گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
دیدارا مەتین، دیدارەكا ڤەكری یا ھەیڤانەیە، ژ ئالیێ گۆڤارا مەتین یا ڕەوشـەنبیری–گشـتی ڤـە دھێتـە برێڤەبرن. ھەر جارێ دۆسیەكا گەرم یا رۆژەڤێ گەنگەشە و بنكۆل دكەت. بۆ دیدارا ڤێ سەكۆیا ھەیڤانە، ل رۆژا چارشەمبی رێككەفتی 13ی تهباخا 2025ێ، ھژمارەكا ئهكاديمى و فولكلۆرناس و ڤهكولهرێن شارهزا د بوارێ فولكلۆر و كهلهپوورێ كوردى دا ھاتبوونـە مێھڤانكرن، داكو ل دۆر ”رهوشا كهلهپوورێ كوردى. چ هاتييه كرن و پێدڤييه چ بهێته كرن؟“ دید و بۆچوونێن خۆ دەرببڕن. ديدارا ڤێ جارێ ژ لايێ ئيسماعيل بادى، سكرتێرێ نڤيسينێ يێ گۆڤارا مهتين ڤه هاته برێڤهبرن. ژ لايێ خۆڤه روهنكرنهك دا سهر بابهتى و ئهگهرێن مێهڤانكرنا پشكدارێن ديدارێ و ههر ئێك ل گهل بابهتێ ديدارێ ب كورتى دانه نياسين، پاشى ههر مێهڤانهكى دهليڤهيا پێشكێشكرنا مژارا ژێ هاتييه كرن دايێ و چهند رۆهنكرن بهردانه سهر. ل دووماهييێ ژى بهرههڤبوويان پتر بابهتێ ديدارێ ب بۆچوونێن خۆ زهنگين كر.
رۆلێ زانكۆيێ د دكيۆمهنتكرنا پاشمايێ كهلهپورێ كوردى دا و چ هاتييه كرن بۆ ڤهكرنا پشكهكا تايبهت بۆ ڤێ چهندێ؟
ل بهراهيێ د. ئارام يوسف، مامۆستا ل كۆليژا زمانان ل زانكۆيا دهۆكێ، كا رۆلێ زانكۆيێ د دكيۆمهنتكرنا پاشمايێ كهلهپوورێ كوردى دا چى يه و بۆ ڤهكرنا پشكهكا تايبهت گرێدايى بابهتێن فولكلۆر و كهلهپوورێ كوردى چ هاتييه كرن، بهرێزى گۆت:
كەلتۆر بنیاتنەرێ سەرەکی، کو ناسنامهيا نەتەوەيی و رەوشەنبیریيا مللەتان ل سەر دهێتە ئاڤاکرن، زانکۆ وەک دەزگەهەکێ ئەکادیمی و زانستی رۆلەکێ گرنگ و سەرەکی د پاراستنا ناسنامهيا رەوشەنبیری و ئەپستمولۆژی (معرفی) یا جڤاکی دا هەیە، ئانکو زانکۆیێ ب تنێ ئەرکێ وێ تەکزکرن ل سەر پرۆسەیا فێرکرن و زانینێ ب تنێ نینە، بەلکو زانکۆ ئەو دەزگەهە یێ کو بەرپرس ل سەر کۆمکرن و پاراستن و وەرارکرنا کەلتۆری، هەتاکو ئەڤ پاشمايێ دەولەمەند و مەزن یێ رەوشەنبیری و ئەپستمولۆژی بمینتە ساخ و پاراستن و بەردەوامی ل سەر بهێتە دان، بێ گومان بەردەوامبوونا و ساخکرنا کەلتۆری ب شێوەيهکێ گشتی ناسنامەیا مللەتان دپارێزیت، هەردیسان بەردەوامیيێ ب هەبوونا خو ژ بۆ نەوەیێن ئایيندهيی ددەت، واتە د ئەڤێرە دا رۆلێ زانکۆیێ دەربارەی پاراستن و کۆمڤەکرنا کەلتۆری دیار دبیت، ب تایبەت د ئەڤی سەردەمی دا، کو تەکنولوژیا بوویە هەڤڕکەکا مەزن ژ بۆ بنبڕکرن و ژناڤبرنا ئەڤی پاشمايێ گەلێری و رەوشەنبیری یێ دەولەمەند.
رۆلێ زانکۆیێ د پروسەیا زیندیبوون و بەردەوامبوونا کەلتۆری د شيیاندایە د چەند خالەکان دا بهێتە دەستنیشانکر و ب ئەڤی شێوێ ل خوارێ دیار:
- دامەزراندنا یەکەیێن کەلتۆری و فولکلۆری: پێدڤیيە زانکۆ ب ئەرک ببینیت، یەکە و پشکێن تایبەت ب كهلتۆریڤە بهێنە دامەزراندن، لەورا ئەگەر بو نموونە ئەم تەماشەی دەڤەرا بادینان بکەین کو دەڤەرەکا گەلەک دەولەمەندە ب كهلتۆری ب شێوەکێ گشتی و فولکلۆری ب شێوەکێ تایبەتی، بەلێ هەتا نوکە هیچ یەکەیەکا تایبەت ب دیکومێنتکرن و دوێجڤوونا بابەتێن كهلتۆری و فولکلۆری ل زانكۆیێن دەڤەرا بههدینان نەهاتیيە دامەزراندن، بەلکو ب تنێ د هەولێن سنوردارکری د چارچوڤێن پشکا زمانێ کوردی دا وەکو بابەت دهێتە خواندن. ئەڤ خالە ژی بوویە ئەگەرەکێ سەرەکی، کو ئەم کۆمەکا مامۆستایێن زانکۆیێ ئەڤێ چەندێ ب ئەرک بزانین و هەولەکا رژد بدەین ل زانكۆیا دهۆکێ ژ پێخەمەت ڤەکرنا پشکا فولکلۆری، پشتی چەندین کۆمبوونان مە پەیرەو و پرۆگرام بو هەر چار قووناغێن بەکالوریوسێ داناینە و دیسان مە پروپۆزەلەک ژی ئامادەکریيە بۆ ڤەکرنا ئەڤێ پشکێ هەتاکو زێدەتر بشێين خزمەتا ئەڤێ دەڤەرێ ب تایبەت و فولکلۆرێ کوردی ب گشتی بکەین.
- ڤەکولینێن زانستی و ئەکادیمی: زانكۆ وەک دەزگەهەکێ ئەکادیمی یێ بلند رۆلەکێ سەرەکی د ئەنجامدانا کۆمڤەکرن و ڤەکولین و شرۆڤەکرنا بابەتێن كهلتۆریدا د گێڕیت، ئەڤجا چ ب رێکا پشکەکا تایبەت یا فولکلۆری یان پشکێن زانستێن مرۆڤایەتی بیت، ب ئەڤێ چەندێ خوێندکار ب رێکا کەسانێن ئەکادیمی و بسپور دهێنە ئاراستەکرن، کو بابەتێن گرێدای ب كهلتۆریڤە، بۆ نموونە ئەفسانە و داستان و چیرۆکێن فولکلۆری و گۆتنێن مەزنان و دابونەریت و بیروباوەر و سەما … هتد، گرنگیيێ پێ بدەن. دیسان قوتابیان هانبدەن، کو پرۆژەیێن دەرچوونێ یین قووناغا بەکالوریوس و خواندنێن بلند یێن ماستەر و دکتۆرایێ ل سەر بابەتێن گرێدای كهلتۆری ئەنجامبدەن، مەرەم ژ ئەڤێ چەندێ ئەوە داکو ئەڤ بابەتە بهێتە خواندن و دیکيۆمێنتکرن و شرۆڤەکرن. ب ئەڤێ رێکێ پاراستن ل سەر كهلتۆری ب شێوەکێ رێکخستى و ئەکادیمی دهێتە کرن. بۆ نموونە د ئەڤی بیاڤی دا زانكۆیێن دەڤەرا بەهدینان مینا دهۆک و زاخۆ ل پشکێن زمانێ کوردی سالانە کۆمەکا ڤەکولینێن ئەکادیمی و زانستی، کو هندەک ژ ئەوانا گرێدای پرۆژێ دەرچوونێ یێن قوتابیيێن قووناغا چوارێنە، هەر دیسان نامەیێن ماستەر و دکتۆرایێ ژی ل سەر بابەتێن كهلتۆری و فولکلۆری د نڤیسن، ڤەکولینێن زانستی ژی ژ لایێ مامۆستايێن زانكۆیێڤە ل سەر بابەتێ ناڤبری دهێنە نڤیسین و د گۆڤارێن ئەکادیمی یێن تایبەت ب زانكۆیێڤە دهێنە بەلاڤکرن. هەر دیسان زانكۆیا زاخۆ دو کونفرانسێن نێڤدەولەتی گێراینە، کو ئێک گرێدای فولکلۆرێ کوردی بوو و یا داویێ گرێدای ئەفسانەیێن کوردی بوون.
- دیکيۆمێنتکرن و ئەرشیفکرن: ئێک ژ ئەرکێن زانكۆیێ ئەوە کو ب کارێ دانانا دەزگەهـ و یەکەیێن تایبەت و کومڤەکرن و پاراستنا بابەتێن كهلتۆری راببیت، ئەڤی پاشمايێ باب و باپیران ب رێکا تەکنولوژیيا سەردەمانە مینا عەمبارکرنا دیجیتالی راببیت، چونکو ئەو بابەتێن ژ لایێ دەزگەهێن تایبەت ب ئەرشیفکرنا كهلتۆری نەهاتینە تۆمارکرن، ئەگەرێن ژناڤچوونێ هەنە، لەورا پێدڤیيە خوێندکار بهێنە هاندان ب ئەرکێ کۆمڤەکرن و تۆمارکرن بابەتێن كهلتۆری راببن و ل دویڤدا ژ لایێ کەسانێن تایبەتمەند دویڤچوون و راستڤەکرن وان بابەتان ب شێوەکێ زانستی بهێنە کرن، ئەڤ رێکە دبیتە ئەگەرەک کو ئەڤ پاشماوە زیکا ژ ناڤنەچیت و بهێنە پاراستن، دیسان ب ساناهی بکەڤیتە ل ژێردەستێ قوتابی و ڤەکولەران ل هەر جهـ و دەمەکی دا بیت. د ئەڤی بیاڤی دا زانكۆیێ د سالێن بەری نوکە دا رەنگە کەمترخەم بوویە، چونکو ل دویڤچوون و دیکيۆمێنتکرنا بابەتێن كهلتۆری پێدڤی ب مەزاختنا دراڤی هەیە، لەورا ژی د زانكۆیێن مە دا ئەڤ هەولە د سنوردا بوون و رەنگە هندەک سالان مامۆستایان ب تنێ وەک ئەرکەک قوتابی راسپاردینە، کو ب خرڤەکرنا بەرهەمێن كهلتۆری و فولکلۆری راببن، بەلێ ئەڤ بابەتێن هاتینە کۆمکرن ژی هەر ل دەف مامۆستای ماینەڤە و کەسێ خو لێ نەکریە خودان، کو ل دویڤچوونا ئەڤان دیکيۆمێنتان بکەن. بەلێ ژ لایەکێ دویڤە هندەک پێنگەڤێن باش د ئەڤ سالە دا ژ لایێ زانكۆیا دهوکێڤە هاتینە هاڤێتن، ئەو ژی ل گەل زانکۆیا مووسل ب پشکداریا زانکۆیا ساسکس یا بریتانی، خولەکا ئێک سالی بۆ زێدەتر ژ 120 قوتابی و دەرچوویێن زانکۆیێن ناڤبری ڤەکربوو ب مەرەما کۆمڤەکرن و ئەرشیفکرنا کهلتۆرێ ڤێ دەڤەرێ ب شێوەیێ دیجیتال ستۆری.
- فێرکرن و هوشیاریيا رەوشەنبیری: زانكۆ ب رێکا میتۆدێن خو یێن فێرکرنێ، شيیانێن بلندنرخاندنا كهلتۆری هەنە، ئەو ژی ب رێکا بابەتێن گرێدای ب كهلتۆریڤە، کو تێدا رەوشەنبیريیا گەلێری و مێژوویا رەوشەنبیريیا مللەتان نیشانددەت و فێری خوێندکاران دکەت، ب ئەڤێ چەندێ وانە و مێزگەرد و پێشانگەهێن تایبەت ب كهلتۆرێ گەلێریڤە پێشکێشی ئەکادیمیان و خەلکی ب شێوەکێ گشتی دکەت، لەورا ژی زانكۆ دبیتە پرەکا د ناڤبەرا زانینا ئەکادیمی و کەتوارێ رەوشەنبیری یێ جڤاکی دا. زانكۆیێن مە چونکو پشکەکا تایبەت ب ئەڤی بیاڤی ڤه نینە، بەلکو بۆ نموونە د پشکا زمانێ کوردی و جاران ژی د پشکێن زمانێ ئنگلیزی و وەرگێران و مێژوو و شانۆ …هتد کۆڕ و سمینار و دیدار و پەنەل و ڤیستەڤال د بوون و بیرەوەریێن جودا دا دگێرن. بۆ نموونە سالانە پشکا زمانێ کوردی یادا زمانێ دایک ساخ دکەتەڤە.
- ئێکگرتن ژ بۆ پاراستنا كهلتۆری: زانكۆ پێدڤيیە پەیوەندیێن خورت ل گەل دەزگەهێن رەوشەنبیری و كهلتۆری و رێکخراوێن پالپشتیيا لێگەریان و دیکيۆمێنتکرنا بابەتێن كهلتۆری هەبن، داکو کارێ مەیدانی ئەنجامبدەن و ب تایبەت ل گوندان، کو هەتا رادەکێ مەزن ئەڤ بابەتێن كهلتۆری و نەریتە پاراستینە، لەروا پێدڤيیە قوتابی بهێنە هاندنا ب هەوەکا مەزنا مەیدانی راببن و دەست ب تۆمارکرن و دیکیۆمێنتکرنا ئەوان پاشمايێن ل دەڤ کەسانێن دانعەمر و حیکایەتبێژێن گەلێری بکەن، ئەڤ خالە لایەنێ زانستی و ئەکادیمی ب باشی د نرخینیت، دیسان دبیتە پرەکا د ناڤبەرا زانكۆ و جڤاکی دا. د ئەڤی بیاڤی دا پەیوەنديیێن زانكۆیێن دەڤەرا بەهدینان بۆ نموونە ل گەل دەزگەهەکێ رەوشەنبیریێ مینا ئەنستيتۆيا کەلەپوورێ کوردی رەنگێ چارچوڤەکری بن، ب تنێ هەڤکاری د هندەک یادێن وەک ڤیستەڤالێن نێڤدەولەتی و هندەک بیرەوەریان دا ب تنێ هەبیت، د ئەڤێرە دا ئەڤ بەرهەمێن هاتینە کۆمکرن بۆ نموونە ژ لایێ قوتابیانڤە رەنگە هیچ مفا ژێ نەهێتە وەرگرتن و ب بورینا دەمی ئەو رەنج و خەباتا قوتابیيان، کو هەرچەندە یا سنوردارە بەلێ دێ بیتە ئەگەرێ ژ ناڤچوونێ.
- پاراستنا كهلتۆری: د چارچۆڤێ ڤەکولین و لێگەریانێن ئەکادیمی دا، زانكۆیێ رۆلەکێ کارا د پاراستنا كهلتۆری دا هەیە، بو نموونە: ستران، رێ و رەسمێن گەلێری …هتد، ب ئەڤێ چەندێ زانكۆ هەولددەت ب ئەرکێ تۆمارکرنا هندەک كهلتۆرێن ناڤخوی د لیستا رێکخراوێن جهیانی دا وەکو یۆنسکو راببن، ئەڤە دبیتە خالەکا گرنگ ژ بۆ دانپێدانا نێڤدەولەتی دەربارەی فولکلۆری و ب ئەڤێ رێکێ زێدەتر جڤاک گرنگيیێ ب پاراستنا كهلتۆرێ گەلێری ددەت و ژ ناڤچوونێ د پارێزیت. ل گوڕ ئەڤێ خالێ؛ زانكۆیێ هندەک پێنگاڤ هاڤێتینە، بۆ نموونە ل زانكۆیا دهۆکێ د سالا 2025ێ دا و ب هەڤکاری ل گەل ئینستیتۆيا ڤەکۆلینێن پەرەپێدانێ (IDS) ل زانکۆیا ساسێکس، ب شانازی ڤە پەرتووکا رێبەرێ کەلتۆرێ خەلکێ عیراقێ پێشکێش دکەت – وەشانەکا بنگەهین یا تەرخانکری بۆ بەلگەکرن و پاراستنا نەریتێن کەلتۆری یێن دەولەمەند، هەمەجۆر، زۆر جاران دەگمەن، یێن کۆمەلگەهێن عیراقێ. ئەڤ بەرهەمێ بەرفرەهـ، یێ کو ب هویری ژ لایێ تیمەکا زانایێن ناڤدار ڤە هاتیيە دارشتن، پێنگاڤەکا مەزنە د ڤەکۆلینێن کەلتۆری دا و بەلگەیێ پابەندبوونا زانکۆیا دهۆکە بۆ پاراستنا هەمەجۆریيا کەلتۆری. دیسان هەر د هەمان سال دا زانکۆیا دهۆکێ ب فەرمی پرۆژێ TRANSITION دەستپێکر، دەستپێشخەریيەکا پێشکەڤتی یا پالپشتکری ژ لایێ ئێكەتیيا ئەورۆپا ڤە یا تەرخانکری بۆ پاراستنا کەلتۆرێ بەرچاڤ و نەبەرچاڤ یێ جڤاکێن کێمینە ل هەرێما کوردستانا عیراقێ و یەمەنێ.
كاریگهرییا كهلهپوورێ كوردی
و ههڤبهركرن ل گهل كهلهپوورێ بیانی
جهمیل شێلازی، نڤيسهر ڤهكولهر، ل دۆر كهلهپوورێ كوردى و ههڤبهركرنا وى ل گهل كهلهپوورێ مللهتێن ديتر ب رێكا تيۆرێن تايبهت يين ڤهكولينێ، بهرێزى دا دياركرن، كو:
فۆلكلۆر: كۆما پیشه و هونهر و چیڕۆك و چیڤانۆك و ئهفسانه و سترانێن كهڤنه د چارچۆڤێ داب و نهریتێن مللهت و وهلاتهكی دا، بابك بۆ بابك و دهست بۆ دهست و دهڤكی دئێنه ڤهگوهاستن و ئهڤه ههمی وهك داهێنان، نه بهرههمێ كهسهكی دهستنیشانكرییه، بهلكو بهرههمێ ههمی مللهتییه. فۆلكلۆر دو لایان بخۆڤه دگریت، یێ پیشهیی (جلك و ناڤمالی و ئالاڤێن كو ب دهست هاتینه چێكرن) و یێ ئهدهبی (چیڕۆك و چیڤانۆك و داستان و ئهفسانه و ستران و گۆتنێن مهزنان و ئیدیۆم و مامك و ههمی بیروباوهرێن مللی).
كهلهپوور: ئهو تشته، یێ كو وهك میراتهكێ دیرۆكی و د چارچۆڤێ چاند و شارستانییهكا دهستنیشانكری دا دگههیته ههر مللهتهكی. كهلهپوور وان ههمی داب و نهریت و سنج و ڕهوشت و شارهزایی و زانینان ڤهدگریت، یێن كو د چارچۆڤێ جڤاكهكا دهستنیشانكری دا، بابك بۆ بابك و ب ڕێكا پهروهردهیا جڤاكی دئێنه ڤهگوهاستن، ئهڤه هندێ دگههینیت كو فۆلكلۆر و كهلهپوور داڤێن تێكههلكێشایینه و چو ناڤبڕێن ستویر د ناڤبهرا وان دا نینن، بهلكو گهلهك جاران ب سهرێكڤه دچن و بۆ ئێك مهرهمێ دئێنه كارئینان.
بۆ جارا ئێكێ ل ناڤهڕاستا چهرخێ نۆزدێ ل ساڵا (1846)ێ ژ لایێ زانایێ ئینگلیز یێ شوینهواران (ویلیام جون تۆمزی/ 1803 – 1885) گۆتارهك هاته بهلاڤكرن تێدا وهك پێشنیاز هاته دان، كو زاراڤێ (فۆلكلۆر) ژ بۆ كهلهپوورێ رهوشنبیری یێ زاردهڤكی یێ مللهتان بهێته بكارئینان. د ناڤبهرا ساڵێن (1856 – 1866) وهك كهسێن دهستپێكی ژ لایێ رۆژههلاتناسێ رۆسی (ئهلكزاندهر ژابا) پشتی وهكو قۆنسلێ رۆسی ل باژێڕێ ئهرزهرۆما ئۆسمانی دهستبكار بوویه، رابوویه ب كۆمكرن و بهڵگهكرنا گهلهك دهستنڤیس و چیڕۆك و سترانێن فۆلكلۆرێ زاردهڤكی یێ كوردان. ل باشووری كوردستانێ بۆ ئێكهم جار (ئیسماعیل حهقی شاوهیس) ل سلێمانییێ رابوویه ب بهرههڤكرنا (قسهی پێشینان)، ل ساڵا (1933) چاپكرییه. ل دهڤهرا بههدینان ل (1963) مامۆستا (سادق بهائهددین ئامێدی) وهك كهسێن دهستپێكی رابوویه ب كۆمكرن و بهرههڤكرنا هندهك چیڕۆك و سهرهاتیێن فۆلكلۆری یێ كوردی وهك بابهتێن زمانێ كوردی ژ بۆ شاگردێن خۆ ل زانینگهها بهغدا، پشكا زمانێ كوردی. پاشی پهرتووكا وهرگێرایی بۆ زمانێ عهرهبی (قصص وأساطیر من الأدب الكردي) یا (صالح رشدي) ل ساڵا (1976) ل (صیدا – بیروت) هاتییه چاپكرن. ئێكهم پهرتووكا فۆلكلۆری یا (مهعسوم مایی) ل دۆر (سهرهاتیێن عیسێ دهلا) ل ساڵا (1972) ل چاپخانا (نهجهف) هاتییه چاپكرن. بهلی وهك ڤهكۆلین ل دۆر بابهتێن فۆلكلۆری ئێكهم ڤهكۆلین یا (نورهددین زازا – چیڕۆكنڤیس) بوویه، پشتی ڤهگۆهاستنا چیڕۆكا (مهمێ ئالان) یا (رۆژهر لیسكۆ)یی بۆ سهر پیتێن لاتینی، ڤهكۆلینهك بۆ نڤیسییه ب ناڤێ (مهمێ ئالان – ڤهكۆلینهكا دیرۆكی، ئهدهبی، كۆمهلایهتی)یه، ژ لایێ (ئهندازيار صهلاح سهعدوڵڵا)يڤه هاتییه وهرگێڕان بۆ زمانێ عهرهبی و ل بهغدا چاپكرییه.
دهربارهیی چیڤانۆكا خۆمالی و مشهختكری (ئهلكزاندهر هجرتی كراب) دبێژیت: دو جۆرین چیڤانۆكێ ههنه؛ ئهو ژی: (چیڤانۆكا خۆماڵی – محلی و چیڤانۆك مشهختكری)، ههلبهت ئهڤ پێناسه یا گشتگیره بۆ ههمی تایێن دی ژی یێن فۆلكلۆری. كو ل ڤێره دكارین بێژین مادهم جۆرهكێ ئهدهبێ فۆلكلۆری یێ مشهختكری ههیه، ئانكو فۆلكلۆرهكی ههڤپشك یێ د ناڤبهرا مللهتان دا ههی، لهوما دا بكارین ئاستێ ئاڤاكرن و ڤههاندنا فۆلكلۆرێ خۆ یێ خۆمالی ل سهر بنهمایهكێ مۆكوم یان لاواز هاتییه ئاڤاكرن و ڤههاندن بزانین، وی فۆلكلۆرێ ههڤپشك ژی بگههیننه ڕههـ ریشالێن وێ كا كێ ژ وهرگرتییه و چاوا هاتییه ڤهگۆهاستن، ئهم پێدڤی ب ڤهكۆلینێن ههڤبهركری ل گهل یێن بیانی ههینه، لهوما دكارین گرنگییا تێكستێن مه ل گهل یێن بیانی د ڤان خالان دا بدهینه خۆیاكرن:
أـ تێكستێن خۆمالی:
مه ڕێژهیهكا زۆر یا تێكستێن خۆمالی ههنه، بهلێ ههتا ئاستێ ئاڤاكرنا ڤان تێكستان بزانین، كا ئایا ل سهر بناغهیهكێ مۆكوم هاتینه ئاڤاكرن، ئهم پێدڤی ب هندهك ڤهكۆلیناينه ل سهر وان تێكستان بكهین، ئهڤ ڤهكۆلینه ژی پێدڤییه ل دویڤ هندهك رێبازێن زانستی بهێنه پراكتیزهكرن ئهوێن ژ لایێ ڤهكۆلهرێن بیانی ڤه هاتینه دانان، وهك (31) كارێن پیشهیی یێن (ڕێبازا مۆرفۆلۆژی) یا ڤهكۆلهر (ڤلادیمێر پرۆپێ رۆسی) ژ بۆ ئهفسانه و چیڤانۆكان هاتییه دانان، ئهم ژی پێدڤینه ئهفسانه و چیڤانۆكێن خۆ ل بهر رۆناهییا ڤێ رێبازێ شڕۆڤه بكهین، دا بزانین كا ئهفسانه و چیڤانۆكێن مه چهند شیاینه ل سهر بناغهكێ مۆكوم بهێنه ئاڤاكرن. ههروهسا ئهم پێدڤی ب ڤهكۆلینا ئهفسانه و چیڤانۆكێن كوردینه ل بهر تیۆرا دهروونشیكارییا زانايێ ناڤدار (یۆنگ)ی، یان چاپۆكییێن (مهتیۆ لیپمهن)ی، یان تیۆرا رهخنا ئهفسانهیی، یان بنهمایێن هۆنهری یێن ئهفسانهیا كوردی، یان رێبازێن فۆنۆلۆژی، سینتاكس و سیمانتیكس و گهلهك رێبازێن دی، كو ئهڤه ههمی وهكو ڕێبازێن جیهانی هاتینه دانان ژ بۆ ڤهكۆلینێن زانستی و شرۆڤهكرنا تێكستان ل بهر ڕۆناهییا ڤان رێبازێن هه و ههلسهنگاندنا وان.
ب ـ تێكستێن مشهختكری (ههڤپشك):
ئێك ژ وان خالێن گهلهك بهرچاڤ ئهوه كۆمهكا تێكستێن ههڤپشك ههنه د ناڤ ئهدهبێ فۆلكلۆرێ پڕانییا مللهتان دا دهێنه دیتن و گوهلێبوون، وهك د ناڤ مللهتێن ڕۆژهلاتی دا گهلهك داستانێن ههڤپشك ههنه. ئهو داستان ب چهند زمانهكان ههنه و بهلاڤن و ب ئاوایێن جودا جودا د ناڤ چهند مللهتان دا دئێنه ڤهگێڕان و چو مللهت ژ ڤان نهشێن بكهنه ملكێ خۆ یێ تایبهت و ل سهر ناڤێ خۆ تاپۆ بكهن. ههر مللهتهك ژ ڤان، گاڤا وێ داستانێ ڤهدگێڕيت، نیشان و مۆرا خۆ لێ دكهت. داستانا (لهیل و مهجنوون) ئێك ژ نموونهیێن داستانێن ههڤپشكه. ناڤ و شوینوارێن وێ ب ناڤێ عهرهبانه و ڕویدانێن وێ ل سهر ئاخا وان قهومینه و بناخا داستانێ د ناڤ مللهتێن دی دا ژی ههر چیڕۆكا (قهیس و لهیلا) یا فۆلكلۆرێ عهرهبییه، بهلێ د گهل هندێ ژی داستان ب ئاوایێن جودا جودا، د ناڤ كورد و فارس و ئازهری و گهلهك مللهتێن دی یێن ڕۆژهلاتی دا بهلاڤه. دیسا داستانا (شرین و فرهاد) یان (شرین خهسرهو) كو شوینوارێن وێ، ل ئاخا كوردستانێ نه، ل چیایێ (بێستوون)، و ناڤێن قارهمانێن داستانێ ژی كوردینه، بهلێ داستان دهربازی ناڤ فارس و ترك و گهلهك مللهتێن دی ژی بوویه و ب چهند زمانێن جودا جودا دئێته ڤهگێڕان. یان ئهفسانهیێن ههڤپشك مینا (سۆلتان جومجمه، كۆلۆخك) كو ئهفسانهیا ههڤپشكه د ناڤ پڕانییا مللهتان دا دهێته ڤهگێڕان، یان ئهفسانهیا (زهنگ و بهنگ)ێ یا كوردی و ههبوونا ههمان ئهفسانه د ناڤ فۆلكلۆرێ (ئهلمانی)دا ب ناڤێ (گورگ و سێ كارك)، یان ئهفسانهیا (شاهماران)ێ ئهوا ههمی رویدانێن وێ ڤهدگهڕن بۆ ئاخا كوردستانێ تایبهت باژێڕێ (مێردین)ى ل باكۆرێ كوردستانێ (ل گۆر لێكۆلینهران، میتۆلۆژیيا شاهماران دگهیژە سهردهما هووری و میتانیان. پشتره هاتیان (هیتیت) ژ میتانیان گرتنه لێ كێم و زێده كرنه. د هنهك ڤاریانتێن كورد و فارسان ده لاش ماره و دو سهری ههنه سهریهك ژێ سهرێ ماره و یێ دن سهرێ زلامانه. د ڤاریانتێن كلیكی و یهونانیا كهڤن ده سهریهك سهرێ ماره و سهرێ دن سهرێ كهچكهكه)، لهوما ڤهكۆلین و ههڤبهركرنا ڤان تێكستێن ههڤپشك، كارهكێ گهلهك گرنگه، ب شێوهيهكێ ههڤتێكستی و ههڤبهركرن ئهو تێكست بهێنه ڤهكۆلین، داكو رهـ و ریشالێن وێ بهێنه خۆیاكرن، كا كێ ژ كێ وهرگرتییه؟ چاوا هاتییه ڤهگۆهاستن؟ چو خالێن ههڤپشك و جودا د ناڤبهرا وان دا ههنه؟ و… هتد.
ب ڤێ چهندێ دێ كاریگهرییا كهلهپوورێ كوردی و گرنگییا ههڤبهركرنا وی ل گهل یێ بیانی هێته ههلسهنگاندن و كێشان و پیڤان و بها و سهنگێ وی ل ههمبهر یێ جیهانی و بیانی هێته زانین.
دویماهیك تشت دخوازم بێژم ههردو كۆنفرانسێن نێڤ دهولهتی یێ سهنتهرێ زاخۆ بۆ ڤهكۆلینین كوردی ب ناڤێ (فۆلكلۆرێ كوردی – ئهدهب، زمان، مێژوو، جڤاك و كهلهپوو) ل ساڵا (2022) كۆ (84) ڤهكۆلینێن زانستی ب زمانێن (كوردی و عهرهبی و ئنگلیزی و فارسی و توركی) بخۆڤه دگرت، كۆنفرانسێ (ئهفسانهیا كوردی – ئهدهب، زمان، دیرۆك و جڤاك) ل ساڵا (2025)ێ كو (55) ڤهكۆلین تێدا هاتینه پێشكێشكرن ب زمانێن جودا، ڤهكۆلین د ههمی بیاڤان دا هاتینه پێشكێشكرن باشترین نموونهنه ژ بۆ گرنگییا ڤهكۆلین و ههڤبهركرنا فۆلكلۆرێ كوردی ل گهل یێ بیانی.
ڕۆلێ ئەنستیتويا کەلهپووری کوردی
د پاراستنا کەلەپوورێ کوردی دا ل دەڤەرێ
بهار عهلى حاجى، رێڤهبهرا ئەنستیتويا کەلهپووری کوردی ل پارێزگهها دهۆكێ، ل دۆر كار و پرۆژەيێن ئهنستيتويێ، چهندين رۆهنكرن ب هژمار دان و گرنگييا كارێ وێ دا خويا كرن، كارێ وان بۆ سهر سێ بياڤان هاتييه لێكڤهكرن، د ئاخفتنێن خو دا گۆت:
کورد، وەک نەتەوەیەک ب دیرۆکەکا هزارهها سالا، خودان میراتەکێ کەلتووری يێ دەولەمەندن، کو ژ نفشەکی بۆ نفشەکێ دی هاتيیە ڤەگوهاستن. کەلتوور ئێک ژ بناغێ مافێ مرۆڤیيە، کو دەربڕینێ ژ ناسنامە و مێژوویا هەر مللەتەکی دکەت. بۆ مە کوردان هێزەکا ئێکگرتی پێک دئینیت، ڕۆلەکی جەوهەری دگێریت د پاراستنا نیاسینا کوردان دا و ڕویبڕویبوونا ئهوان هەڤڕکی و فاکتەرێن سیاسی و جوگرافی کەتن ئهوێن ب درێژاهیيا مێژوویێ بەرامبەر مللەتێ مە کوردان هاتینە ئەنجام دان، سەرەڕای لێکڤەکرنا تخویبان. کولتۆرێ مە یێ دێرین و هەڤپشک شیيایە نوینەراتییا پەیوەندییەکا بهێز یا مللەتێ مە بکەت.
ئەنستیتوتا کەلهپوورێ کوردی ڕۆلەکێ كوردايهتی دگێریت ژبۆ پاراستن و گەشەپێدانا کەلتوورێ کوردی و ناسنامهيا نەتەوەیی. د ڤێ نڤیسارێ دا، ئەم دێ ڕۆناهیێ ئێخینە سەر گرنگییا ئەنستیتويا كهلهپوورى و ڕۆلێ ئهوێ د پاراستنا ناسنامهيا نەتەوەیی دا.
ل ساڵا 2007ێ، ل باژێرێ دهۆكێ ئهنستيتويا كهلهپوورى هاتييه دامهزراندن و دهست دا كارێ خۆ، داكو كهلتوورێ كوردى ب زمان و ديالێكتا كرمانجى ل باشوورێ كوردستانێ و پارچهيێن ديتر يێن كوردستانێ كۆمڤه بكهت.
ئارمانجێن ئەنستیتويا كهلهپوورى
ئارمانجا سەرەکی یا ئەنستیتويا كهلهپوورى کۆمکرن، پاراستن و گەشهکرنا کەلتوورێ کوردستانێیە. ئارمانجا مە پێکهینانا ئەرشیفێ نەتەوهيا کورد یێ زارکی یە، کو ب سەدان مژارا بخوڤە دگریت. بەرهەمێن مە دەمێ بوری ب نووکە ڤە گرێددەت، ژبەر هندێ دبیتە ڕێنیشاندەرەک بۆ نفشێ داهاتی. هیڤیدارین بەرهەمێن دهزگەهێ مە، ژێدەرەکێ هزری بن بۆ هەمییان، کو کویرتر د ناسنامهيا کوردی و بهایێ کەلتووری دا بگەهن.
ژ بهرههمێن چاپكرى يێن دهزگههێ مه: 297 پهرتووك، 75 بهرههمێن يادگارى، پهرتوكێن ب زارێ بههدينانى و لاتينى: 122، كرمانجيا ناڤهراست: 122، كهلهوڕى: 14، ههورامى: 14، شهبهك: 5، زمانێ عهرهبى: 12، زمانێ فارسى: 5، زمانێ ئينگليزى: 1،كۆيێ ههميا دبيته (297) پهرتووك ههتا نوكه هاتينه چاپكرن.
ئهڤ بهرههمێ دهێنه كۆمكرن ل پشكا ئهرشيفێ كهلتوورى، ب سيستهمهكێ ڕێك و پێك ژ بۆ پاراستنا فهرههنگا زارهكى، كو ههمى جۆره كهلتوور تێدا هاتينه كۆمكرن، ب دهنگ و ڕهنگ و نڤيسين هاتينه پاراستن بۆ ههر گاڤهكا كو پێدڤى پێ ههبيت، ژ بۆ ڤهكۆلين و گهشهپێدانا فهرههنگ و ڕهوشهنبيريا مللهتێ مه، كو مفا ژێ بهێته وهرگرتن.
ههروهسا ل جهێ تۆماركرنا دهنگى ستۆديۆيهكا پێشكهفتى ب بهرزترين كواليتيا دجيتال و ئهنهلۆك ل گهل مايكرۆفۆنهكا تايبهت بۆ وهرگرتنا دهنگى كارێ تۆماركرنا چيرۆك و سترانان دكهت.
ديسا ژ چالاكييێن گهلهك گرنگ يێن بنگههێ مه، كارێ ڕێزلێنانێيه و زينديكرنا بيرهوهرييا هونهرمهندێن ڕهسهن، وهكى (باكوورى، سهمير زاخۆيى، خهلهف شنگالى… هتد).
بهشهكێ دى يێ چالاكييێن ئهنستيتويێ، ڕێكخستنا خۆلان و سمينارێن كهلتوورى ل ههمى باژێر و باژێركان، ل ناڤهندێن خواندنێ و زانكۆيان.
ههروهسا ل بهشێ دهنگ و ڕهنگ كارێ كۆمكرنا ههر تشتهكێ گرێدايى ب كهلتوورێ كورديڤه ژ ههمى دهڤهرێن كوردستانا مهزن دهێنه كۆمكرن و پاشى ژ ئهڤا ڤيديۆيان كار دكهين ژ بۆ دروستكرنا فلمێن بهلگهنامهيى و كليپێن هونهرى چونكى ڕۆلهكێ مهزن يێ ههى بۆ پهيداكرنا باوهرى و پهيوهندييێن مۆكوم جوينێ كهڤن يێ ڕهسهن و جوينێ نوى.
ههروهسا ل بهشێ پهرتووكخانا گشتى يا ئهنستيتويا كهلهپوورى، پترى 4500 ناڤ و نيشانێن جۆدا ژ پهرتووكان ههنه ب پێنج زمانان ل بهردهستن (كوردى، عهرهبى، فارسى، ئنگليزى، تووركى) ئهڤ پهرتووكخانه د خزمهتا قوتابيێن زانكۆيان و ڤهكۆلهرێن زانستى يێن ماستهر و دكتورايێ دايه، پهرتووكخانا مه، ئهڤان بابهتان ب خۆڤه دگرن (زمان، ئهدهبيات، مێژوو، دابونهريت…هتد).
ڕۆلێ سەرەکى يێ ئەنستیتويا کەلهپووری
- ئەرشیڤکرنا کەلتوورێ زارەکی
ئەنستیتويا كهلهپوورى ڕۆلەکێ سەرەکی هەیە د کۆمکرن و ئەرشیفکرنا کەلتوورێ زارەکى يێ کوردی دا ههيه. ناڤهرۆكا ئهڤى ئەرشیفى پێکدهێت ژ بابهتێن (مێژوو، فهرههنگ، ئايينى، دهرمانسازى، چيرۆك، داستان، ئهفسانه، مۆزيك، كارێن دهستى و پيشهكارى، يارى يێن فولكلۆرى، ساڵنامه، بيبليۆگرافيا، سترانێن فولكلۆرى، خوارنێن كوردهوارى، ئهدهبێ زارۆكان… هتد) ئهڤ بهرههمێن مه ب چار زمانان هاتينه چاپكرن (كوردى، عهرهبى، ئنگليزى، فارسى):
– تۆمارکرنا چیرۆک و حیکایەتێن فۆلکلۆری، چهندين پهرتووك هاتينه چاپكرن وهك: (چيرۆك و چيڤانۆكێن كوردى، بابه دهروێش كۆمهكا سهرهاتييان، چيرۆك و ديرۆك ژ چيايێ شنگالێ، جارهكێ ژ جاران چيرۆكێن زارۆكان… هتد).
– کۆمکرنا ستران و مەقامێن دێرین، بەیت و پایيزۆک و سترانێت شەڕا و ئهڤینیيێ (سترانێن فولكلۆرى ل دهڤهرا بههدينان، سێ بهيتێن كوردى، پاييزۆك دهق و ڤهكۆلان، ل چيايێ شنگالێ قهبقهبا كهوێ نێره…هتد).
– تۆمارکرنا پەند و گۆتنێن پێشینان (زارگۆتنا كوردا ژ گۆتنێ پێشيان، پهند و ئيديۆم ژ شنگالێ، ههر گۆتنهك و سهرهاتييهك).
– پاراستنا زانیاريیان ل سەر داب و نەریتێن کوردی د پهرتووكا (ژ ڕهوشت و تيتالێن كوردهوارى) چهندين نهريتێن كوردهوارى بهحسكرينه.
– ڕێوڕەسمێن نەورۆز و جەژن و تەوافێن ئێزیديیان و شانەدێرێن فەلا ب شێوهيێ (فلمێن ديكيۆمێنتارى) هاتينه بهرههمهينان.
– گوڤەند و سەمایێن هەرێمی پهرتووكا (ديلانا كورمانجى) ستران و جۆرێن داواتان ددهته دياركرن.
– جلكێن تایبەت یێن هەر دەڤەرەکێ و چهندين بابهتێن ديتر وهك خوارنێن كوردهوارى و ياريێن زارۆك و مهزن د پهرتووكا (سهرۆكانى بهرگێ دويێ) دا هاتينه بهحسكرن.
– شێوازێن مێهڤانداریيا کوردی (بهايێن جڤاكى د ديتنا ڕۆژههلاتناسان و گۆتنێن مهزنان دا).
– لێکۆلینێن ئانترۆپۆلۆژی ل سەر کۆمەلگەها کوردی پهرتووكا (كاكهييه) بهحس لێ دكهت.
ئەرشیڤکرنا ئهڤان بابەتان گرنگییەکا مەزن هەیە؛ چونکی پیر و کالێن مە، یێن کو هەلگرێن ئهڤان زانیارييانە، هێدی هێدی دچنە بەر دلۆڤانیا خودێ، ئەگەر ئەم نووکە ڤان زانیاریيان تۆمار نهکەین، دێ هەتا هەتایێ بهرزه بن.
- پاراستن و گەشەپێدان:
ئەنستیتويا كهلهپوورى، ڕۆلەکێ بهرچاڤ د پاراستن و گەشەپێدانا زمانێ کوردی دا هەیە ب ڕێکا:
– ئامادەکرنا فەرهەنگ و لێکۆلینێن زمانڤانى، بۆ نموونه (فهرههنگا شهبهك، فهرههنگى باشوور بهرگێ ئێك و بهرگێ دو ب شێوهزارێ كهلهوورى هاتينه ئامادهكرن ، ههروهسا فهرههنگا سپنه ب زاراڤێ بههدينى ئهوان پهيڤان ب خۆڤه دگريت ئهوێن ل بهر مرنێ و ژناڤچوونێ).
– پشتەڤانیکرنا ڤەکۆلین و لێگەڕیانێن ل سەر زمانێ کوردی و دیالێکتێن ئهوێ، ژبەرکو زمان بناغێ هەر کەلتوورەکيیە، و پاراستنا زمانێ کوردی، پاراستنا ناسناما کوردییە. ژبهر ئهڤێ چهندێ ئهنستيتويا كهلهپوورى گرنگى دايه ههمى ديالێكتێن كوردى (كرمانجيى، سۆرانى، ههورامى، زازاكى، كهلهوورى….هتد).
- پەرەپێدانا هونەر و ئەدەبیاتا کوردی
ئەنستیتويا كهلهپوورى خزمەتەکا مهزن پێشکێشی هونەر و ئەدەبیاتا کوردی دکەت ب ڕێکا:
– پشتەڤانیکرنا هونەرمەند و نڤیسەرێن کورد، ژ دروستكرنا ئهلبۆمان بگره ههتا بهلگه فلما ل گهل پالپشتيا چاپكرنا پهرتووكا.
– ڕێکخستنا پێشانگەهـ و ڤێستیڤالێن هونەری، ل زانكۆيێن كوردستانێ (دهۆك، زاخۆ، ههولێر، سۆران، ئاكرێ، كۆيه، سلێمانى)ێ.
– چاپکرنا بەرهەمێن ئەدەبی یێن کوردی (ديوانا شعرى يا مهلا حهسهن نهوحى، ديوانا عهلى بهردهشانى، ڤهكۆلينهك ل سهر هۆزانێن فهقيێ تهيران).
هونەر و ئەدەبیات دەنگێ مللەتێ کوردە و گەشەپێدانا ئهوان، بهێزکرنا ناسنامهيا نەتەوەیی یا کوردانە.
- ڤەکۆلینێن كهلتۆری
ئەنستیتويا كهلتۆری پشتەڤانیيا ڤەکۆلینێن كهلتۆری دکەت، دا کو كهلتۆرێ کوردی ب شێوەیەکێ زانستی بهێتە ناسین و گەشەپێدان. ئەڤ ڤهكۆلينه د ئهڤان بواران دا نه:
– ڤەکۆلینێن ل سەر مێژوو و کەلتوورێ کوردی، د چهندين پهرتووكان دا هاتينه دياركرن وهك: (بنياتى هۆنهرى داستان له ئهدهبى فلكلۆرى كوردى دا- نامهيهكا دكتۆرايێ)يه، ههروهسا پهرتووكا (مهم و زينا خانى و ڕهنگڤهدانا ئاماژهيێن ديرۆكى ڤهكۆلينهكا مێژوويى، قهلاى دمدم و حهماسهى خانى لهپزێرين- ڤهكۆلينهكا كهلتوورى).
– ناساندنا بەرهەمێن کەلتوورێ مادی و مەعنەوی یا کوردان د ئهڤان پهرتووكان دا هاتينه بهحسكرن: (پۆختهيهك له پۆشاكى ناوچهى ههورامان، دروستكردنى كلاشى ههورامى، فهرههنگى كهلهپوورى كهرهستهى مادى).
– بەراوردکرنا شێوازێن جۆراوجۆر یێن کەلتوورێ کوردی د ناڤ دەڤەرێن جودا یێن کوردستانێ دا.
ڤەکۆلینێن زانستی، ڕێیەکا گرنگە ژ بۆ نەهێلانا شاشی و نەزانینێ ل سەر کەلتوورێ کوردی، و پێشکێشکرنا ئهوێ ب شێوەیەکێ ڕاست و دروست.
- بکارئینانا تەکنۆلۆجیا نوی:
بکارهینانا تەکنۆلۆجیا نوی ژ بۆ پاراستن و گەشەپێدانا کەلتوورێ کوردی، گرنگییەکا تایبەت هەیە. ئەڤە ژی دهێتە کرن ب ڕێکا:
– دروستکرنا پلاتفۆرمێن دیجیتالى بۆ ئەرشیڤکرنا کەلتوورێ کوردی.
ئەنستیتويا كهلهپوورى ڕۆلەکێ چارەنڤیسساز دگێریت د پاراستنا ناسنامهيا نەتەوەیی یا کوردان دا. ب پاراستن و گەشەپێدانا کەلتوورێ کوردی، ئەم دشێین ناسنامهيا خوە یا نەتەوەیی بپارێزین و بۆ نڤشێن داهاتی بهێلین.
کارێ مە ل هەر چار پارچێن كوردستانێ يە، دابەشبوونا جوگرافی نابیتە ڕێگر، چونكى کەلتووێ مە ئێگرتنا مە چێدکەت.
ئەو کوردێن ل باکۆر و رۆژهەلات رۆژئاڤا هاریکارن بۆ پاراستنا ناسنامهيا کەلتوورێ کوردی،
تێکەلکرنا وهلاتیيان د پرۆژێن كهلتۆری دا، دروستکرنا هەستێ بەرپرسیاریيێ ل دەڤ هەمی تاکێن کورد.
ل دووماهييێ دبێژين بلا هەمی کورد دەستێ خوە بدەنە دەستێن ئێک و ب پێكڤه کار بکەن بۆ پاراستن و گەشەپێدانا کەلتوورێ خۆ يێ دەولەمەند، دا کو میراتێ هزارهها سالا بگەهیتە نفشێن داهاتی و ناسنامەیا مە یا نەتەوەیی هەر بمینیت و گەش ببیت.
تێبينى: ژمێركارييهكا تهڤاڤ يا وان كارێن هاتينه ئهنجامدان، ژ لايێ بهار خانێ ڤه ب هژمار و ناڤونيشان بهرچاڤكربوون، بهلێ ژ بهر كو دهليڤهيا دابهزينا ههميان نهبوو، داخاز لێبورينێ ژ بهار خانێ و خواندهڤانان دكهين، ليسته ل نك مه يا پاراستييه بۆ ههر كارهكێ پێدڤى. (كۆڤارا مهتين).
پۆختهيهك ژ كارو چالاكێن ئهنستيتويا كهلهپوورێ كوردى
| بابهت | ژماره و داتا |
| ستران | 26000 |
| دهنگ | 250000 |
| ڤيديۆ | 40000 |
| وێنه | 230000 |
| دكيۆمێنت | 21000 |
| سهرجهم | 567000 |
دەولەمەندییا كەلەپوورێ كوردی
و جوداهییا وی د ناڤبەرا دەڤەران دا
شڤان شوكری هرۆری، فولكلۆرناس و ڤهكولهر، خودانێ چهندين پهرتووكان و شههرهزا د كهلهپوورێ دهڤهرا بههدينان دا:
ل نك مە و ل نك هەمی خەلكێ ب تایبەت ئەوێن سەرەدانا دەڤەرێن مە و كوردستانێ كرین ژ رۆژهەلاتناسان و ڤەكۆلەرێن ڤەكۆلان كرین ل سەر كهلهپوورێ دەڤەرێ، یا زەلال بووی كو دەڤەرا مە یا دەولەمەندە ب كەلەپوورێ خوە یێ ڕەنگین و ئەو جوداهییا ژ دەڤەرەكێ بۆ دەڤەرەكا دی؛ یا بۆ هەر كەسەكی ئاشكرا بۆی ژ گەلەك ئالان ڤە ئەگەر ئەو جوداهی یا بچویك ژی بت، چ ژ لایێ ئالاڤان ڤە ئان یا ڕاپێچێ ڤە تاكو ئاخفتنێ و سەلیقەتا دانوستاندنێ ژی.
ئەگەر ئەم بەرێ خوە بدەینە زمانێ ئاخفتنێ و سەلیقەتا وێ دێ جوداهییێ بینین د ناڤبەرا دەڤەرەكێ بۆ ئێكا دی، بۆ نموونە ئەگەر كەسەكێ دەڤەرا ئاكرێ و ئێكێ خەلكێ دەڤەرا ئامێدییێ و ئێكێ خەلكێ زاخۆ و ئێكێ دهۆكێ ل جڤاتەكێ كۆم ببن، ئەم دێ هەر ئێكی ژ وان ژ سەلیقەتا ئاخفتنێ ناس بكین هەر چەندە زمانێ وان هەمییان ئێكە.
د سەر ڤێ چەندێ را ژی، ئەگەر ئەم ل هەر دەڤەرەكێ ژ ئەڤان ژی، ئەم خەلكێ هندەك گوندان ژێ بگرین، دێ جوداهییێ د ناڤبەرا وی گوندی و هندەك گوندێن هەمان دەڤەرێ دا بینین، بۆ نموونە ئەگەر ئەم ل گەل كەسەكێ دانعەمرێ گوندێ بەرۆشكا سهعدينى ئان یێ گوندێ هرۆرێ باخڤین، دێ ژ ئاخفتنێ زانین ئەڤە خەلكێ كیژان گوندی نه ژ وانە و سەلیقەتا دانوستاندنا وی ژ گوندێن دەوروبەرێن خوەژی جودایە هەر چەندە جوداهییەكا كزە، بەلێ ئەڤ جوداهییە گرۆڤ و بەلگەیێ دەولەمەندی و وێ جوداهییا كەلتۆر و كهلهپوورێ مە زەلال دكت.
دیسان ئەگەر ئەم ڕاپێچا هەمان ڤان دەڤەران وەربگرین ئەڤێن مە باس ژێ كری، دێ جوداهییێ د راپێچا جلكێن وان ژی دا بینین ژ یێن ژن و زەلامان، ئەڤ جوداهییە د هەمی لایێن ژییانا كوردەوارییێ دا خویا دبت د ناڤبەرا دەڤەران دا، هەر چەندە تەكنۆلۆجیایێ و پێشكەفتنا زانستی و راگەهاندنێ ئەڤ جوداهییە یا لاوازكری، لێ د سەر وێ چەندێ را هێشتا جوداهییێ هەبۆنا خوە د ناڤبەرا ڤان دەڤەران دا یا پاراستی. ئەم دشێین كەلتۆرێ خوە بكین دو پشك:
1- كهلهپوور
2- فۆلكلۆر
1- كهلهپوور:
هەر ئالاڤەك و دەزگەهەكێ گرێدایی ب ژیار و پەیداكرنا قویتێ رۆژانە و سالانە یێ خێزانا كورد دكەڤیتە بن ئالاڤێن كهلهپووری، دەڤەرێن مە ب گەلەك ئالاڤان هەڤپشكن د گەلێك دا ب وان ئالاڤێن كاروبارێن خوە یێن كو ژیانا خوە پێ د برە سەر، وەك داس، شالۆك، جوهنی، بڤر، تەڤر، مەڕ، تیرۆك و بستك و سێل، ئاش، هەڤجار، جەنجەر، ملهێب و تەشیك…و هەتا دویماهییێ.
بەلێ ب كارئینانا وان ئان رەنگێ كاركرنا وان ژ دەڤەرەكێ بۆ ئێكا دیترێ، دبت پچەك جوداهی د ناڤبەرا وان دا هەبت، ئان پشت بەستن ب هندەك ئالاڤان پتر بت ژ هندەك جهان بۆ جهێن دیتر، ل دویڤ هەوجەییا وان بۆ وی ئامیری و ئالاڤی، وەك نموونە ئاش ژ كهلهپوورێ مە یێ ب ناڤودەنگە ل هەمی دەڤەرێن كوردستانێ، ل دەڤەرێن چییایی و ئاڤی ب ئاڤێ دهاتنە گێران وەك نموونە ل گوندێ هرۆرێ، سێ ئاش ب ئێك جووا ئاڤێ دهاتنە گێران و ئێك د بن یێ دی دابی، زێدەباری كو ئاڤدان ژی هەر ل بەر وێ جووێ دهاتە كرن، ئاشێن ئاڤ گەنییێ ب ئێك جوو دهاتنە گێران ئەوا دبێژنێ جووا عیسێ ل دەڤەرەكا نیڤ دەشت بۆ هێرانا دانی، هەر چەندە ئاش ب یاسایێن زانستی و فیزیكی ل سەر دەستێن هۆستا و شارەزایێن دەڤەرێ دهاتنە دانان، كو ئەڤرۆكە ئەو یاسا ل قوتابخانەیان د ئێنە خواندن.
ئاش ژی ژ دەڤەرەكێ بۆ ئێكا دی د جودانە، دەڤەرێن گەنم و جەهـ لێ ئاشێن ئاری لێ دهاتن دانان، ئەو دەڤەرێن دچۆنه كاروانان بۆ خوە دەخل و دان ژ دەڤەرێن دەشتێ دئینان بەرانبەر پێگوهارتنا فێقی بارێن خوە دبرنە وان جهێن ئاشێن ئاڤێ لێ هەین بۆ هێرانێ. لێ ل جهێن كێم ئاڤ و هندەك جهێن دەشت ئاش ب دەواران دهاتنە گێران. لێ ئەو دەڤەرێن كونجی لێ دهاتن چاندن، بەرهەمێ خوە دبرە وان ئاشێن بۆ چێكرنا تەحینێ دهاتنە دورستكرن، بۆ نموونە دەڤەرا ئامێدییێ و دەڤەرێن دەردۆر، بەرێ گارەیی و نهێلێ، كو كونجی ئێك ژ دەرامەتێن وان یێن سەرەكی بۆ ئاشێن كونجییان لێ دهاتن دانان و تاكو ڤێ گاڤێ ژی ئەو دەڤەر ب بەرهەم ئینانا تەحینێ ب ناڤودەنگە.
گێرەكرلان: گێرەكرنا گەنمی و جەهی و برنجی ل هەر دەڤەرەكێ ژ یا دی جوداهی هەبی، دەڤەرێن چیایی گێرە ب حێوانان دهاتەكرن، هەرچەندە ئەڤە ل دەشتێ ژی هەبی، بهلێ ل دەڤەرێن دەشت پتر گێرە ب جەنجەرێ دهاتنە كرن ژ بەر كو دانێ وان یێ زۆرتر و مشەتر بی و زویتر دهاتە ئەنجام دان. پشتی گێرەكرنێ هندەك ئالاڤێن دی دهاتنە ب كارئینان وەك ملهێبان بۆ ژێك جوداكرنا دانی ژ كایێ و ب كارئینانا تەبەق و بێژینگان دا دەرامەتی پێ ب دنە بای. ب كارئینانا مەنجەلێن مەزن ل سەر كوچكان بۆ كەلاندنا گەنمی و دورستكرنا دانیكان، كو قویناغا بەری هێرانێ یە.
دستاڕ و گڕك: دو ئالاڤێن كهلهپووری یێن گەلەك د گرنگ بین بۆ كاروبارێن خەلكێ مە، دستار بۆ وان جهێن گەنم لێ هەی بۆ هێرانا ساڤاری و دانهێركی دهاتە ب كارئینان ب تایبەت د شەڤەرۆكان دا، بەلێ دەڤەرێن، كو برنج لێ دهاتە چاندن پشتبەستن ب گڕكی دهاتە كرن بۆ سپیكرنا برنجی ژ پویشكی، هەرچەندە دستار دو بەرێن گڕ بین لێ گڕك كتا بنی بەرە و كتا سەری ژ دارەكی ئازا دهاتە دروستكرن.
بڤر یێ كو دار پێ دئێن بڕین و كەلاشتن ل دەڤەرین چیایی و دارستان پتر دئێتە ب كارئینان بۆ بڕین و كەلاشتنا داران بۆ گەرمكرنێ و لێنانا خوارنێ و بالاڤان و چێكرنا كسلێ …هتد، لێ دەڤەرێن دەشتێ بەلكی هند پێدڤی ب بڤری نەبی، چونكی گەلەك دەڤەرێن دەشتێ بۆ گەرمكرنێ و كارێن دی دەست د برە رێكێن دی بۆ كارێن خوە یێن رۆژانە، بۆ نموونە: خەلكێ وان دەڤەرێن كێم دار پشتا خوە ب دارێن تراش و گییایێن هەردەمی دبەست و گەلەك جهان ژی پشت ب پشكل و پۆسلێن حێوانان یێن هشككری دبەست بۆ گەرمكرن و بالاڤ و تاكو لێنان و هلكرنا تەنویران ژی بۆ پەحتنا نانی.
ل دەڤەرێن چیایی ب كارئینانا شالۆكێ بۆ دروینا گیا یی و دەرامەتی پتر یا گونجای بوو ژ دەشتێ ژ بەر سەختیا سروشتێ چیایی ئان زەڤی و لاتێن بچویك و بەرتەنگ، بەلێ ل جهێن دەشت ب كارئینانا تورپانێ پتر ل كارە و پتر هاریكاریا جوتكاری دكت، كو دەرامەتێ خوە ب كێمترین دەم ب درویت و سروشت و خوەزایا دەشتێ گونجایيترە بۆ ب كارئینانا تورپانێ، هەر چەندە ئەڤە نە تشتەك ڤەبرە، چونكی ل هندەك دەڤەرێن چیا بەلكی ڤێ دویماهییێ تورپانە ژی دهات ب كارئینان، ل دەڤەرێن دەشتێ بەری تورپانە پەیدا ببن؛ پشت ب شالۆكان دبەستن بۆ دروینا دەخل و دانی.
ڕستن و چنین و تەڤن: ئەڤ كارەنە پتر دهاتنە كرن ب دەستێن ژنان ل دویڤ هەوجەییا خەلكێ دراوەستییا ل دەڤەرێن جودا بۆ چێكرنا بەڕك، مەحفویر، جهال، تێڕك، پارزوین، چانتك، خرشك، تەنگ، وەریس، دۆخین، گۆرە، كالك و ساق …هتد. ل دویڤ ژیار و هەوجەییا هەر دەڤەرەكێ.
بەرگویز: ئەڤ كارە ل هەمی جهان و ب هەمی كەسان ڤە نەدهاتە كرن، ل جهێن كو مەرەزێ چویڕان ب دەست دكەفت ئەڤ كارە دهاتە كرن و ب تایبەت ژی ل سەر دەستێ برایێن جوهی و كرستیان دهاتنە كرن، ئەم دشێن بێژین كو ئەڤ شۆلە كارخانەبین ژ بەر جوینێن وان ئالاڤێن دهاتنە ب كارئینان.
كویرنج: ئەڤە پیشەیەكا بەربەلاڤە ل دەڤەرێن جوداجودا و ل دویڤ هەوجەییا خەلكێ بۆ چێكرنا چۆخ و كەپەن و تەكنامەیان ب ئالاڤەكی، كو دگۆتنێ شەیێ ئاسنی، بارا پتر گوندێن كوردستانێ ئەڤ شەیە و ئەڤ پیشە دهاتنە دیتن، شە پێكدهات ژ تەختەیەكێ داری یێ لاكێشە و سەرەكێ وی دەپێ تەخت سێ هەتا چار رێزێن وەك شویژنان تێ دهلكۆلان بۆ شەكرنا هریێ داكو نەرم و خاڤ ببت بۆ چێكرنا وان پێدڤیێن مە باس لێ كرین.
مەسەلێن خودانكرنا پەزی و بەرهەمئینانا سپیاتییان بگرە ژ دۆتنێ و تاكو چێكرنا ژاژی و پەنیری پێدڤی ب گەلەك ئالاڤانە، بگرە ژ مەنجەلۆكێ، بەركۆشكا، ئاشویركا، مەشكێ، مەنجەلا، تویركا، وەریسا، سێپێكا، جەڕا… هتد.
ئەڤ كارە و گەلەك كارێن دی وەك كویرهە بۆ كارێ سەقاكرنا بڤر و داس و شالۆكان،كارێ چێكرنا دەرگەهـ و پەنجەران و دورستكرنا دەڕابان بۆ خانی و مزگەفتان، چێكرنا جەر و دەنێن ئاڤێ، چێكرنا ڕەندۆلان بۆ چنینا كەزانان و چێكرنا كونێن ئاڤێ بۆ شڤانان و چێكرنا دەردینك و كۆتان و هەرزێلك و سخركان و چێكرنا گوپالان و بڕینا بەران ژ لایێ هۆستایان ڤە بۆ ئاڤاهییان و چێكرنا كالك و گۆرە و لیانان و ڤەهاندنا وەریسان و كارێ چێكرنا كورتانان و گەلەك كارێن دی هەمی ژ كهلهپوورێ ملەتێ مە بخوەیە و پشت ب خوە بخوەیی دبەست بۆ ڤان كارێن رۆژانە.
2- فۆلكلۆر:
ئەو بەرهەمێ ئەدەبی یە ئەوێ ل سەر زمانێ خەلكێ دئێتە ڤەگوهاستن و ملكێ هەمی مللەتی یە، ژ ستران، چیرۆك، چیڤانۆك، داستان، مەتەلۆك، گۆتنێن مەزنان، مامك، یاری، داوەت، دیلان و … هتد.
هەلبەت ئەو كارێن مە ل گەل كهلهپووری باس ژێ كرین و كارێن دی ژی وەكو گیا دروین و گەنم و جەهـ دروین و دروینا نیسك و نۆك و ماشان ل دەڤەرێن جوداجودا ب ستران و چیرۆك و مەتەلۆك و پەند د برنە سەری هەر بۆ سڤككرنا كاری و هەر بۆ كوشتنا وەختی و ژبیركرنا رەنج و زەحمەتێ.
فۆلكلۆر ملكێ هەمی مللەتی یە و ئەم هەمی خودانێن ڤی سامانی نە، لەو زانا (گۆركی) دبێژت: (گەل ئێكەم فەیلەسۆف و شاعرە)، ئەڤ گۆتنا وی د جهێ خوە دایە، چونكی هەمی تەخێن گەلی پشكدارن د داهێنانا فۆلكلۆری دا و هەمی كەسا ل دویڤ كار و كارسازییا خوە شوین تبلێن خوە ل سەر فۆلكلۆری داناینە، لەو ژی دێ بینین، كو فۆلكلۆر مادەیەكێ خامێ ئەدەبییە.
چیڤانۆك: وێنهيێ ئەهریمەن و ئەجنه و رۆژێ و داروباران و گیانداران تێدا خۆیا دبت، هندەك كار و قارەمانی پالددان هندەك كەسان، كو ژ شیانێن مرۆڤی د مەزنترن، دیسان ئەو رویدانێن سروشتی یێن كو ژ هێزا مرۆڤی زاڵتر، مرۆڤی دەستكۆلا كری، كو د چیڤانۆكێ دا شرۆڤە بكت ل وی دەمێ كو مێشكێ مرۆڤی نەدشیا چو زەلالكرنەكا زانستی بدت ڤان دیاردەیان، هەر چەندە ئەڤە بخوە ئەو پێنگاڤن، یێن كو مێشكێ مرۆڤی تێدا وەرار دكر.
چیڕۆك: چیرۆك پتر بەر ب كەتواری ڤە دچت، كەسێن راستن و نە د ئاشۆپی نە، ململانا د ناڤبەرا مرۆڤی و سروشتیدا و ململانا د ناڤبەرا مرۆڤی و مرۆڤی دا، تێدا خۆیا دبت.
داستان: داستانا قارەمانی و داستانا ئەڤینییێ، دو جۆرێن داستانانە.
گۆتنێن مەزنان: ئەو گۆتنێن ژ سەرهاتی و سەربۆرا كەسان بۆ مە مایین و هێڤێنێ وێ سەرهاتییێ ب دەربڕینەكا جوان و هەڤكێش و سەروا هاتيیە ڤەهاندن، كو ب ساناهی ل سەر ئەزمانێ خەلكێ بمینت و بێتە ڤەگوهاستن و بێتە ژبەركرن و هزرا مرۆڤی رادكێشت. ژ دەڤەرەكێ بۆ دەڤەرەكا دی د جودانە، ژ لایێ دارشتنێ و سەلیقەتا پەیڤان ڤە، بەلێ د ناڤەرۆكا خوە دا هەمان ئارمانج هەنە.
یاریێن كوردەواری: بۆ بچویك و مەزنان، ئەڤ یاری یە د بوونە ئەگەرێ ب هێزبوونا كەلواشێ مرۆڤی و ڤەبوونا مێشكێ مرۆڤی، پشتی كار و رەنجا ژیارێ. یارى یێن دەڤەرەكێ ژ ئێكا دی دجودانە ل دویڤ سروشت و خوەزایا جهی.
مامك: ڤەهاندنا مامكان و دارێشتنا وان و گۆتنا وان ئێكسەر مرۆڤێ كورد ژ كەتواری دبرە بارێ هزركرنەكا كویر و بیرا خوە د هەمی بوارێن ژیانێ دا بكت، داكو ب سەر بەرسڤا دروست هلببت.
ژن ئینان: ژ دەستپێكێ و تاكو دویماهییێ ب هەمی دابونەریتێن خوەڤە سەربۆرێن مەزن تێدانە.
لێنان و خارنێن كوردەواری: ژبەر هەمەرەنگییا گیا و دەرامەت و فێقیێ ل وەلاتێ مە هەیی، ژنێن كورد دەستەكێ بلند د چێكرنا رەنگێن خوارنا دا هەیە. هندەك خوارن تایبەتن ب هندەك دەڤەران ڤە ئەم ل دەڤەرێن دی وێ خوارنێ نابینین.
داوەت و دیلان و ستران: ئەڤ جوینێ كەلتۆری ژ دەڤەرەكێ بۆ ئێكێ جودایە، هندەك دیلان و ستران هەمی دەڤەرێن مە تێدا هەڤپشكن، بەلێ هندەك دیلان و ستران تایبەتن ب هندەك دەڤەران ڤە و تاكو سەلیقەت و ئاوازا وان ژی جوداهی د ناڤبەرا وان دا هەیە، ژ بەر كو ل سەر زمانێ خەلكێ هاتیيە ڤەگوهاستن هندەك گوهۆڕین ب سەردا هاتینە و زێدەهی ل سەر هاتییەكرن.
داوەتا (كۆلیانی) ئەوا لڤین و سەلیقەتا وێ باراپتر و ل دەستپێكێ ل سەر ملانە و پشتی هینگێ لڤینێن پیان ژی د كەڤنە د دیلانێ دا، یا تایبەتە ب دەڤەرا سلێڤانەی و كۆچەران ڤە، هەمان داوەت ل زاخۆ ژی هەیە، بەلێ جوداهیيا وێ لڤین دكەڤن سەر دەست و باسكان ژی. ب ناڤێ (كۆلیانی) ناڤدار بییە ب هزرا من ئەڤ ناڤە ڤەدگەرت بۆ گوندێ كۆلێ ل بنارا چیایێ سپی سەر ب دەشتا دوبانێ ڤە.
هندەك دیلان و داوەت دهەڤپشكن د ناڤبەرا دەڤەرێن مە دا، وەك تلزەندانێ بەلێ ل هندەك دەڤەران ب چەپی دچنێ و ل هندەك دەڤەرێن دی ب راستی دچنێ. ل هندەك دەڤەران هندەك دیلان هەنە ل دەڤەرێن دی هەر نائێن دیتن، دیلانا (هاهای مەمۆ) ل دەڤەرا جولەمێرگێ هەیە من ل دەڤەرێن مە نەدیتییە.
دیلانا زێڕینێ یا تایبەت بی ب دەڤەرا گولیان ڤە و رۆژ ئاڤایێ بەرواریان ڤە، ئەڤرۆكە ل دەڤەرێن دی ژی بەربەلاڤ بییە ب هاریكاریا تۆرێن جڤاكى، لێ گوهۆڕین ب سەردا هاتینە.
سترانا فولكلۆری: ب هەمی جورێن خوەڤە ژ دەڤەرەكێ بۆ ئێكا دی گوهۆڕین لێ پەیدا بینە، بگرە ژ سترنا لاوكان (كۆچك و دیوانان) یێن ئەڤینییێ و یێن مێرانییێ، حەیرانۆكان، سترانێن كاری، نارینا بویكێ، یێن هاتن و چۆنان، سەركێ زاڤای و ستراێن داوەت و دیلان ژی.
ل دووماهييێ دهرگههێ دانوستاندێ بۆ بهرههڤبوويان هاته ڤهكرن، ههر ئێك ژ هێژايان ئيحسان ئامێدى، شهمال ئاكرهيى، هۆگر حهيدو، مامۆستا بارزان، صادق سالح (بابێ جهنگۆى)، هزرڤان، عادل عهبدولمهجيد و ئيبراهيم دێرگژنيكى) بۆچوونێن خۆ دهربڕين و چهند رۆهنكرن و پرسيار دانه بهرێزێن مژار پێشكێشكرين.
