گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
پەیڤین نصرت بادى
بەرچاڤکرن
پەرتووکا (المجتمع الکردي في المنظور الاستشراقي) یا نڤیسەر (د. بەدرخان سندی) ل ساڵا ٢٠٠٢ ب زمانێ عەرەبی هاتییە بەلاڤکرن و ل ساڵا (٢٠٠٨) ژلایێ (د. ئیسماعیل ئیبراهیم سەعیدی)ڤە بۆ زارێ کرمانجییا ناڤەڕاست ب ناڤ و نیشانێ ( کۆمەلگای کوردەواری لە دیدی ڕۆژهەلات ناسیدا) هاتییە وەرگێڕان.
نڤیسەر ژ کەسێن ئێکێ بوو ل کوردستانێ پەرتووکەکا ب ئەڤی شێوەیێ گرنگ ل دۆر بابەتێ ڕۆژهەلاتناسیێ نڤێسی و خواندەڤان ژ ئەڤان زانیارییان بێ بەهرنەکرین. ئەڤ پەرتووکە ژ دیتنێن ڕۆژهەلاتناسان ل سەر جڤاکێ کوردەواری ب گشتی پێکدهێت؛ ئانکو بەحس ل سیفەتێن کوردان، ژیان ل ناڤ هۆزێن کوردستانێ، ژنا کورد، بارێ سیاسی، بیروباوەر، ناڤدارێن کوردان، بازرگانی و ئابووری، شڤانی و چاندن و کارێن دی، مێهڤاندارییا کوردی، جلکێن کوردی، جەنگ و چەک، هونەر و هەسپ سیاری و یاری، بیناسازییا کوردان و تەندروستیێ ب خۆڤە دگریت. ل دویڤ گۆتنا نڤیسەری، مەرەم ژ بکارئینانا زاراڤێ (کۆمەلگەها کوردەواری) ئەو بوویە، کو سەرەڕای دابەشکرنا کوردان ژ لایێ سیاسی ڤە، دێ ئەڤ زاراڤە بیتە هاریکار بۆ پاراستنا گەلێ کورد و وەک چەکەکێ گرنگ بۆ کوردان، کو خۆ پێ بپارێزن و مانا خۆ و دابونەریتێن خۆ بهێلن… هتد. هەروەسا ئەڤێ چەندێ وەکرییە کو حەزژێکرنا کوردان بۆ کەلتوورێ ئەوان زێدەتربیت و بەردەوام د سەنگەرێ بەرگریکرن و پاراستنا خۆ دابن.
ئەو دیتن و بۆچوونێن جودا یێن ڕۆژهەلاتناسان ل سەر کۆمەلگەها کوردەواری یێن د ئەڤێ پەرتووکێ دا هاتین، پشتبەستن یا ل سەر دیتنێن ڕۆژهەلاتناسێن ساڵێن بیستان ژ سەدێ نۆزدێ و هەتا نێزیکی ساڵێن حەفتێیان ژ سەدێ بیستێ کرییە؛ ئانکو دشێین بێژین ئەو بیروبۆچوونێن د ئەڤێ پەرتووکێ دا هاتین، یێن ئەوان سەدوپێنجی ساڵانە. د. بەرخان سندی ئاماژە ب ئەوێ چەندێ دکەت کو ئەو کەسێن بیانی یێن د ماوەیێ ئەوان ساڵان دا ل سەر کوردان نڤێسین؛ د هەژمێریتن ڕۆژهەلاتناس سەرەڕای کو هندەک ژ ئەوان حاکمێن سیاسی یان کەسایەتیێن ئایینی ژی بووینە.
گۆتنێن رۆژهەلاتناسان و کورد
مەرەما د. بەدرخانی ژ نڤێسینا ئەڤێ پەرتووکێ ب زمانی عەرەبی ئەو بوویە، کو ڕاستییا گەلێ کورد هەر ب دیتن و ئاخڤتنێن کەسێن نە کورد بۆ گەلێن دی دیار بکەت و ب تایبەت ئەوێن ب زمانێ عەرەبی دخوینن، چونکی گەلەک نڤێسین و گۆتنێن نەڕاست هەبووینە ل سەر کوردان و ب تایبەتی نەژادێ کوردان و بۆ ئەوانا دیار بکەت کو گەلێ کورد؛ گەلەکێ سەربەخۆیە و خودان تایبەتمەندی و ناسناما خۆ یا جودایە.
نڤیسەری بۆ نڤێسینا پەرتووکا خۆ، پەنابرییە بەر ژێدەرێن عەرەبی و ئنگلیزی و ئەوێن هاتینە وەرگێڕان ژی بۆ زمانێ عەرەبی. هەروەسا د نڤێسینا لیستا ژێدەران دا ڕێبازا نومێریک بکارئینایە.
ئێک ژ خالێن گرنگ یێن ئەڤ پەرتووکە ل سەر دڕاوەستیت، وێنە و پلە و پایەیا ژنا کوردە ل ناڤ کۆمەلگەها کوردەواری، ڕۆژهەلاتناس گەلەک تووشی حێبەتی و سەرسۆرمانێ کرینە، ژبەرکو ژن د جڤاکێن ڕۆژهەلاتی دا ب گشتی، پتر کارێ ئەوێ یێ چارچووڤە کری بوویە، ئەو ئازادی و ئازایەتییا ل دەڤ ژنێن کورد هەبوویە، ل دەڤ ژنێن جڤاکێن دی نەبوویە؛ ژنێ د جڤاکی کوردی دا؛ جهەکێ تایبەت هەبوویە و هەتا هندەک ژنێن کورد دەستهەلاداری ژی ل دەڤەرێن خۆ کرییە و ڕۆل هەبوویە د دانا بڕیاران دا؛ بۆ نموونە: (میر خانزادێ میرگەها سۆران ب سەرکەفتیانە ب ڕێڤەبرییە و چەند کەلهە ئاڤاکرینە)(١).
ئەگەر ئەم بزڤڕینە دیرۆکا کوردان، دێ بینین بەردەوام شەر، کارەسات، دەردەسەری و نەخۆشی ب سەرێ گەلێ کورد هاتینە؛ ژنێ ژی د بەر سینگرتن و دەربازکرنا ئەوان کاودانا دا، ڕۆلەکێ گرنگ هەبوویە، بۆ نموونە: هەتا سەدەیێ بۆری، ژنێ بێی ئامادەبوونا زەلامێ خۆ؛ پێشوازی ل پێشمەرگەیان کرینە و خوارن و پێدڤییاتیێن وان بۆ دابینکرینە و خزمەتا ئەوان کرییە، ب تنێ ژی خێزانا خۆ بڕێڤەبرییە، لەوڕا دەمێ ڕۆژهەلاتناسەک ژ ناڤ ئێک ژ جڤاکێن دی یێن ڕۆژهەلاتی دا هاتی و سەرەدانا دەڤەرێن کوردان کری و ڕەوشا ژنێ دیتی، بۆ بوویە جهێ سەرنجێ، چونکی چاڤەرێی ئەوێ چەندێ نەدکر؛ کو هۆسا ژن د جڤاکێ کوردی دا یا ئازاد و ئازایە.
ئاراستەیێن رۆژهەلاتناسیێ
بزاڤا ڕۆژهەلاتناسیێ ب هەمی لایەن و مەرەمێن خۆڤە، هەردەم بوویە جهێ سەرنجا ڤەکۆلەرێن ڕۆژهەلاتی و هەر ئێک ژ ئەوان ژی ل دویڤ بیروباوەر و هزرێن خۆ، ب دیتنەکا جودا سەحکرییە ڕۆژهەلاتناسان، ژ بۆ دابەشکرن و زانینا ئەوان دیتنان، ڤەکۆلەر (محەمەد ئەلدەسوقی)؛ دیتنێن ڕۆژهەلاتییان ل سەر ڕۆژهەلاتناسان دکەتە سێ ئاراستە؛ ئاراستەیێ ئێکێ: ئەو ڕۆژهەلاتینە یێن پەسنا ڕۆژهەلاتناسان دکەن و کارێن ئەوان ب ئەکادیمی د هەژمێرن و ئاماژە ب ئەوێ چەندێ دکەن، کو کەلتوور ژ بەرزەبوون و نەمانێ قورتالکرییە و پاراستییە، ڤەکۆلینێن خۆ ل دویڤ ڕێبازێن زانستی ئەنجام داینە. ئاراستەیێ دویێ: ئەو ڕۆژهەلاتینە یێن ب دژی ڕۆژهەلاتناسان و کارێن ئەوان ب نەزانستی دهەژمێرن، چونکی نە بۆ مەرەمێن حەقیێ بووینە، بەلکو بۆ مەرەمێن کولونیالیزم و بەلاڤکرنا ئایینێ مەسیحییەتێ بوویە. ئاراستەیێ سیێ: ئەو ڕۆژهەلاتینە یێن ناڤنجیخواز، ئانکو دبێژن نابیتن هەمی کارێن ڕۆژهەلاتناسان د ئێک تەرازی دا بهێنە کێشان، چونکی دبیتن هندەک ژ ئەوان ڤەکۆلینان بۆ مەرەمێن زانستی ئەنجامداینە و هندەکێن دی ژی بەرۆڤاژی. هەروەسا نابیتن هەمی ڕۆژهەلاتناسان یێن هەمی وەلاتان وەک ئێک ب هەژمێرین و هەتا یێن ئێک وەلات ژی نە وەکی ئێکن و دبیتن بەرهەمێن ئێک کەس ژی وەکی ئێک نەبن، چونکی هزر دهێتە گوهۆڕین؛ بەلێ خالا گرنگ ل ڤێرێ ئەوە ڕۆژهەلاتی کا دێ چەوا ب خۆ مفایی ژ ڕۆژهەلاتناسان وەرگرن(٢).
ژ خواندنا من بۆ پەرتووکا د. بەدرخان سندی، وەسا هزر دکەم، کو ئەو ل گەل ئاراستەیێ سیێیە، سەرەڕای ئەوێ چەندێ؛ کو د گەلەک بابەتان دا ب تنێ ئاخڤتنێن ڕۆژهەلاتناسان ب ڕێزکرینە بێ شرۆڤەکرنەک یان کۆمێنتەک ژی ل سەر دابیت؛ بەلێ ل بەرانبەر؛ د هندەک بابەتان دا، بەرسڤا ڕۆژهەلاتناسان دایە و کۆمێنتا خۆ گۆتییە.
تێبینی ل دۆر پەرتووکێ
نڤیسەری د نڤێسینا ئەڤێ پەرتووکێ دا، گەلەک هژمار کرینە د کڤانان دا، کو ئەو ب خۆ ژی ئاماژە ب ئەوێ چەندێ دکەت، کو ئەو هژمار مێژوویا گەشتێیە یان مێژوویا سەرەدانایە، یان هژمارا یاداشتان بوویە و هندەک ژی مێژوویا چاپکرنا پەرتووکێ بووینە. بەلێ ئەڤ ڕێکا نڤێسەرێ پەرتووکێ بکارئینای، گەلەک کارێ خواندەڤانی ئالۆزتر لێکرییە و خواندەڤان نەشێتن بزانیت ئەڤ هژمارە ب دروستاهی یا چییە؟ و ژێدەر نەهاتینە هژمارەکرن، ئانکو دیارنەکرییە کا کیش گۆتن ژ کیش پەرتووکێ ئینایە دەرێ! و بەڵگاندنا ناڤەکی ژی بکارنەئینایە. ب دیتنا من ئەگەر ئەو هژمار ڕوونکربان کا ل هەر جهەکی مەرەم پێ هژمارا چییە؟ و ب شێوەیێن جودا نڤێسابان؛ دا گەلەک باشتر بیتن، چونکی ئەڤی بابەتی ب خۆ ژی گەلەک گەنگەشە یا ل سەر هەی و بۆچوونێن جودا جودا ژ لایێ ڕۆژهەلاتییان ڤە بۆ ڕۆژهەلاتناسان هەنە، لەوڕا ئەگەر ڕوونکربان؛ دا پتر جهێ باوەرییێ بیت بۆ خواندەڤانان و ب ساناهی خواندەڤان؛ دا ل ئەوان ژێدەران زڤڕیتن.
چەند تێبینی ل سەر لیستا ژێدەران هەنە، کو چەندین شاشی د نڤێسینا ژێدەران دا هەبووینە. مەرەما من ژ ئەڤان تێبینییان ڕاستەوخۆ بۆ نڤیسەری نینن؛ چونکی ب ڕاستی ژی ئەڤ پەرتووکە گەلەکا گرنگە، ئەوێ هەمی کەدا نڤیسەری د ئەوان هژماران دا ژبیر نەکەین. بەلکو مەرەما من ئەوە پەیامەکێ ب گەهینمە گشت نڤیسەر و ڤەکۆلەران، کو فەرە ل دویڤ پیڤەرێن جیهانی، ژێدەران بنڤیسین. من پشتبەستن یا ل سەر پەرتووکا ڕێبازێن ڤەکۆلینێ یا د. ئەمین عەبدولقادری کری بۆ ڕاستڤەکرنا ئەوان شاشیان؛ ل ڤێرێ دێ دو نموونەیان وەرگرم و یێن دی ژی ب هەمان شێوە شاشی تێدا هەنە*. بۆ نموونە:
١- توما بوا: مع الاکراد – ترجمة اواز زنکنة – مطبعة دار الجاحظ – بغداد ١٩٧٥.
– توما بوا. مع الاکراد. ت. اواز زنکنە. بغداد: الناشر [بدون]. ١٩٧٥.
پێدڤی بوو ب دروستی هۆسا هاتبا نڤێسین؛ چونکی (-) ئەڤ هێلە ناهێنە بکارئینان د نڤێسینا ژێدەران دا د ناڤبەرا ناڤ و بەرهەمان دا، ب تنێ د ناڤبەرا هژمارەیێن لاپەران دا دهێتە بکارئینان. هەروەسا د ژێدەران دا ئاماژەیێ ب ناڤێ چاپخانەیێ ناهێتە کرن(٣).
٢- الحاج، عزیز القضیة الکردیة في العشرینیات- المؤسسة العربیة للدراسات- بیروت.
– الحاج، عزیز. القضیة الکردیة في العشرینیات. بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات. [؟].
پێدڤی بوو ب ئەڤی شێوەی نڤێسیبان، چونکی ئەگەر ساڵا بەلاڤبوونا ژێدەری نەیا دیاربوو، یان دێ نیشانا پرسیارێ کەینە د ناڤبەرا دو کڤانا دا، یان ژی دێ د کڤانی دا نڤێسین [ب. س] ئانکو بێ ساڵ(٤).
ژێدەر و لێڤەگەر:
١- محمود، صلاح محمد سلیم (٢٠١٩). دیرۆکا کوردان یا نوی. چاپا چارێ. دهۆک: چاپ و وەشانێن پەرتووکخانا جزیری. ل٨٥.
٢- سعاد، بن حدو و نعیمة، قطون (٢٠١٢). الإستشراق وأثرە في الحضارة العربیة الإسلامیة. رسالة ماجستیر. جامعة تلسمان: کلیة الآداب و اللغات. هاتییە وەرگرتن ژ: https://www.manaraa.com/Book/25848/رسالة-ماجستير-بعنوان—الإستشراق-وأثره-في-الحضارة-العربية-الإسلامية (ل ڕێکەفتی ٩/٣/٢٠٢٣) ل ل٥-٦.
٣- عەبدولقادر، ئەمین (٢٠٢٠). رێبازێن ڤەکۆلینێ: دێ چەوا ڤەکۆلینەکا سەرکەڤتی نڤیسی؟. دهۆک: دەزگەهێ نالبەند یێ چاپ و وەشانێ. ل ل ٦٣-١١٣-١١٤.
٤- هەمان ژێدەرە. ل١٠٨.
* بۆ نموونەیێن دی بنێرنە وێنەیێن ژمارە ئێک و دو.
