باب و كالێن مە ژ سۆبارییا نە یان ژی بنەمالا عوبەیدۆلڵایێ نەھری دبێژن مە ناڤێ خۆ ژ نایرۆیا وەرگرتییە و ئەم ژ نفش و ڕەچەلەكێن وانین. عەشیرەتا مەتینا ژی ب ھەمان شێوەیی ژ میتانیان و لۆلانێن، كو ئەڤرۆكە د كەڤنە باشۆرێ رۆژئاڤایێ ئیرانێ ژی دبێژن: مە ناڤێ خۆ ژ لۆلۆبیان وەرگرتییە. گەلەك فەرە ئەگەر د. عەلی تەتەر نێروەیی د ڤەكۆلینا خۆ دا ڤان مللەتێن مە ناڤ لێ ئینایین، بگەھینتە وی خەلكێ ئەڤرۆكە ب وان ناڤان دھێنە نیاسین.

د پەرتووكا «دیرۆكا كوردستانا دێرین،» دا پشكەكا گرنگ یا گرێدای نەورۆزێ ھەیە. (بپ؛ 183 و بەردەوامییا وێ). پرۆفیسۆر دكتۆر عەلی تەتەر نێروەیی ئاماژێ ب وێ چەندێ دكەتن، كو؛ ل رۆژھەلاتا ناڤین ھەر ئێك ژ مللەتێن كورد، فارس، ئەفغان، بەلوچ، تاجیك و توركمانان ل گۆر تێگەھشتنا خۆ دیتنێن جودا جودا ھەنە بۆ ئاھەنگگێران ب نەورۆزێ، كو شایستەترین ئاھەنگگێران ئەوە یا ژ ئالیێ كوردانڤە دھێتە برێڤەبرن. ئەو نەورۆزا ئامەدێ و ئاكرێ دکەتە نموونا جوانی و گەرماتییا پیرۆزڕاگرتنا وێ ژ ئالیێ كوردان ڤە. ئەو جودا جودا فیگەرێن جەمشیدی، زۆحاكی، كاوەی و فرەیدۆنی ددەتە بەر بەحسكرنێ. (بپ؛ 188 و بەردەوامییا وێ).

د. عەلی تەتەر نێروەیی سەبارەت ب ڕامانا نەورۆزێ ئەڤێ چەندا ل خوارێ دبێژیت: «دەمێ مرۆڤ بەرێ خۆ ددەتە ژ دایكبوون و دەركەفتنا ڤێ جەژنێ، ب رۆن و ئاشكرایی دەردكەڤیت، كو زوحاك بۆ كوردان سەمبۆلا ستەم و زۆڕداری و كۆمەلكوژیێ یە ل سەر مللەتێ كورد.. نەورۆز ئانكو؛ ب زیندو راگرتن و خۆراگری و سەركەفتن بۆ خەلكێ كورد، كو ئەڤە ژی بەڵگەیەكێ گەلەك یێ گرنگ یێ رەسەنایەتییا ناسناما دیرۆكا كوردانە. ھەر ژ بەر ڤێ چەندێ؛ دوژمنێن گەلێ كورد و داگیركەرێن كوردستانێ ساڵانە ھەوڵا تێكدانا ڤێ راستییا دیرۆكی و رەسەنایەتییا وێ دكەن. ھەوڵ ھاتینە دان، كو ھەمی وان بەڵگەنامەیێن سەبارەت ب كوردان كەتینە بەر تیشكا رۆژێ و ھەمی جۆرە دیتن و كەلتۆرێ كوردان تێكبدەن و مێشكێ كوردان پڕ بكەن ژ دژایەتیكرنا ئێك و دو، (بپ؛ 225-226).

میترا – میتراییزم

میترا – میتراییزم؛ ئایینێ گەلێن ئاری یە. ئەو ب پرانی ل ناڤ كورد، فارس، بەلۆج، ئەفغان و تاجیكان بەڵاڤ و گەش بوویە. ئەم دشێن بێژین؛ میترا ئایینێ كوردان بوو بەری ئیسلام بھێت. ئارییان ب ڕامانا دلسۆز، خوداپەرست، گوھدێر و ھشیار دھێت. (بپ؛ 253) بنكۆكا زەردەشتیەتێ (سالێن 600 دان ل ب – ز.)، مانی (پشتی زایینێ 216-274)، مازدەك (پشتی زایینێ 480 و پاشی) ئایینێ میترایە. ئەو د خالا ئایینێن سرۆشتی و گرێدان ب سرۆشتی ڤە دھێتە پۆلین كرن. د. عەلی تەتەر نێروەیی تەكەزێ ل وێ چەندێ دکەتن، كو گەلەك ژ تایبەتمەندی و خالێن ئەڤان ئایینێن ل سەری ھاتینە بەحسكرن، ھەتا نھا ژی د ناڤ بیروباوەرێن ئۆلا ئێزدیاتیێ دا دھێنە جھگرتن و پاراستن.  (بپ؛ 251).

ئەو بیروباوەرێن ل ئیرانێ ب یارسان و ل عیراقێ ژی ب كاكەیی و ئێزیدی و رێیا حەق (عەلەویزم) د ناسیار، وەكی سێ تا – چەقێن سەرەكی یێن دارەكا ستویر و بلندن. ئەو ھەرسێ ب رەچەلەكێ خۆ میترایی نە. ئەڤە ئەو بیروباوەرن یێن دیرۆكا وان دزڤرنە بەری ساڵێن 4000ێ ل بەری زایینی. میترا ب رۆناھی و خوداوەندێ رۆناھیێ ناسیارە. ئاڤێستا پەرتووكا زەرەدەشتییە و ئەرژەنگ ژی پەرتووكا مانیھیزمێ یە(بپ؛ 267).

ل گۆر بیروباوەرێن میترایێ؛ سرۆشت، مرۆڤ و خودا ئێكن. مرۆڤ نا ھێنە كوشتن، رێزگرتن ل سرۆشتی بنیاتە. دار ناھێنە بڕین، ئاژەل نا ھێنە كوشتن. كوشتنا مرۆڤان ئانكو؛ كوشتنا خودێ د مرۆڤی دا. ژ بەر کو؛ بابەت بابەتێ ئێك پارچەیی یا سرۆشت، مرۆڤ و خودێ یە. ھەر ل سەر ڤێ چەندێ قوربانیكرنا ئاژەلێن وەكی گای د رێورەسمێن جودا جودا دا سڤكایەتی یە ب بیروباوەرێن زەردەشتییەتێ. ئەڤە زەردەشت پێغەمبەرە ھۆ د بێژیت. بەلێ ب بۆرینا دەمی؛ ڤەكوشتنا ئاژەلی و ب تایبەتی گای بوویە پارچەیەك ژ نەریتێن جڤاكی.

سیڤاستیكا میتراییزمێ (خاچا خوار – شكەستی)

سیڤاستیكا ب زمانێ سانسكریتی ب ڕامانا خاچا شكەستی دھێت. ئەو ھێمایێ میتراییزمێ یە. عەلی تەتەر نێروەیی بەحس ل ھندێ دکەتن، كو ئەڤ سیڤاستیكە ل بەری 3500 ساڵان بۆ جارا ئێكێ ژ ئالیێ میتانیانڤە ل كوردستانێ ھاتییە بكارئینان. (بپ؛ 309)

ھێتل-ەر (1889 – 1945) و بكارئینانا سیڤاستیكایێ ژ لایێ نازییێن ئەلمانی ڤە وەكو ئارمێ پارتا كرێكارێن سۆسیالیستا ناسیۆنالیستی یا ئەلمانییا ھندەك حێبەتیبوونێ ددەتە مێشكێ مرۆڤی. بەلێ؛ خاچا شكەستی (سیڤاستیكا) نە ھێمایێ نازییایە. بۆ نموونە؛ ل باژێرێ قەرسێ و ل خرابەیێن باژێرێ ئانی و كەلا خنوسێ سیڤاستیكا – خاچا شكەستی و نەخشێ وێ یێ دیارە. د پەرتووكا كوردستانا دێرین دا، وێنێ فەرشەكێ ھەیە، كو نەخشێ خاچا شكەستی ل سەر ھاتییە كێشان(بپ؛ 310).

د پەرتووكا كوردستانا دێرین دا، بابەتەك  ب ناڤ و نیشانێن (چاڤخشاندنەك بۆ ڕامانا پەیڤا كورد د سەرچاوێن دیرۆكێ دا) ھەیە. ڤەكۆلەر د ڤێ پشكێ دا؛ دویڤچوونێ ل سەر وێ چەندێ دکەتن، كو دیرۆكنڤیس و جۆگرافیناسێن یۆنانی، نڤێسەرێن عەرەب و فارسی یێن وەكی Ksenophon (431 – 354 ب. ز)، Polibios (120 – 203 ب. ز) Polibios (63 ب-ز. – 24 پاش زاینیێ) و ھەمی یێن دی، كا چەوا مامەلە ل گەل پەیڤا كورد كرییە. (بپ؛ 325 – 371)

د پەرتووكا كوردستانا دێرین دا پشكەكا دی یا گەلەك گرنگ و سەرنجراكێش ھاتییە ب ناڤێ كورد و بەلۆج (بپ: 348 – 350). ڤەكۆلەر تێدا بەحس ل سەر رەوشا وەڵاتێ بەلۆج و بەلۆجیان دکەتن، كو د نھا دا و ھەر وەكی یا زانا ژ ئالیێ ھەر ئێك ژ ئیران، پاكستان و ئەفغانستانێ و ھاتییە پارچە پارچە و بەڵاڤكرن. ئەڤرۆ ژ چار ویلایەتێن پاكستانێ ناڤێ ئێكێ بەلۆجستانە.

د دویماھیكا پەرتووكێ دا، د. عەلی تەتەر ب شێوەیەكێ توند د كەڤیتە رەخنه‌بارانكرنا ئەكادمسیەنێ ئازار د. تەوحید مەلەك زادە، یێ كو ھەبوونا كوردان ب توركان و توركایەتیێ ڤە گرێ ددەتن و كوردان رەت و ئینكار دكەتن. عەلی تەتەر نێروەی دیار دكەتن، كو ڤلادیمێر مینۆرسكی (1877-1966) ھەلویستێن ب ڤی رەنگی ب (دزێن شارستانیەتێ)؛ ب ناڤ دکەتن(بپ: 448).

ڤەكۆلینا عەلی تەتەر نێروەیی (كوردستانا دێرین)، كارەكێ گەلەك ب نرخ و بھایە. سپاس بۆ چاپ و بەڵاڤكرنا ڤی بەرھەمێ ب بھا و نرخ ژ ئالیێ وەشانخانا سیتاڤ و كۆردیناتۆرێ یێ گشتی قاھر باتەیی ڤە. زێدەباری ڤێ چەندێ؛ كوردستانا دێرین ب خۆ د خۆ دا ڤەكۆلینەكا گەلەك ئاسێ و ئالۆز بوویە، سپاس بۆ وەرگێرانا ڤێ ڤەكۆلینێ بۆ زمانێ توركی ژ ئالیێ محەمەد ئوێنجی ڤە، دیسان بۆ یێن دی یێن كەد و ماندیبوون دیتی د ڤی كاری دا ب تایبەت ئەمین ساری و موحسین ئوێزدەمیری.

ژێدەر:

İsmail BEŞİKCİ/ Antik Kürdistan

ڤان بابەتان ببینە

ديتنه‌كا ده‌روونناسى بۆ كه‌سايه‌تیيا زه‌مبيلفرۆشى… چەند تێبینی ل سەر مژارا (زەمبیلفرۆش د ناڤبەرا ئەخلاق و کێشەیێن دەروونی دا)

عەلى عەبدوللا هەسنيانى داهێنەرێن کەسایەتییا زەمبیلفرۆشی ئەڤ کارتێکەرە ب رەنگەکێ نموونە دیزاین کرییە و داهێنایە …