بادەکا مەتین.. شۆڕەشا ئیلونا مەزن.. ئیڕادەیا نەتەوەیەکێ خۆڕاگر

پشتی شۆڕەشا 14ێ ته‌مووزا 1958ێ، رەوشا سیاسی و جڤاکی ل عێراقێ گوهۆڕینەکا‌ مەزن ب خۆڤەگرت، كو‌ د‌ به‌رژە‌وه‌ندییا هەمی گه‌لێن عێراقێ دا بوو. ‌ گرنگترین ده‌ستكه‌فتێن شۆڕەشێ بۆ مللەتێ كورد، جهگیركرنا به‌ندێ 3ێ یێ ده‌ستوری بوو، كو‌ تێدا هاتبوو (كورد و عه‌ره‌ب د عیراقێ دا هەڤپشکن). هەڤپشکییا كورد و عه‌ره‌بان ل‌ عیراقێ، دەمەکێ  درێژ نە ڤەکێشا و ئەو به‌ندێ ده‌ستوری هه‌رتم نەهاتە جێبجێکرن. رەوشا سیاسی بەر ب‌ گرژیێ ڤە دچوو، حكومه‌ت ژ پەیمانێن خۆ پەشیمان بوو. سیاسەتێن نە رەوا ‌هەمبەر  مللەتێ مە پەیڕەوکرن.

ژ ڤەرێژا وان سیاسەتێن نە دستوری، شۆڕەشا ئیلونا مەزن ل 11ێ ئیلونا ساڵا 1961ێ ب رێبەرایەتییا بابێ نەتەوەیی بارزانیێ نەمر دەستپێکر. شۆڕەشا ئیلونێ شۆڕەشەکا  سەرتاسەری بوو، ژ زاخۆ هەتا خانقینێ گەلێ کورد کرە ئێک دل و بیروباوەڕ. ڤێ شۆڕەشا مەزن، هەژمارەکا دەستکەفتێن نەتەوەیی و نیشتمانی بۆ گەلێ کوردستانێ ب دەستڤەئینان، کو رێککەفتنا دیرۆکی یا ١١ێ ئادارێ ئێک ژ وان دەستکەڤتان بوو.

گۆڤارا مەتین، بادەکەک ل دۆر ڤێ شۆڕەشا نیشتمانی بەرهەڤکرییە.

شۆڕەشا دەستکەفت و سەروەرییا

سەباح بەیتۆلا

ل بەراھیێ من دڤێت پێناسەکا کورتا شۆڕەشێ بکەم ل دویڤ زانینا خۆ. شۆڕەش گوھۆڕینە ژ سەروبەرەکی بۆ ئێکێ دیتر، ژ بن دەستیێ بۆ رزگاریێ، ژ دیکتاتۆریەتێ بۆ دیمۆکراسیێ.. و ھتد..

ئەگەر ئەو شۆڕەش نەشێت واقعێ وێ قووناغێ بگوھۆڕیت و چ پێنگاڤا بۆ پێشدا نەھاڤێت، ئەگەر شۆڕەش پشتی ھەلبینا چریسکا وێ؛ تەشەنێ نەکەت و بەرفرەھـ نەبیت، نابێژن شۆڕەش دێ بێژن رویدان.

ھەر سەرکردەیەکێ شۆڕەشێ ژی رادگەھینیت، دڤیا ھەمی رەخێن وێ لێک بدەتەڤە و کەرەستێ بەردەوام بۆ ئامادە بکەت و داخازێن مللەتی تێدا رەنگ بدەنەڤە، داکو بێژنێ.

بەلێ شۆڕەشا ئیلونێ یا نیشتمانییا مەزن شیا ھەمی بیاڤێن مللەتی بگوهۆڕیت و بیتە قوتابخانەکا مەزنا ھەستا نەتەوایەتی. لەوا ب سەربلندیڤە دبێژین: شۆڕەشا ئیلونێ مەزنترین و دایکا ھەمی شۆڕەشێن کوردایە و شۆڕەشا دەستکەفت و سەروەریا نە.

شۆڕەشا ئیلونێ، کو دروشمێ خۆ راگەھاندی دیمۆکراسی بۆ عیراقێ و ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستانێ، باش ھزر ب ھندێ دکر کو عیراقێ کێشا نەبوونا دیمۆکراسێ ھەیە و د وەڵاتەکێ چەندین مللەت و ئول و ئایین تێدا بن و دیمۆکراسی یا بنەجەـ نەبیت، ئیمناھیێ ب خۆڤە ناگریت، ھیچ مللەتەک ب مافێن رەوایێن خۆ شاد نابیت؛ لەوا پارتی ھەر ل دەستپێکا دامەزراندنا خۆ دا، باوەری ب دیمۆکراسیێ ھینایە کو ناڤێ وێ ب خۆ پارتی دیمۆکراتی کوردستانە و شۆڕەشا ئیلونا مەزن و د ژییێ خۆ یێ شۆڕەشێ دا، ھەمی پرەنسیپێن دیمۆکراسیێ جێ بەجێ دکرن و سەرەڕای ھندێ، ھەمی چەک و کریارێن ھۆڤاتی دژی مللەتێ کورد دھاتنە بکارئینان، وەکی ناپاڵ و فسفۆر و سیانید و بومبێن خۆشەیی، به‌لێ شۆڕەشا ئیلونێ ئێک کریارا تیرۆرستی دژی رژێمێ ئەنجام نە دا، لەوا ب شۆڕەشەکا راستەقینە و باڵا و بێگەرد ھاتە هژمارتن و ئەو سەرفرازییا نھۆ یا مللەتێ کورد ژی شانازیێ پێ دکەت پاکی و بێگەردییا شۆڕەشا ئیلونا مەزنە.

شۆڕەشا ئیلونێ ھەلبوو، پشتی ھەمی دەرگەھێن دانوستاندنێ ل گەل رژێما وی سەردەمی ھاتینەگرتن و ژ سۆزێن خۆ پەشیمان بوویەڤە و شەڕ ب سەر مللەتێ کورد دا فەرزکر، لەوا ب نەچاری مللەتى بەڕەڤانی ل مان و نەمانا خۆ کر و چریسکا شۆڕەشا ئیلونا مەزن ل ١١/٩/١٩٦١ێ ب سەرکردایەتییا پارتا مە و ب رێبەرییا بارزانیێ نەمر ھەلبوو، ڤێ شۆڕەشێ ئەم فێر کرین، کو:

– چەوا بەر سینگێ زۆڵم و زۆریێ بگرین.

– چەوا بریارا کوردی بکەینە ئێک.

– چەوا دەنگێ کوردان کۆم بکەینە سەرئێک.

– چەوا بەرخۆدانێ بکەین و تەسلیمی ئیرادا دژمن و داگیرکەرا نەبن.

– چەوا دەستا ل ئاخا پیرۆزا کوردستانێ بەرنەدەین.

بەڵگەهـ ژی بۆ ڤێ چەندێ پارتی و بارزانیێ نەمر شۆڕەشا ئیلونێ کرە قوربانی کەرکووکێ، بەلێ کەرکووک نە دۆڕاند و بارزانی کەرکووک ب دلێ کوردستانێ وەسفکر و ئەمرکر:

«ئەگەر مرۆڤ بێ دل بژیت، ھنگی ئەمێن کورد ژی بێ کەرکووک دێ ژین.»

شۆڕەشا ئیلونا مەزن، مللەتێ کورد کرە خودانێ ئێک ھەلویست و یەک دەنگ و یەک بریار، شیا پرێن نیاسینێ د ناڤبەرا مللەتێ کورد دا دروست بکەت، کو پێشمەرگه‌یێ خەلکێ گەرمیان و کۆیێ و خانەقین  خزمەتێ ل دھۆک و زاخۆ بکەت و ھیچ جوداھییەک د ناڤبەرا وان دا نەھێلا، مەزنترین شانازییا شۆڕەشا ئیلونێ عەدالەت، دادپەروەری و یەکسانی بوو، لەوا ھەمی چین و تەخێن مللەتی قەستا ناڤ شۆڕەشێ کر و تەنانەت برایێت عەرەب ژی کوردستان کرە پشتەڤانەک بۆ پاراستنا خۆ ژ کریارێت ھوڤەتیێ رژێمێت ئێک لدویڤ ئێکێن عیراقێ و کوردستان بوو جھێ پێکڤە ژیانا ھەمی نەتەوە و ئایینان.

شۆڕەشا ئیلونێ شیا مەزنترین دەستکەفت بۆ مللەتێ کورد بدەستڤە بینیت، ئەو ژی رێکەفتنا ١١ ئادارا سالا ١٩٧٠ێ کو رژێما بەعسا گۆڕبگۆڕ نەچار کری سەری بۆ ئیرادا مللەتێ کورد بچەمینیت و ب فەرمی دانێ ب مافێن مللەتێ کورد بکەت کو ئوتۆنومیا راستەقینە بوو بۆ کوردستانێ ل وی سەردەمی کو سەروەرییەکا مەزنا شۆڕەشا ئیلونا مەزنە.

شۆڕەشا ئیلونێ دانوستاندن ژی ب شێوەیەک ل شێوێن خەباتێ زانی و چ جارا ئەڤ دەرگەھە قەبات نەکر دەمێ رژێما فاشییا وی سەردەمی ژ سۆزێن خۆ پەشیمان بوویەڤە، دیسان مللەتێ کورد ناچار کر، کو شۆڕەشێ دەست پێ بکەتەڤە ول دەمێ سالەکێ دا ئانکو ل سالا ١٩٧٤ێ ھەتا سالا ١٩٧٥ێ مەزنترین زیان ب رژێما عیراقێ کەڤت ل روویێ سەربازی، ئابۆری، ئیداری، جڤاکی، دیبلۆماسی، ھەتا رژێم نەچار کر، کو تەسلیمی ئیرادا شاھێ گۆڕبگۆڕێ ئیرانێ بیت و دەستا ژ ئاخا عیراقێ بەربدەت، ئەگەر نە دڤیا سەر بۆ شۆڕەشا ئیلونێ چەماند با، چونکی شیرازا رژێمێ لبەرێک ھەلوەشاند بوو، ل دویڤ رێکەفتنا خیانەتکارییا نێڤدەولەتی شۆڕەشا ئیلونێ بۆ دەمەکی راوەستا و ئەڤە ژی ڤەدگەرێتەڤە بۆ بلیمەتییا بارزانیێ نەمر، کو مللەتێ کورد ژ قڕکرنەکا بکۆم رزگار کر و شۆڕەش ب ھێزتر ھاتەڤ مەیدانا خەباتێ..

سلاڤ بۆ وێ تڤەنگا ل شۆڕەشا ئیلونا مەزن دەنگ لێھاتی بەرامبەر دژمن و داگیرکەران.

سلاڤ بۆ پێشمەرگه‌یێن قەھرەمانێن ئیلونێ، کو شەنگەستێ بەرخۆدانێ و فیداکاریێ دانای و ئەزموونا نھۆ ژی بەرھەمێ وێ شۆڕەشا مەزنە.

سلاڤ ل رێبەر و سەرکێشێ شۆڕەشا ئیلونا مەزن بارزانیێ نەمر.

سلاڤ ل سەرکردێ ھەر دەم ساخ ئیدریسێ جوانەمەرگ کو رۆلەکێ مەزن و کاریگەر ھەبوو ل شۆڕەشا ئیلونێ، نەخاسمە ل داستانا ب ناڤ و دەنگا ھندرینی.

سلاڤ بۆ سەرۆکێ کوردستانێ ھێژا مەسعود بارزانی، کو پێشمەرگه‌یێ شۆڕەشا ئیلونا مەزن بوویە و رۆلەکێ کاریگەر د ڤێ شۆڕەشێ دا ھەبوویە.

سلاڤ بۆ ھەمی شەھیدێن شۆڕەشا ئیلونا مەزن و تەڤایا شەھیدێن کوردستانێ.

ل دویماھیێ دبێژین: بیرھاتنا شۆڕەشا ئیلونا مەزن، بیرھاتنا دەستکەڤت و سەروەریا نە.

بیرھاتنا وانە و پەند و ئەزموونا یە.

بیرھاتنا بەرخۆدان و فیداکاریێ یە.

بیرھاتنا وێ رێبازێ یە کو ب ئارمانجا ڤە یا گرێدایە نەک ب مەرجاڤە ئەو ژی رێبازا پیرۆزا بارزانی یە.

ئەگەرێن دەستپێكرنا شۆڕەشا 11ی ئيلونا 1961ێ ل كوردستانا عيراقێ

د. شێرزاد زەكەریا محەمەد/ فاكۆلتییا پەروەردە – زانكۆیا زاخۆ

دەمێ‌ باس ل شۆڕەشا ئیلونا 1961ێ دكەین، پێدڤییە چاڤخشاندنەكێ ل وان پێشهاتێن سیاسیێن د ناڤبەرا حكومەتا نوی ئەوا هاتییە دامەزراندن پشتی شۆڕەشا 14ی تیرمەها 1958ێ‌ و سەركردایەتییا بزاڤا نەتەوەخوازییا كوردی هەتا ئیلونا 1961ێ بهێتە كرن، ژبەركو؛ سروشتێ‌ ڤێ‌ پەیوەندییێ‌ ئەگەرێن ڕاستەقینە یێن شۆڕەشێ‌ بخۆڤە دگریت.

شۆڕەشا 14ێ تیرمەها 1958ێ وەكو وەرچەرخانەكا مەزن د دیرۆكا عيراقا هەڤچەرخ دا دهێتە هژمارتن، ژبەركو؛ ڕژێما پاشایەتی ئەوا بۆ دەمێ‌ (37) ساڵان بەردەوامبوویی، هاتە ژناڤبرن و ل جهێ‌ وێ‌ ڕژێما كۆماری ل عيراقێ‌ هاتە ڕاگەهاندن.

حكومەتا نوی ل عيراقێ‌ هەوڵدا گوڕانكاریێن مەزن د بنەمایێن جڤاكی و ئابۆری دا ل وەڵاتی ئەنجام بدەت، بەلێ‌ ئەوێ‌ پێنگاڤێن پێدڤی سەبارەت باشتركرنا كاودانێن كوردستانێ‌ نە وەرگرتن، لەوما بێ‌ ئومێدییەك ل دەڤ كوردان پەیدابوو(1)، چونكی؛ ئەو سیاسەتا ئابۆری یا حكومەتێ‌ پەیرەوكری ئەنجامێن نەباش ل كوردستانێ‌ هەبوون(2)، ئەو چاكسازیێن حكومەتێ ل بەغدا و هندەك باژێرێن دی یێن مەزن دەستپێكرین نە گەهشتنە دەڤەرێن كوردی(3)، ئاستێ‌ ژیارا خەلكێ‌ ب شێوەیەكێ‌ گشتی بەر ب خرابیێ‌ د چوو، كاودان رۆژ بۆ رۆژێ‌ بەر ب خرابتر لێ د ھاتن، د گەل بلندبوونا بهایێ‌ كەلوپەلان و مانا مووچە و كریێن رۆژانە وەكی خۆ(4).

هەروەسا یاسایا چاكسازییا چاندنێ‌ ئەوا ل 30ی ئیلونا 1958ێ‌ دەركەفتی گوڕانكارییەكا بنەڕەتی د كاودانێن جۆتیارێن كورد دا ئەنجام نە دا(5)، ژبەركو؛ تایبەتمەندیێن كاودانێن چاندنێ‌ ل كوردستانێ‌ ل بەرچاڤ نە هاتنە وەرگرتن، بۆ نمونە؛ خودان (هزار) دۆنەم ژ ئەردێ‌ ئاڤی ل دەڤەرێن ناڤەراست و باشۆرێ‌ عيراقێ‌ دهاتە هژمارتن مەلاكێ‌ ناڤەراست، بەلێ‌ ل كوردستانێ‌ دهاتە هژمارتن مەلاكەكێ‌ مەزن(6)، هەروەسا یاسایا باجا ئەردی ئەوا هاتییە چەسپاندنێ‌ ل سەر هەمی ئەردێ‌ چاندنێ‌، كارتێكرنەكا نەرێنی ل سەر جۆتیارێ‌ كورد كر(7).

سەبارەت وان گوهۆڕینێن هاتینە ئەنجامدان‌ ژ رویێ رەوشەنبیری و فێركرنێ‌ نە ل ئاستێ‌ هیڤیێن كوردان بوون، ژبەركو حكومەتا نوی ئاستەنگ دانانە د رێكا گەشەكرن و پێشڤەچوونا خواندن و رەوشەنبیرییا كوردی دا، ھژمارا قوتابخانا د ئاستێ‌ خۆ دا مان، خواندن ب زمانێ‌ عەرەبی بوو، ب تنێ‌ ل هندەك ل قوتابخانەیێن سلێمانیێ‌ وەكی سەردەمێ‌ پاشایەتی ب زمانێ‌ كوردی بوو، ئەڤە سەرەڕای وێ چەندێ ڕێك نە دهاتە دان دیرۆك و ئەدەبیاتێن كوردی بهێنە خواندن، كۆرێ‌ زانیاریێ‌ كورد و زانكۆ ل كوردستانێ‌ نە هاتنە ڤەكرن(8).

كوردان مفا ژ هندەك مافێن سیاسی وەرگرتن پشتی دروستبوونا شۆڕەشا 1958ێ‌، بەلێ‌ ئەڤ چەندە نە رۆن و ئاشكرا بوو، بەلكو هەڤدژ و هیچ بهایەك نەبوون، بۆ نمونە نوینەرێ‌ كوردان د جڤاتا سەروەریێ دا، كو‌ عەقید خالد نەقشەبەندی بوو د ناڤ رێزێن چ پارتەكا كوردی دا نەبوو، و نە خودان هەستەكێ‌ نەتەوایەتی بوو(9). هەروەسا وان هەردو وەزیرێن نوینەراتییا كوردان د حكومەتێ‌ دا دكرن؛ ئەندامێن چ پارتەكا كوردی نە بوون، ب ڤێ‌ چەندێ‌ (پارتی دیموكراتی كوردستان) هیچ نوینەرەك د حكومەتێ‌ دا نەبوو، بەروڤاژی پارتێن دی یێن سیاسی ل عيراقێ‌، كو هەر ئێكێ‌ نوینەرێ‌ خۆ د حكومەتێ‌ دا هەبوو ب تنێ‌ پارتا كۆمۆنیستا عيراقی نەبیت(10).

سەرەڕای وێ‌ چەندێ،‌ كو د ماددێ سیێ‌ ژ دەستورێ‌ بەروەخت یێ‌ عيراقێ‌ ئێكەتییا نیشتمانی موكۆمتر لێ‌ كر بوو، ژبەركو تێدا هاتبوو:»عەرەب و كورد هەڤپشكن د وەڵاتی دا.» بەلێ‌ ئەڤ چەندە ل سەر ئەردی نە هاتە بجهئینان‌، هەڤپشكی د تێگەهێ‌ خۆ یێ‌ یاسایی ب ڕامانا كوردان مافێ‌ ڕاگەهاندنا دەولەتا خۆ یا سەربخۆ هەبوو، و وان ماف یێ هەی ڤێ‌ هەڤپشكیێ‌ ب دویماهیك بینن، وەك هەر هەڤپشكییەكێ‌ دەستپێك و دویماهیك هەبیت؛ ئەگەر بەرژەوەندیێن لایەنەكێ‌ كەفتنە د مەترسیێ‌ دا(11). ئەڤە و سەرەڕای هەڤدژیێ‌ د ناڤبەرا ڤێ‌ ماددێ‌ و ماددا دویێ‌ دا ژ دەستورێ‌ بەروەخت ئەوێ‌ تێدا هاتی: «عيراق پارچەیەكه‌ ژ مللەتێ‌ عەرەبی.» و ب ڤێ‌ چەندێ‌ كورد هاتنە گرێدانێ‌ ب مللەتێ‌ عەرەب ڤە، هەر چەند گەلەك جوداھییێن ڕەگەزی و دابونەریت و دیرۆك و زمانی د ناڤبەرا هەردو مللەتان دا هەنە(12).

ڕاستە حكومەتا عيراقی رابوو ب دانا دەستویرییا فەرمی بۆ (پارتی)، داكو كارێ‌ خۆ یێ‌ سیاسی ب ئاشكرایی بكەت ل 9ی شوباتا 1960ێ‌، بەلێ‌ حكومەتێ‌ د هەمان دەم دا هەوڵ ددا ب هەمی رێكان قەبارێ‌ پارتی بچویك بكەت و ژ ناڤ ببەت، یان ژی وەكی ڕێكخراوەكا رەوشەنبیری سەرەدەریێ دگەل بكەتن، كو ئەركێ‌ وێ‌ پشتەڤانییا سیاسەتا حكومەتێ‌ بكه‌ت(13).

گوهۆڕینا ڕاستەقینە و ئاشكرا د هەلویستێ‌ سەرۆك وەزیران (عبدالكریم قاسم)ی دا ل بەرامبەر پارتی و سەرۆكێ‌ وێ‌ مەلا مستەفا بارزانی (1903- 1979) دەستپێكر، دەمێ‌ قاسم گرنگی ب بارزانی كێمكری و گرنگییەكا تایبەت دایە دوژمنێن بزاڤا نەتەواخوازییا كوردی ئەوێن پشتەڤانییا ڕژێما پاشایەتی دكرن(14). و د ئێك ژ گۆتنێن خۆ دا دیار كربوو، كو «كوردان هیچ كەسایەتییەكا نەتەوەیی یا سەربخۆ نینە،» ب سڤكاتی باسێ‌ ڕۆلێ‌ وان د دیرۆكا عيراقێ‌ دا كر و ل شوباتا 1960ێ قاسمی گۆت: «هەمی ئەو شۆڕەشێن ل عيراقێ‌  ل بەری تەموزا 1958ێ‌ دروستبووین ل ژێر چاڤدێری و هاندانا داگیركەران بوون، ب تنێ‌ سێ‌ شۆڕەش نەبن، ئەوژی: شۆڕەشێن (1920، 1936و 1941ێ).» و ئەڤ هەلویستە دژی سەرهلدانێن كوردی بوون ئەوێن ل سەر دەمێ‌ پاشایەتی دروستبووین(15).

هەروەسا قاسمی د گۆتارێن خۆ دا ب پارێزبەندی (تحفض) ل دۆر كوردان و كێشەیا كوردی دئاخڤت(16)، و جارەكێ‌ دا دیاركرن، كو پەیڤا (كورد) هیچ ڕامانەكا نەتەوایەتی بخۆ ڤە ناگریت(17)، و (كوردستان) ناڤەكە ژ لایێ‌ «ئیستیعماری» ڤە هاتییە داهێنان(18)، بۆ پشتەڤانییا وان بیروبۆچوونێن قاسمی د ماوێ‌ (تەباخا 1960ێ و شوباتا 1961ێ‌)، زنجیرەیەكا گۆتاران د ڕۆژنامەیێن پشتەڤانێن حكومەتێ‌ (بغداد و الثورة) هاتنە بەڵاڤكرن، تێدا ب ئاشكرایی داخوازا حەلاندنا گەلێ‌ كورد و نە دانپێدانێ‌ ب مافێن كوردان دهاتە كرن. رۆژنامەیێن كوردی وەكی (خەبات و دەنگێ‌ كوردان) بۆ دەمێ‌ چەندین هەیڤان كەفتنە د ململانێیەكا رۆژنامەڤانی دا ل گەل ڤان هەردو رۆژنامەیان و هاندانا كوردان دكرن، داكو دژی وان هزران ب ڕاوەستن، ژ لایێ‌ خۆ ڤە پارتا كۆمۆنیستا ئێراقی ژی دژی گۆتارێن رۆژنامەیێن ئێراقی ڕاوەستا(19).

د ڤی ماوەیی دا؛ حكومەتا عيراقی رابوو ب هەوەكێ‌ دژی ئەندام و سەركردەیێن پارتی و گرتنا ئەندامێ‌ لژنا مەركەزی صالح یوسفی. ل 15ی چریا ئێكێ‌ یا 1960ێ ڕاگەهاندنا دەستپێكرنا ڤێ‌ هەوێ‌ بوو(20).

پەیوەندیێن باش د ناڤبەرا بارزانی و ئێكەتییا سۆڤێتی دا ببوونە ئەگەرەكێ‌ گرنگ بۆ تێكچوونا پەیوەندیێن وی د گەل قاسمی، بەلێ‌ قاسمی د دویماهیك چاڤپێكەفتنا خۆ دا ل گەل بارزانی ل دویماهیا ئادارا 1961ێ‌ یێ‌ ڕژد بوو ل سەر تۆمەتباركرنا بارزانی ب هەڤالینییا بریتانیا، ب تایبەت پشتی كۆمبوونا وی ل گەل باڵیۆزێ‌ وێ‌ ل بەغدا. د ئەنجامێ‌ ڤان پێشهاتان دا بارزانی ل دویماهیا ئادارا 1961ێ‌ بریاردا باژێرێ‌ بەغدا بجھـ بهێلیت و بەر ب گوندێ‌ بارزان كەفتە ڕێ‌. پشتی چوونا بارزانی دەزگەهێن حكومەتێ‌ رابوون ب ئەنجامدانا هەوەكا گرتنێ‌ دژی ئەندامێن پارتی و زۆرینەیا بارەگا و لقێن پارتی هاتنە گرتن، ئەو بارەگایێن مایین ژی جهێ‌ ترسێ‌ بوون(21).

حكومەتا عيراقێ‌ هندەك كریارێن دیتر ئەنجامدان، بوونە ئەگەرێ‌ پتر تێكچوونا كاودانان ل كوردستانێ‌، وەكی ل 28ی ئادارا 1961ێ‌ رابوو ب گرتنا ڕۆژنامه‌یا (خەبات)، كو زمانحالێ‌ پارتی بوو، پاشی ڕێڤەبەرییا گشتی یا مەعاریفێ‌ بۆ خواندنێن كوردی ژی هاتە ژناڤبرن و پترییا فەرمانبەر، مامۆستا و پۆڵیسێن كورد ژ كوردستانێ‌ هاتنە ڤەگۆهاستن بۆ باشۆرێ‌ عيراقێ‌، ل جهێن وان یێن عەرەب هاتنە دانان(22).

پارتی دو یاداشتنامە پێشكێشی حكومەتا عيراقێ‌ كرن. یا ئێكێ‌ ل 8ی خزیرانا 1961ێ‌ ئەڤ یاداشتنامە یا گشتی بوو و گرێدای كاودانێن سیاسی بوو ل عيراقێ‌، گازندە ژ خەمسارییا حكومەتێ‌ بەرامبەر داخوازیێن نەتەوایەتی و رەوشەنبیری یێن كوردی دكر(23). یاداشتنامەیا دویێ‌ ل 20ی تەمۆزا 1961ێ‌ هاتە پێشكێشكرن، د ڤێ‌ یاداشتنامێ‌ دا دووپاتی ل سەر مەترسییا كاودانان هاتە كرن، قاسم هاتە تومەتباركرنێ‌ ب پەیرەوكرنا سیاسەتا «فرق – تسد» ل كوردستانا عيراقێ‌، یاداشتنامێ‌ هۆشداری دا، كو كاودانێن وەڵاتی یێن بەر ب شەڕەكێ‌ ناڤخۆیی دچن و ب تنێ‌ دێ‌ «ئیستیعمار» مفای ژێ‌ وەرگریت. یاداشتنامێ‌ داخوازا ڤەكێشانا وان هێزێن لەشكەری یێن هاتینە هنارتنێ‌ بۆ هندەك دەڤەرێن دەستنیشانكری ل كوردستانێ‌ و بجهئینانا ماددێ سیێ‌ ژ دەستورێ‌ بەروەخت و بجهئینانا ئازادیێن دیموكراتی كر(24). سەرۆك وەزیرێن ئێراقێ‌ عه‌بدولكه‌ریم قاسمی داخوازیێن د هەردو یاداشتنامەیێن پارتی دا هاتین رەتكرن و هنارتنا لەشكەری بۆ كوردستانێ‌ بەردەوام بوو(25).

پارتی نەچار بوو شێوازێ‌ سەرەدەریكرنا خۆ ل گەل قاسمی ب گوهۆڕیت، داكو؛ دەست ژ سیاسەتا خۆ بەردەت، لەوما ل 6ی ئیلونا1961ێ‌ رابوو ب رێكخستنا مانگرتنەكا سیاسی یا گشتی ل كوردستانێ‌، د ئەنجام دا بزاڤ و هاتن و چوون و كارێن وه‌ڵاتییان ل دەڤەرێ‌ راوەستییان، بەلێ‌ قاسمی چ پویتەیەك ب وان هەمی گازیێن داخوازا دانپێدانێ‌ ب مافێن گەلێ‌ كورد نە دكر(26) و پتر یێ‌ ڕژد بوو ل سەر سیاسەتا خۆ بۆ ب دویماهیك ئینانا ئۆپۆزسیۆنا كوردان بۆ ڕژێما وی بەری كار بكەتن بۆ ئەنجامدانا دویڤچوونێ‌ ل سەر ئەگەرێ‌ سكاڵا و گازندەیێن كوردان، ل ڕۆژا 9ی ئیلونا 1961ێ‌ رابوو ب دەرێخستنا بریاران بۆ بومبەباركرنا جهێن كوردان ب توپان و هێزێن ئەسمانی ل دەڤەرا دەربەندیخان، پشتی دو ڕۆژان لەشكەرێ‌ عيراقێ‌ ڕابوو ب ئەنجامدانا بزاڤێن لەشكەری یێن ڕێكخستی و هێزێن ئەسمانی دەڤەرا بارزان بۆردومانكرن(27).

ئەڤ هۆكارە و هندەكێن دیتر هاریكار بوون بۆ دەستپێكرنا شۆڕەشا ئیلونێ‌ ل ساڵا 1961ێ ئەوا بەردەوام بووی هەتا ئادارا 1975ێ.

 

ژێدهر:

  1. مجید خدوري ، العراق الجمهوري، (قم: 1377 ش)، ص238.
  2. جواد كاظم البیضانی، موقف الأحزاب السیاسیة في العراق من القضیة الكردیة (1958- 1968)، (بغداد، 2004)، ص49.
  3. باڤیل بیڤانوفیتش دیمچینكە، كردستان العراق الملتهبة – استعراض صحفي لإحدی مراحل نضال الشعب الكردی-، ترجمة: جرجیس حسن، (كوردستان، 1984)، ص12.
  4. ش.ج. اشریان، الحركة الوطنیة الدیمقراطیة في كردستان- العراق (1961- 1968)، ترجمه عن الروسیە، ولاتو، (بیروت، 1978)، ص19.
  5. المصدر نفسه، ص49.
  6. الحزب الشیوعي العراقي، موقفنا من المسألة القومیة الكردیة «مجموعة وثائق برنامجیة»، (بغداد، 1973)، ص35.
  7. عزیز الحاج، القضیة الكردیة في العراق التاریخ والآفاق، (بیروت: 1994)، ص31.
  8. كاوس قفطان، الحركة القومیة التحرریة الكردیة في كردستان العراق 1958– 1964، (سلیمانیە: 2004)، ص68 .
  9. اوریل دان، العراق في عهد قاسم تاریخ سیاسي 1958- 1963، ترجمة: جرجیس فتح الله المحامي، (السوید: 1989)، ص61.
  10. عبد الفتاح علي یحیی البوتاني، وثائق عن الحركة القومیة الكوردیة التحرریة ملاحظات تاریخیة ودراسات أولیة، (اربیل: 2001)، ص ص 68 – 69.
  11. محمد العباسي، من زاخو الی كربلاء قصة المؤامرة علی الثورة الشعبیة، (القاهرة، 1992)، ص181.
  12. عبد الفتاح علي یحیی البوتاني، المصدر السابق، ص69.
  13. المصدر نفسه، ص70.
  14. المصدر نفسه، ص71.
  15. كاوس قفطان، المصدر السابق، ص ص 128-129.
  16. ادیث وائي، ایف، بینروز، العراق دراسة في علاقاته الخارجیة وتطوراته الداخلیة 1915- 1975، ترجمة، عبد المجید حسیب القیسي، (بیروت، 1989)، ج1، ص440.
  17. سعد ناجی جواد ، العراق والمسألة الكردیة 1958 – 1970، (لندن: 1990)، ص56.
  18. مومتاز حەیدەری، كورد و حكومەتی قاسم و سەرهلدانی شۆرشی ئیلون، (هەولیر، 2000)، ل40.
  19. عبد الفتاح علي یحیی البوتاني، المصدر السابق، ص71 .
  20. عبد السلام علي، صفحات من نضال الشهید صالح الیوسفي، (د.م: 1992)، ص13.
  21. عبد الفتاح علي یحیی البوتاني، المصدر السابق، ص73.
  22. كاوس قفطان، المصدر السابق، ص ص135- 136 .
  23. سعد ناجی جواد، المصدر السابق، ص57 .
  24. عبد الفتاح علي یحیی البوتاني، المصدر السابق، ص73 .
  25. ش. ج. اشیریان، المصدر السابق، ص75.
  26. شیركو فتح الله عمر، الحزب الدیمقراطي الكوردستاني وحركة التحرر القومي الكوردیة في العراق 1946- 1970، ترجمه عن البلغاریة، علي الشیخ مصطفی، (السلیمانیة، 2004)، ص147.
  27. عبد الفتاح علي یحیی، المصدر السابق، ص74.

د بیرەوەرییا 62ێ یا ساڵڤەگەڕا شۆڕەشا ئیلونێ دا

پێشمەرگە بانگەوازییا ئێكڕێزی و ئێكدەنگییا ناڤماڵییا كوردی دكەن

بەری 62 ساڵان، ل 11ی ئیلونا 1961ێ شۆڕەشەكا چەكداری – سیاسی یا كوردی ب ڕێبەرایەتییا بارزانییێ نەمر ل باشۆرێ كوردستانێ ب دژی دەستھەڵاتا خۆسەپێنەر یا رژێما عێراقی یا وی سەردەمی (دەستھەڵاتا لەشكەری یا كۆماری ب سەرۆكاتییا عەبدولكەریم قاسم)ی دەستپێكر، كو یا ب ناڤ و دەنگە ب شۆڕەشا 11ی ئیلونێ. ھەر چەندە شۆڕەش یا سەرانسەری – گشتی بوو ل سەر ئاستێ ھەر چار پارچه‌یێن كوردستانێ، بەلێ ناڤەندا وێ باشۆرێ كوردستانێ بوو.

ئامادەكرن: مەتین

سەلیم ئەسعەد خۆشەڤی؛ پێشمەرگهیێ ھەردو شۆرەشێن ئیلون و گولانێ، بەرپرسێ ھێزا لەشكەری یا ئامێدیێ د شۆرەشا ئیلونێ دا، كو نوكە بەرپرسێ لژنا بلند یا كۆمەلایەتییا دەڤەرا بارزانە بۆ كۆڤارا مەتین گۆت: «سلاڤێن گەرم بۆ گیانێ بازانییێ نەمر و ھەمی شەھیدێن رێكا رزگاریخوازییا مللەتێ كورد ڤڕێ دكەین. پیرۆزە ساڵیادا 62ێ یا شۆرەشا ئیلونا مەزن، ھیڤیدارین یادێن نەتەوەیی و نیشتمانی، ببنە ئاڵاڤێ پتر نێزیككرنا ھەمی ئالیێن كوردی ل سەر ئاستێ ھەر چار پارچه‌یێن كوردستانێ، كو ھەر ئەڤە بوو ئارمانجا وی شەڕێ ل سەر مە ھاتییە سەپاندن و وان شۆرەشێن مە دەستپێكرین ب دژی زوڵم و ستەمێ. كوردان ھەر ژ كەڤن دا ھەست ب زۆلم و نە دادپەروەرییێ كرییە، بەلێ چ جاران پەنا نە بریە بەر شەڕ و توندوتیژییێ، بەروڤاژی شەڕ ل سەر وان ھاتییە سەپاندن. ھەر ل سەر ڤی بنیاتی شۆرەشا ئیلونێ ھاتە دەستپێكرن. شۆرەش یا گشتی – سەرانسەری بوو. ھەمی خەلكێ كوردستانێ و ب ھەمی تەخ و چینێن خۆ یێ جودا جودا ڤە پشكداری د شۆرەشێ دا كر، ھەر ئێك ب قەبارێ پێچێبوونا خۆ بۆ پاڵپشت و پشتەڤانێ شۆرەشێ. ژبەركو؛ ئێك ژ پرەنسیپێن ئیلونێ و جەنابێ بارزانی؛ دادپەروەرییا جڤاكی و نەھێلانا چینایەتییێ بوو، لەوما ژی ھەر زوی  شۆرەش شییا خۆ بكەتە نوینەرا ھەمی ئالیێن جڤاكی یێن كوردستانێ و ھەمیان پێكڤە رەت و ئینكارا وی سیستەمێ سیاسی – لەشكەری كر یێ ل سەر مە ھاتییە سەپاندن».

ل سەر رۆل و پشكدارییا كوردێن ھەر چار پارچهیێن كوردستانێ د شۆرەشا ئیلونێ دا، ناڤبری گۆت: «وەكی مە گۆتی شۆرەش یا گشتی سەرانسەری بوو، كورد ژ ھەر چار پارچه‌یێن كوردستانێ و ژ ھەمی تەخ و چینێن جڤاكی، سیاسی و لەشكەری پشكدار بوون د شۆرەشێ دا، ئەڤە ژ بلی پشكدارییا پێكھاتێن دی یێن ئایینی – نەتەوەیی د شۆرەشێ دا، ھەلبەت كارێزما جەنابێ بارزانی و رۆلێ وی د ڤێ چەندێ دا گەلەك یێ ب ھێز و كاریگەر بوو، ژبەركو؛ جەنابێ بارزانییێ نەمر چ جوداھی نە د ئێخستە د ناڤبەرا چ تاكێن كورد دا و ھەمی وەكو كوڕ و برایێن خۆ دھەژمارتن، ل سەر ڤێ چەندێ ھەردو پزیشكێن ھەری خودان شیان یێن ل دەڤەرا مە (ھێزا ئامێدیێ) خزمەت كرین ژ برایێن مە یێن كریستیان بوون، كو ئەو ژی دكتۆر مۆشێ و دكتور زەیە بوون، دیسان رۆلێ وان كوردێن د ناڤەندێن سیاسی – لەشكەری دا، ب تایبەت ئەوێن د بن دەستھەڵاتا حكومەتا عێراقێ دا ب ھەمی پلە و پۆستێن خۆ یێن جودا جودا ڤە، كو ببوونە پاڵپشت و پشتەڤانێن شۆرەشێ؛ جھێ رێز و تەقدیرێ نە. ب كورتی؛ ھەم خەلكێ كورد و كوردستانییان شۆرەش بۆ خۆ دھەژمارت، ھەم ژی سەركردایەتییا شۆرەشێ ب تایبەت سەرۆك مستەفا بارزانی پرەنسیپەكێ وەسا دارشت بوو، كو ھەمی كەس خۆ د ناڤ شۆرەشێ دا ببینن. ل بیرا منە دەمێ بارزانییێ نەمر د روویێ من دا كەرەمكری: «شۆرەش یا ھەمی مللەتی یە، ژنا ل سەر تەنویرا نان پەحتنێ و مەڵایێ ل سەر مینبەرێ ژی وەكی مە ھەمیان پێشمەرگەنە، ژ بەركۆ؛ ژن مە ب نانێ خۆ خودان دكەتن و مەڵایێ ل سەر مینبەرێ ژی ب دوعایێن خۆ بەرەڤانییێ ژ مە دكەت و ملێن وان یێ ب ملێ مەڤە».

سەلیم ئەسعەد خۆشەڤێ د درێژییا ئاخفتنا خۆ دا گوت: «پارتی ژ مللەتی و بۆ مللەتی ھاتییە دامەزراندن، ھەردو تەمامكەرێن ئێكن، بارزانییێ نەمر سەرۆك و سەركردەیێ مللەتی بندەست و زوڵم لێكرییان بوو. شۆرەش یا ھەمی مللەتی بوو. دیمەنەكێ، كو چ جاران ژ پێش چاڤێن من نەچیت شەڕێ 43 رۆژی یێ چیایێ مەتینا بوو ل ھەیڤا تەباخ – ئیلونا ساڵا 1963ێ، ھینگێ ھەمی پێدڤییاتیێن مە، ھەم ئازۆقە و ھەم چەك ژ لایێ خەلكی ڤه‌ دھاتنە دابینكرن بۆ چیای. ڤێ پشته‌ڤانیێ ھێزەكا دی دا مە وەكو پێشمەرگە و سەركردایەتییا شۆرەشێ و چ دودلی نەما ل دەڤ مە ل سەر وێ چەندێ كا خەلك ب گشتی چەند تێھنییێ ئازادییێ یە».

ناڤبری ئەو چەندە ژی ئاشكراكر: «سەرەڕای وێ چەندێ، كو ئیلون شۆرەشا رەت و ئینكارا دەستھەڵاتا نە دادپەروەرانە یا دەستھەڵاتدارێن عێراقێ بوو، بەلێ ئەو د ھەمان دەم دا؛ شۆرەش و ریفۆرمەكا جڤاكی ژی بوو. شۆرەشا ئیلونێ بۆ ئەگەرێ ژ ناڤبرنا گەلەك تیتال و نەریتێن كەڤن یێن عەشائیری، كو ب ڕاستی ژی جڤاك ژ دەستی د ناڵی، مینا؛ ڕێگری، خوینداری، ژن دانا ل بەرامبەر خوینێ، برنا تاڵانی و نەدادپەروەرییا جڤاكی… ھتد. ھەر ئەڤ چەندە بوون؛ بووینە ئەگەرێ خرڤەبوونا خەلكی ل دۆر شۆرەشێ ل سەر ئاستێ ھەر چار پارچه‌یێن كوردستانێ».

د دویماھیا ئاخفتنا خۆ دا، رێزدار سەلیم ئەسعەد خۆشەڤی ب دلەكێ تژی كەسەر ڤە دبێژیت: «ل گۆر سەربۆڕا مە یا سیاسی، لەشكەری و جڤاكی ئەم یێن بووینە شاھدحالێن گەلەك دەردەسەری و نەھامەتیێن مللەتێ خۆ. ب ھزاران خەلكێ سڤیل و بێگونەھ سەرێ خۆ یێ دانایە سەر ڤێ ئاخا پیرۆز و یا خۆ قوربانی ڤێ دۆزا ڕەوا كری. ئەنفال، كیمیاباران، كۆمكوژی، كۆچ و كۆچبەری، هەڵەبجە، شكەفتا دەكان، دۆلا بالیسان، زێوە، قەلادزێ، بارزان و 180 ھزار شەھیدێن مە، بەڵگەنە ل سەر قەبارێ قوربانیدانا مللەتی، بلا رۆندكێن دایكێن شەھیدان و ناڵە ناڵا بریندارێن مە ببنە ئاڵاڤێ نێزیككرنا ئالیێن مە یێن سیاسی یێن كوردی، خودایێ مەزن حەز ژ ژ ئێكگرتن و ئێكرێزییێ دكەتن. بەرز و بلند بیت ئالایێ رەنگین، گیانێ شەھیدان شاد، كوردستان ئاڤەدان بیت».

 

عەبدوڵلا مەلا دەروێش ئەرەدنی (عەبدوڵلا لاسكی)، پێشمەرگهیێ دێرین، كادرێ بێتەل (لاسلكی) یێ شۆرەشێ، كو نوكە بەرپرسێ دەزگەھێ لاسلكی (مخابر)ێ یە، ل بیرەوەرییا 62ێ ژ بیرهوهرییا شۆرەشا ئیلونێ، بۆ كۆڤارا مەتین گۆت: «پیرۆزە 62ێ ژ بیره‌وه‌رییا دەستپێكرنا شۆرەشا ئیلونا مەزن، ئەو شۆرەشا بوویە بنیاتەكێ موكۆم، كو ئەڤرۆیا مە ل سەر ھاتییە ئاڤاكرن. سلاڤ بۆ گیانێ پاك و بژوین یێ ھەمی شەھیدێن رێكا رزگارییا نەتەوایەتی یا كوردی، سەركاروانێ وان بارزانییێ نەمر بابێ روحی یێ نەتەوه‌یا كورد. ھەلبەت ھەر ژ ئێكەم رۆژا دەستپێكرنا شۆرەشێ ل 11ی ئیلونا 1961ێ ھەتا رێككەفتنا خیانەتكارییا جەزائیرێ ل 6ێ ئادارا 1975ێ شۆرەشێ ب تایبەت و سەركردایەتییا وێ؛ پلان و بەرنامەیێن خۆ و چەوانییا بەرھەنگاریكرنا دوژمنی ب باشی و ل سەر بنیاتەكێ لۆژیكی – زانستی دارشتبوون. كارێزما سەرۆك مستەفا بارزانی گەلەك ب ھویری ھزر ل سەر ھەمی رەھەندێن بەرھەنگاریێ كر بوو. دانانا سیستەمێ بێتەل (لاسلكی)ێ؛ ئێك ژ گرنگترین ستوینێن شۆرەشێ بوویە بۆ ب ساناھیكرنا ئالۆگۆڕیا  نامە و برۆسكەیێن سەركردایەتییا شۆرەشێ ل گەل ناڤەند، بنگەھ و بارەگایێن خۆ. ھەر ژبەر ڤێ چەندێ، ئەم دشێین بێژین بنگەھێن مە یێن بێتەلێ ل سەر ئاستێ ھەمی كوردستانێ و دەڤەرێن دبن دەستھەڵاتا شۆرەشێ دا ھاتنە دانان و بەلاڤكرن و ھەر زوی شیا مل ب ملێ ئێزگەی ڤە بكەڤیتە د خزمەتا شۆرەشێ دا».

بەرێز عەبدولڵا مەلا دەروێش ڤێڕا چوو و گۆت: «گۆمان تێدا نینە دامەزراندنا دەزگەھێ لاسلكییا شۆرەشێ بخۆ شۆرەشەكا دی بوو د ناڤ ئەیلۆلێ دا، رۆلێ دامەزرێنەرێن دەزگەھێ لاسلكییا شۆرەشێ و ئەندامێن وێ؛ بلند دنرخینین، سلاڤ ل گیانێ پاكێ ھەمی ھەڤالێن مە یێن لاسلكییێ، خودێ ژێ ڕازی مستەفا ئامێدی (مدیر)، مەلا سلێمان مەولوود، عەبدوڵڵا مەلا نەجمه‌دین و مامۆستا ھشیار حەیدەر و ھەمی پێشمەرگەیێن قەھرەمان یێن بزاڤا رزگاریخوازییا نەتەوه‌یا كورد. گەلەك ب زەحمەت و كێم ئێمكانییەت دەزگەھێ مخابرا گشتی (لاسلكی)یێ ھاتییە دانان، ئەڤە ژی ئەنجامێ وێ گەرماتییێ بوو یا د دلێ كادرێن جەرگ سۆتییێن شۆرەشێ دا ھەیی و ئەو سیستەمێ رێبەرایەتییێ یێ بارزانییێ نەمر، كو ئەم ھەمی ل سەر ھاتینە پەروەردەكرن، كو سیستەمەكێ خۆمالی یێ كوردی بوو ل سەر رێبازەكا پاقژ یا خودایی بوویە، كو دادپەروەری، دەستپاكی، كوردایەتییا ڕاستەقینە و رەتكرنا ستەم و نە دادپەروەرییا رژێمێن داگیركەر بوویە. بارزانییێ نەمر و ئیلون بۆ مە پێشمەرگەیان قوتابخانەیا كوردایەتیێ بوون یا تژی ژ دلۆڤانی، دادپەروەریێ، كو ھەمی كەسان خۆ تێدا ددیت و كەس نە د شییا مافێ كەسێ بخۆت، بەلكو ھەمی پێشمەرگە وه‌كو كوڕێن جەنابێ بارزانییێ نەمر بوون و مە ھەمیان ژی دلۆڤانییا بابینیێ ژ جەنابێ وی ددیت».

ل سەر رۆلێ دەزگەھێ مخابرێ (بێتەل – لاسلكی)یێ د شۆرەشا ئیلونێ دا، ناڤبری گۆت: «وەكو دیار ھەر ل دەستپێكا شۆرەشێ دەزگەھێ مخابرێ ھاتییە دانان، بەلێ ب شییانێن گەلەك كێم و لاواز. ئەڤە ژ بلی وێ چەندێ، كو شۆرەشێ كادرەكێ سنوردار (محدود) یێ تایبەتمەند و شه‌هرەزا یێ دەزگەھی (جیھاز) ھەبوو، بەلێ كاركرنا كادران ب شەڤ و رۆژ بۆ ئەگەرێ وێ چەندێ، كو دەزگەھ ھەر زوی كاریگەرییا ھەبوونا خۆ دیار بكەتن و گەلەك كار و ئەركێن شۆرەشێ ب ساناھی بێخیت. هه‌رروه‌سا ئه‌م شییاین ببینە تەمامكەرێن ئێزگێ دەنگێ كوردستانێ و بۆ ئێك چركە ژی دەستان نە داھێلین. گۆمان تێدا نینە ڕەوشا دەزگەھێ مخابرێ د گەلەك قووناغێن جودا جودا ڕا دەرباز بوویە، ژ نڤیسان  و ب دەست ئینان و برنا برۆسكان و بەلاڤكرنا وان ل سەر مەفرەزێن بچویك یێن پێشمەرگەی و پاشی ناوچە و دەڤەرێن دی یێن دبن دەستھەڵاتا شۆرەشێ دا، كو ھەر بارەگایەك یێ ل جھەكێ دەستنیشانكری بوو. ب ڕاستی ژی ل دەستپێكێ گەلەك زەحمەت بوو، ژبەركۆ رێكێن دویر و ب مەشا پییان و ل بەر سڕ و سەقەمێن دژوار، ھێزا مە یا جەستەیی لاواز دكر، بەلێ ئەو بخۆ د خۆ دا ھێزەكا دی یا گەلەك مەزن بوو د دل و دەروونێن مە دا.  مە ب شێوەیەكێ گەلەك دلسۆزانە ئەركێن خۆ جێبەجێ دكرن. دەزگەھێ مخابرێ ببوو جھێ گرنگی و پویتەپێدانا شۆرەشێ و سەركردایەتییێ، ب بەرده‌وامی جەنابێ بارزانییێ نەمر كەرەم دكر و د گۆت: ’بێتەل بڕبڕا شۆرەشێ یە‘«.

ناڤبری د دویماھی ئاخفتنا خۆ دا گۆت: «كەسایەتییا سەرۆك مستەفا بارزانی دوبارە نابیت، چ جاران مە نە شیایە دەرحەقی خواستا بارزانیێ نەمر بدەركەڤین، كەسەكێ خاكی، كارێزما، خودێناس و كەسایەتیێ نەتەوەیی. جەنابێ وی رۆلێ ھەری مەزن یێ گێڕای بۆ مسوگەركرنا سەركەفتنا مللەتێ مە یێ مەزلوم. ئەوێن د ناڤ لەشكەرێ عێراقێ دا ب تایبەت ئەفسەر و سەربازێن كورد و شه‌هرەزایێن دەزگەھى و ھاتنا وان بۆ ناڤ شۆرەشێ بۆ خزمەتا كورد و كوردستانێ جھێ رێز و تەقدیرێنە، كو ب ڕاستی ژی بارێ ل سەر ملێن شۆرەشێ ب شه‌هرەزای و تایبەتمەندیێن خۆ ب ساناھیتر لێ كر. گیانێ ھەمی شەھیدان شاد. كوردستان ھەر ئاڤه‌دان و پاراستی بیت».

 

رێزدار تەییب ئەلكیشكی، پێشمەرگهیێ ئیلونێ، كو ئێكبوو ژ پشكداربوویێن شەڕێ چیایێ مەتینا ل ساڵا 1963ێ، ل سەر شۆرەشا ئیلونێ و شەڕێ چیایێ مەتینا بۆ كۆڤارا مەتین گۆت: «پشتی بلندبوونا دەنگێ نە ڕازیبوونا كۆمێن خەلكێ كوردستانێ و ھەستكرنا مەترسییێ ل بەرامبەر سەركردایەتییا شۆرەشێ، ل 20ێ تەباخا 1963ێ، لەشكەرێ عێراقێ ب دو لیوایێن لەشكەری ڤە، كو ھژمارا وان 15 ھزار لەشكر بوون، ب ئنیەتا ھێرشكرنا سەر بارەگایێن لەشكرێ ئێك یێ شۆرەشێ ژ دھۆكێ ڤە بەر ب مانگێش، سیارەتویكا و سەرسنكێ ڤە پێشرەوی كر. مەرەما وان گرتنا بارەگایێ بەرپرسیارێ لەشكرێ به‌هدینان ئەسعەد خۆشەڤی سێلكی بوو، كو بارەگایێ وی ل گوندێ ئەدنێ بوو ل دەڤەرا بەرواری باڵا. پشتی پێنج رۆژان حكومەتێ ژ چار میحوەران ڤە ھێرش كره‌  سەر چیایێ مەتینا:

میحوەرێ ئێكێ: ژ فرۆكه‌خانەیا بامەڕنێ بەر ب گوندێ دیھێ و بانكا، بەر ب چیایێ مەتینا ژ ئالیێ رۆژئاڤایى ڤە.

میحوەرێ دویێ: ژ سەرسنكێ بەر ب گوندێ ئەرەدن و ژێھەل بۆ سەرێ چیایێ مەتینا.

میحوەرێ سێیێ: ژ سەرێ ئامێدیێ بەر ب كانی ماسێ ڤە.

میحوەرێ چارێ: ژ گوندێ بامەڕنێ بخۆ بەر ب سەرێ بامەڕنێ و ڕاست بۆ گوندێ ئەدنێ و گرتنا بارەگایێ سەركردایەتییا به‌هدینان.

ئارمانج ژ ڤێ ھێرشێ:

1- گرتنا بارەگایێ سەركردایەتییا به‌هدینان.

2- گەھشتن بۆ سنورێ توركیا.

3- بڕینا ڕێكا پەیوەندییێ د ناڤبەرا بارەگایێ سەركردایەتییا گشتی یا شۆرەشێ و سەركردایەتییا به‌هدینان بۆ وێ چەندێ ھاریكاری و كۆمەك بھێنە ڕاوەستاندن و بڕین.

4- بڕینا رێكێن پەیوەندیێ د ناڤبەرا سەركردایەتیێن لەشكرێ زاخۆ، دھۆك و ئامێدیێ».

ناڤبری ل سەر ئامادەباشیا ھێزێن پێشمەرگەیی و ھەڤسەنگییا وان بۆ كۆڤارا مهتین گۆت: «ھێزا پێشمەرگەیی ژ رویێ ھژمارێ گەلەك یا بچویك و جودابوو ل گەل لەشكرێ حكومەتا عێراقێ و پشكدارییا ھژمارەكا ئێكجار مەزن یا جاشێن كورد د ڤی شەڕی دا، لێ ھەبوونا ھێزا دەروونی و باوەری بخۆبوونا پێشمەرگەیی، ھەروەسا ھەبوونا سەركرده‌یێن قارەمان و چاڤنەترس یێن وەكی شەھید عیسا سوار سێلكی، كو بەرپرسێ لەشكرێ شۆرەشێ بوو ل زاخۆ و خودێ ژێ رازی عەلی خەلیل خۆشەڤی، كو سەركردایەتییا میحوەرەكێ شەڕی شۆرەشێ دكر، ب چ ئاوایان نە ھێلان حكومەت بۆ ئێك ژ سەدێ ژی بگەھیتە وێ ھیڤیا وێ مەرەم پێ، ئەڤە سەرەڕای وێ چەندێ، كو ب تنێ 70 پێشمەرگە ل گەل شەھید عیسێ بوون، د ڤی شەڕی دا؛ محەمەدێ كوڕێ شەھید عیسێ و جەھوەر سێلكی، كو ئەو ژی خزمێ عیسێ بوو، ھاتنە شەھیدكرن. لەوما، حكومەتێ ل گوندێ بانكا و ئامێدیێ، نە شییان زێدەتر پێشرەویێ بكەن، ئەو د جھێ خۆ دا مان، بەلێ پشتی بۆ ماوێ 20 رۆژان حكومەتێ ب ھەمی ھێزا خۆ ڤە ھێرشی دەڤەرێ كری و یا ژ دەستی ھاتی ل بەرامبەر شۆرەشێ كری، ئەو شییا ژ میحوەرێ سێیێ ڤە سەر بكەڤیتە چیایێ مەتینا و ژۆردا بھێتە خوارێ بۆ گوندێ دەرگەلا میسا بەگی ل دەڤەرا بەرواری باڵا، پشتی 43 رۆژان و چەند شەڕ و پێكدادانێن دژوار د ناڤبەرا مە و حكومەتێ دا چێبوون، ل شەڤا 4/5ی چریا ئێكێ یا ساڵا 1963ێ ھێزێن پێشمەرگەیی ب سەركردایەتییا شەھید عیسا سوار و ب ھاریكاری و پشتەڤەنییا شەھید عەلی ھالۆ سندی ل گەل محەمەد ئاغا كۆچەر، شییان چیایێ مەتینا كونترۆل بكەن و سەركەفتنا پێشمەرگەیی ڕابگەھینن. شەھید عیسێ سوار شییا ب 70 پێشمەرگەیان ئەفسانەیا لەشكرێ عێراقێ و 15 ھزار لەشكری بشكێنیت، ئەوێن دخواستن چیایێ مەتینی بگرن».

ناڤبری د دویماھی ئاخفتنا خۆ دا بۆ كۆڤارا مەتین گۆت: «گیانێ شەھیدان ئارام بیت، جھێ وان به‌هەشت بیت، سەركاروانێ وان بارزانییێ نەمر. ھەر بەرز و بلند بیت ئاڵایێ كوردستانێ، ھیڤیدارین ناڤمالا كوردی پتر بھێتە ڕێكخستن و ئێكگرتن، ب ھیڤیا سەربخۆیی و دەولەتا كوردستانێ د نێزیكترین دەم دا.

Check Also

رەوشەنبیری وەك دیاردەكا جڤاكی

حسام الدین فیاض وەرگێران ژ عەڕبی: مستەفا سەلیم ئاكرەیی رەوشەنبیری ئەو تێگەهێ سەیرە، ئەوێ كەسایەتیێ …