گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ئەفسانەیا ئیرانی ژ رۆیێ رەسەنی، جوانی و فەلسەفی ڤە سەنگ و بھایەکێ تایبەت هەیە د فەرهەنگا ئەدەبیاتا جیھانێ دا. بەڵاڤبوونا وێ ل جیھانێ ب رێکا (شاهنامەیا فیردەوسی) بوویە، كو ناڤودەنگییا وێ زێدەتر لێ کرییە و کريیە ئاشۆپەکا پەسەندکری بۆ هەمی گەلێن ئیرانی و زاگرۆسی ب تایبەت ژی کوردان، کو پێشەنگێن هەمی ڤان گەلانە و خودان کەڤنترین دیرۆکە. نەیا سەیرە، کو بێژین:”بنیاتێ گەلەک ژ ئەفسانەیێن ئیرانی هەر کوردی نە.”
پێشەکی؛
یا گرنگ بۆ مە ئەوە لایەنێ وێ یێ دیرۆکی دەربێخین. وەکو یا دیار؛ پرانییا ئەفسانەیێن جیھانێ، بنیات و ریشەیێن خۆ یێن زانستی و دیرۆکی یێن ھەین. گەلەك جاران کەسایەتییێ ئەفسانەیی دبیتە ھەمان ئەو كەسێ دیرۆكی یێ، كو د ھندەك رویدانێن دیرۆكی دا وەكو قارەمان دھێتە دیتن، بەلێ ب ڕەنگەکی هاتینە مەزنکرن و دەستکاریکرن ھەتا، كو بووینە ئەفسانە.
مەرەم ژ ڤێ چەندێ ئەوە، کو ئەم دشێین هەڤبەرکرنا کەسایەتیێن ئەفسانەیی ل گەل یێن دیرووکی بکەین. هەر وەکو ڤەکولەرێ ئیرانی یێ بوارێ ئەفسانێ (مھرداد بھار، مرن ١٩٩٤) دیار دکەتن: «ئەم دشێین ئێک ئێکە هەمی کەسایەتیێن شاهنامێ شیکار بکەین. هەلبەت هەمییان ژی بنیاتێن خۆ یێن دیرۆكی ھەنە(1).» دیسان دیاردا گەهاندنا نەژادێ کوردان بۆ کەسایەتیێن شاهنامێ ژ لایێ ڤەکۆلەران ڤە نەریتەکێ بەربەڵاڤە(2).
دەرازینک؛
هەڤبەرکرنا کەسایەتیێن ئەفسانەیی ل گەل یێن دیرۆکێ نە تشتەکێ نوی یە. ئەڤ هەڤبەرکرنە ژی قەد كارەكێ ب سانەهی نینە، نەخاسمە ژ گەلەك لایەنانڤە جوداھییێن مەزن یێن ھەین(3)، ل گەل هندێ ئەم دشێین هەردو زنجیرەیێن شاهنشاهی یێن ئەفسانا ئیرانێ ل گەل دیرۆکا دێرین یا کوردستانێ ھەڤبار بكەین. چونکی؛ دیرۆکا خۆجھبوونا زاگرۆسییان (بابکالێن کوردان) ل سەر ڤی عەردی دزڤریتەڤە بۆ چار ھزار ساڵان ل بەری زایینێ و ئەڤ دیرۆکە یا هەڤبەندە ب ساڵناما ئەفسانەیی یا پێشدادییان (٥٠٠٠ – ٤٠٠٠ ب.ز) و شاهێ وان یێ ئێکێ کەیومەرسی(4).
ل دویڤ ڤێ هەڤبەرکرنێ کەیۆمەرس ئێکەمین شاهێ پێشدادی، هەمان کەیۆمەرسێ کورێ یافەثێ کورێ نۆحی یە، کو ب بابکالێ مللەتێن ئیرانی دهێتە دانان و دبیتە بابکالێ کوردان ژی، کو ژ لایێ دیرۆکی ڤە وەکھەڤێ شاهێ گۆتی (ئانناتۆم)ی یـە، دیسان ل گۆر ڤێ هەڤبەرکرنێ؛ ئەم دشێین چەندین شاهێن پێشدادی و کەیانی ل گەل شاهێن گۆتی، کاشی، میدی و ئەخمینیان هەڤبەربکەین(5).
پشتی ڤێ چەندێ؛ ئەرێ ما پێدڤی نینە، ڤەکۆلین ل سەر کەسایەتییا دیرۆکی یا ئێک ژ گرنگترین کەسایەتیێن شاهنامێ و قارەمانەکێ فیردەوسی، كو یێن پشتی وی ئەو ب (کورد) بناڤكرییە، کو ئەو ژی (ڕۆستەم کورێ زاڵ)ە بھێتە كرن؟ لەوما دێ بزاڤێ كەین د ڤێ ڤەکۆڵینێ دا بەرسڤا ڤی چەندێ بدەین، بەلێ بەری بچینە تەوەرێ سەرەکی، گرنگە دوبارە دانەنییاسینەكێ بدەینە ڤی كەسی.
تەوەرێ ئێکێ: ڕۆستەم د شاهنامە و کەلتوورێ کوردی دا
ئەوا ڕۆستەم کرییە قارەمانەکێ چیڤانۆکی، ئەو کاودانێ تێکچوویی یێن وەڵاتێ ئیرانێ (ژ کوردستانێ ھەتا سنوورێن تورکستانێ) و ئەو شەر و پەڤچوونێن وان یێن بەردەوام بوون، كو ل گەل دوژمنێن وان یێن سەرەکی (تۆڕانی و هاماوەران) دھاتە كرن.
د ئەفسانێ دا هاتییە؛ کو فرەیدوونێ کورد(6) مولکێ خۆ د ناڤبەرا سێ کورێن خۆ (سەرم، تۆر و ئیرەج)ی دا دابەش كرییە، پشكا سەرمی ب سەرمان (رۆم)، یا تۆری ب تۆران (چین و تورکستان) و یا ئیرەجی ژی ب ئیران (فارس و کوردستان) هاتینە بناڤکرن. بەلێ برایێن ئیرەجی چاڤ ب وی نەڕابوون و د پلانەکا داڕشتی دا ئەو کوشت. فرەیدوون، دا کو نەسلێ وی نەھێتە ژناڤبرن، ڕابوو ب مارەکرنا کچا ئیرەجی ل برازایێ خۆ (پەشەنگ)ی و کورەک ژێ پەیدابوو ب ناڤێ مەنوچێھر بابکالێ کوردان(7)، کو تۆلا باپیرێ خۆ ژ هەردو برایێن وی ڤەکر و ئەو ژ ناڤبرن(8).
ئەڤ خویندارییا وان یا د ناڤ بنەمالێ دا بوو شەرەکێ نیڤدەولەتی و سەردەمەکێ دویر و درێژ یێ شەری ب دژی ئیرانێ. بەلێ د ناڤخۆیا ئیرانێ بخۆ ژی دا سەردەمەکێ نوی دەستپێدکەت ب ناڤێ (سەردەمێ پەهلەوانان)، کو هژمارەکا مێرخاسان ژ ناڤخۆیا ئیرانێ دەرکەفتن و بۆ دەمەكێ درێژ بەڕەڤانیێ ژ وەڵاتێ خۆ دكەن. ژ وان ژی وەکو: ڕۆستەم، ئارەش، ئیسفەندیار، گودەرز، گیۆ، فەلامەرز و هتد..(9).
بێگۆمان، ژ ڤان کەسان یێ پتری هەمییان ناڤدار بووی، ڕۆستەمێ زاڵێ بوو. بۆ شانازییا خۆ، شاھێن كوردان ھەم د شاهنامە و ھەم ژی د شەرەفنامێ دا، كنێتا خۆ د گەھاندە ڕۆستەمێ كورد(10) و هۆزانڤانێن کورد د ناڤ بەرهەمێن خۆ دا شانازی ب وی دبرن(11)، کو دەمێ سەرهاتیێن نژدەڤانی یێن وی د هاتنە ڤەگێران د دیوانان دا وەسا د درێژ بوون، د مەتەلان دا د د ھاتە گۆتن:»حەفت شەڤ و حەفت رۆژان چیرۆکا ڕۆستەمی بۆ گۆت، ل دویماھییێ گۆتێ: ڕۆستەم ژن بوو یان زەڵام؟!»(12).
سەبارەت ب ناڤێ وی، ڕامان ژێ (ئەوێ ب دلێری مەزنبووی) دھێت. د ئەدەبییاتا عرفانی دا ناڤێ وی دڕکە – کنایة – یە ژ ئارامبوون و هەستکرن ب بھێنفرەهی، پشتراستی دھێت. دیسان ئەو بخۆ ژی وەکو کەسایەتی نیشانا مێرانی و چاڤنەتڕسییێ یە(13)، هەروەکی خانییێ مەزن (مرن ١٧٠٧ز) دەمێ د (مەم و زین)ێ دا ب گازندە پرسیار دکەتن: چما میرێن کوردان کو «هەر میرەکێ وان ب بەزلێ حاتەم، هەر مێرەکێ وان ب رەزمێ ڕۆستەم» ل مەیدانێ، ئەڤرو د بندەستن؟(14).
لەوما نەیا سەیرە، کو ببینین فارس ڕابووینە ب دەستکاریکرنا هەمی وان ناڤ و پاشناڤێن (کوردان) یێن د شاهنامێ و ژێدەرێن دی یێن ئەدەبی و دیرۆكی دا هاتین و ڕۆستەمێ کورد کرییە (روستەمێ گەرد)(15). ئەڤە، کو د شییاندایە د هندەک دەستنڤیسێن ڕەسەن یێن ل بەر دەست دا جوداھییێ ببینین، تەنانەت شەرەفخانێ بەدلیسی ژی (مرن ١٥٩٩ز)، کو د کوچکا شاهێ سەفەوی دا شاهنامە خواندییە دبێژیت:»فیردەوسی د شاهنامێ دا ڕۆستەم ب کورد ناڤکرییە»(16)، كو مە ل بەرە د بابەتەکێ دی دا ل سەر ڤێ چەندێ بڕاوەستین.
تەوەرێ دویێ: هەڤبەرکرنا ئەفسانە و دیرۆکێ
مە ئاماژە پێ دا، کو د ئەفسانێ دا ئەو زەمینەیا ڕۆستەمێ قارەمان تێ دا ھاتییە چێکرن شەرێ د ناڤبەرا ئیران و تووڕانییان دا بوو ل سەردەمێ کەیانییان، بەلێ ژ بۆ بنەجھکرنا تەوەرێ تایبەت ب کەسایەتییا ڕۆستەمی ڤە پێدڤییە ل دەستپێکێ ئەم هەڤبەرکرنەکێ د ناڤبەرا کەیانی و میدییان دا بکەین.
ئێک: دناڤبەرا کەیانی و میدیان دا
د ئەفسانێ دا، سەردەمێ کەیانییان ب سەرکردەیێ لەشکەری کەیقوباد کورێ زاب ژ بنەماڵا مەنوچێھری دەستپێدکەتن(17)، كو ب بابکالەکێ کوردان دهاتە نیاسین(18). پایتەختێ وی ل باژێرێ ئەسفەهان بوو(19)، ب هەمان شێوەیی دەمێ بۆ جارا ئێکێ بەحسێ میدییان دهێتە کرن، ئاماژێ ب بنگەهێن وان ل هەمەدان و ئەسفەهان دھێتە دان، كو د ڤی دەمی دا فارس بندەستی وان بوون (20)، کەیانی و میدی ھەردو د ژیانا خۆ یا دەستپێكی دا جۆتیار بوون(21) (22).
د ئەفسانێ دا، کەیکاووسێ جێگرێ کەیقوبادی ب سەر دیاکۆ (دیوسیس)ی ڤە دچیت(23)، کەیکاووسی هۆزێن مللەتێ خۆ کرینە ئێک و چەند شەڕ یێن کرین و پێخەمەت ڤێ چەندێ یێ ئێخسیر بووی و د زیندانێ دا یێ مری(24)، د دیرۆکێ دا دیاکۆی ب هەمان شێوەی هوزێن میدییان کرینە ئێک و ب هژمارەکا شەران ڕابوویە و ئێخسیر بوویە و د زیندانێ دا مرییە(25)، د ئەفسانێ دا کەیکاووسی حەفت کۆچک ژ کانزایێن جودا ئاڤاکرینە(26) د دیرۆکێ ژی دا دیاکۆی حەفت کۆچک ب ڕەنگێن جودا ئاڤاکرینە(27).
د ئەفسانێ دا، فەریبەرزێ جێگرێ کەیکاووسی نەشێت ل سەر دەستھەلاتێ زاڵ بیت و د شەرەكی دا دهێتە کوشتن(28)، د دیرۆکێ دا فراوەرتیسێ جێگرێ دیاکۆی ژی تووشی هەمان چارەنڤیس دبیت(29).
شاهێ سیێ کەیخسرەو، د ئەفسانەیا کەیانی و دیرۆکا میدییان دا هەمان ناڤ و هەتا هەمان کار و سەرکەفتن ژی یێن ھەین. د ئەفسانێ دا وی تۆرانی یێن شکاندین و ئەفراسیابێ کوشتی(30)، د دیرۆکێ دا وی نەبتنێ ئەسکیثی شکاندن، بەلکو ئاشووری ژی ژ ناڤبرینە(31)، د ئەفسانە و دیرۆکێ ھەردوكان دا کەیخسرەوی دادپەروەری یا چەسپاندی و یاسایێن بەرقرارکرین(32).
د ئەفسانێ دا کەیلوهراسبێ کەیانی و د دیرۆکێ ژی دا ئاستیاگێ میدی نەشیاینە خەلکی ژ خۆ ڕازی بکەن و دەستھەڵاتا وان یا ب دلێ کەسێ نەبوویە، لەوما ژی، هەردو ژ لایێ ئەندامەکێ خێزانا خۆ ڤە دهێنە لادان!(33).
خالا سەرنجڕاکێش ئەوە؛ کو ئەفسانەناس دبێژن سەردەمێ کەیانی دبیتە دو قووناغ، ژ دەستپێکێ هەتا کەیلوهراسبی و ژ وی ژی هەتا دویماهییێ(34)، ئەڤە ژی دیاردکەتن؛ کو ل ڤێرە گوهۆرینەک یا هەی، بێگۆمان ئەم دشێین بێژین ئاماژەیە بۆ گوهۆرینا دەستھەڵاتێ ژ میدییان بۆ ئەخمینییان(35).
دو: د ناڤبەرا ڕۆستەمێ ئەفسانەیی و ڕۆستەمێ دیرۆكی دا
دێ بینین، کو د ئەفسانێ دا ڕوستەم مێرخاسەکێ قارەمان بوو. وی ھەر ژ دەستپێکا کەیانییان ڕۆلێ خۆ گێرایە، ل سەردەمێ کەیقوبادی ئەو ببوو میرێ میران (امیر الامراء) و ل سەردەمێ کەیکاووس (دیاکۆ)ی ئەو ببوو ئەتابەک (دەڤەردار و سەرکردە)، وی چەندین گرژی و یاخیبوون ل مازندەران (باکوورێ ئیرانێ) ژناڤبرینە، کو بوو ئەگەر دەستھەڵاتا کەیکاووسی (دیاکۆ)ی بەرقرار ببیت و ئەوی هۆگرییا شاهی کر د هەمی شەر و جەنگان دا و ئەڤ خزمەتێن وی د سەردەمێ کەیخسرەو ژی دا د بەردەوام بوون و ل لایێ رۆژهەلاتێ شاهنشینێ تۆران چەندین ئەرکێن گران ب ستوویێ خۆ ڤە گرتینە(36).
ڤەکولەرێ ئەفسانەیا ئیرانی د. مھرداد بھار (مرن ١٩٩٤) دیار دکەتن، کو: «ڕۆستەم پتر ژ کەسایەتییەکێ ڕاستەقینە، لاشەیێ هێزا خودایی یا (ئیندرا)یێ خوداوەندەکێ هند و ئیرانی یێ کەڤنە.» دیسان دبێژیت، کو: «پڕانییا قارەمانێن ئەفسانەیی یێن ئیرانی دەرهاڤێژێن هێزێن خودایی نە. گریمان هەیە، کو د چێکری بن ل سەر چەند کەسەکێن دیرۆکی، بەلێ ب ڕامانا وێ چەندێ ناھێت، كو چ راستیێن دیرۆكی بۆ نەبن.» نەخاسمە دێ بینین، کو د ئاڤێستا و نڤیسارێن بەری ساسانیان دا بەحسێ ڕۆستەمی ناهێتە کرن، بەروڤاژی بەحس بەحسێ کەسایەتیێ گەڕشاسبی یە، بەلێ د شاهناما فیردەوسی دا بەحسێ هەردویان (ڕۆستەم و گەڕشاسب)ی دهێتە کرن وەکو دو کەسایەتیێن جودا، هەر د شاهنامێ دا پتر ڕۆلێ ڕۆستەمی هاتییە مەزنکرن(37).
سەبارەت ب گەڕشاسبی، د شاهنامی هاتییە، کو ئەو نەڤیێ فرەیدوون، فرەیدوونێ کورد(38)، كو ژ سەرکردەیێن سەرەکی یێن پێشدادیان بوو، ئەو دبیتە باپیرێ مەزن یێ ڕۆستەمی یە ( ڕۆستەم کورێ زاڵ کورێ سام کورێ نەریمان کورێ گەڕشاسبە)، زانایێ ئیرانی بیروونی (م: ١٠٤٨) و هندەک ڤەکۆلەرێن رۆژئاڤایی دبینین کو گەڕشاسب و نەریمان هەمان کەسن(39).
ل ڤێرە مادەم د کەڤنترین ڤەگێرانێن ئاڤێستایی و یێن بەری ساسانییان دا ناڤێ ڕۆستەمی نەهاتییە، كەواتە وەسا دیارە، کو قارەمانەکێ چێکرییە و پشتی دەمەکی هاتییە مەزنكرن. ئەڤە بەروڤاژی گەڕشاسبی، کو د دەقێن کەڤن دا بەحسێ وی ھاتییە کرن.
بەلێ ئەگەر ل دویڤ ڤەگێرانا فیردەوسی (م: ١٠٢٠) بیت و وەسا بدانین، کو گەڕشاسب باپیرێ رۆستەمی یە، ئەڤ چەندە دێ بیتە پڕەک د ناڤبەرا هەردو کەسایەتییان دا و دێ شێین بێژین، کو نەھاتنا ناڤێ ڕۆستەمێ د ئاڤێستا و ژیدەرێن دی یێن بەری ساسانییان دا بۆ كەسایەتییا وی نابیتە کێماسییەکا دیرۆکی.
هندەک دیرۆکنڤیس بێ بەڵگە و پاڵدەر دیاردکەن، کو گریمان هەیە ڕۆستەم ل سەردەمێ ئەشکانییان سەرکردەیەکێ لەشکەری بیت، بەلێ ئەڤ چەندە یا دویرە و ل بەرامبەر دا ئەم د شێین وی ب پشتڕاستی ڤە ب سەرکردەیەکێ میدی ل قەلەم بدەین، نەخاسمە، کو ئەم دشێین ب پشتڕاستی کەیانیێن ئەفسانەیی بکەینە میدیێن دیرۆکی(40)، هۆسا دشێین بێژین، کو رۆستەمێ ئەفسانێ د سەردەما میدییان دا سەرکردەیەکێ لەشکەری بوویە.
بەلێ کێشە د ڤێرە دا ئەوە ب دروستی د سەردەمێ کیشک شاهێ میدی دا ژییایە؟ نەخاسمە، کو د ئەفسانێ دا دێ بینین ئەو خزمەتا چەند شاهان ل سەر ئێک دکەتن، ئەگەر سەرهاتییا وی گرێدای سەردەمێ شاهەکی بتنێ با، دەستنیشانکرنا وی دا یا ب سانەهی بیت. ل ڤێرە چەند هزر چێدبن: دبیت ڕۆستەم پتر ژ کەسایەتییەکی بن و د سەردەمێن جودا جودا یێن چەند شاهان دا ژیابن، بۆ نموونە ناڤێ ڕۆستەم، ناسناڤ یان پلەیەکا سەربازی بیت و چەند کەسەکان ب بەردەوامی وەرگرتبیت، یان ناڤێ بنەمالەکا سەرکردەیان بیت و چ کەسێ هاتبیتە وی پۆستی ب هەمان ناڤ و ناسناڤی خزمەتا سۆپایێ میدییان کربیت.
یان ژی ڕۆستەم ئێک کەسایەتییە، نە یا پشتڕاستکرییە د سەردەمێ کیشک شاهێ دیرۆکی یێ میدی دا ژیایە. بەلێ ژبەر ناڤداری و مێرخاسییا وی ڤەگێران (ڕیوایەتکەران) سەرهاتییا وی د ئەفسانێ دا شاملی پرانییا سەردەمێ کەیانیان کربیت!
ئەگەر پیچەکا دی خۆ داهێلینە ئەفسانێ دێ شێین بێژین، کو ڕۆستەم ل سەردەمێ زێرین یێ میدییان دا (دیاکۆ) دا ژییایە، چونکی ئەوی پێشدەستی بۆ وەرگرتنا دەستھەڵاتێ ژ لایێ (کەیکاووسێ ئەفسانەیی: دیاکۆ ٧٠٠-٦٧٣ ب.ز) کربوو و دیسان هەر د سەردەمێ ڤی شاهی دا بوویە، کو کەسایەتییا ڕۆستەمی وەکو شەڕکەرەکێ قارەمان و سەرکردەیەکێ لەشکەری ب دژی تۆڕانییان دەرکەفتی(41).
ژ لایێ دیرۆکی ڤە هوزێن تۆڕانی بەرامبەرێن هوزێن (سکیتی Scythians) و (کیمەری Cimmerians)نە، کو ئاکنجیێن رۆژهەلاتا رویبارێ جەیحوون (ڕۆژهەلاتا ئیرانێ) بوون، وان ب بەردەوامی هێرش د ئینانە سەر دەڤەرا میدییان، ئەو ھەتا وی ڕادەیی د بێزارکەر بوون، ئەگەر بەرسینگێ وان ژ لایێ ڕۆژهەلاتی هاتبا کرن، د سەر دەریا قەزوین ڕا دبوورین و ژ لایێ ڕۆژئاڤای ڤە هێرش دئینانە سەر ئیرانێ(42)، ژ هەژی گۆتنێ یە، کو تۆڕان وەکی یا دیار ناڤێ نەتەوایەتییا تورکانە و تورک ب بەردەوامی وێ چەندێ دئیننە زمان، کو (سکیتی و کیمەری) مللەتێن دێرین یێن تورکانن و بابکالێن تورکێن ناڤەڕاستا ئاسیانە(43).
ململانێیا میدییان ل گەل ڤان هوزان، هەر ژ دەستپێکێ یا بەردەوام بوو بۆ دەمەكێ درێژ و ئەو دوژمنێن سەرەکی یێن میدییان بوون، میدی نەشییان هەتا سەردەمێ کەیخوسرەو (٦٣٣ – ٥٨٤ ب.ز) ب تەمامی ڤان هوزان بشکێنن(44).
ئەنجام:
- پشکەکا مەزن یا ئەفسانەیا ئیرانی هەلگرا ڕیشەیێن دیرۆكییە، ئەگەر ئەم هەڤبەرکرنەکا بەرفرەهـ یا کەسایەتی و ڕویدانێن وێ بکەین دێ وەکھەڤیێن مەزن بینین، کو د گەهینە وی ئەنجامی هەمان دیرۆکا مللەتێن زاگرۆسی، میدی، ئەخمینی و هتد.. یە.
- کەیانی، کو زنجیرەیا دویێ نە د ئەفسانەیا ئیرانێ دا، ل گەل میدیێن بابکالێن کوردانن، تایبەتمەندیێن کەسایەتیێن وێ یێن دەستپێکێ ل گەل شاهێن میدی ب ڕادەیەکێ مەزن هەڤ دگرن.
- ڕۆستەمێ زاڵ قارەمانەكێ مەزن و بێ هەمتا بوویە. سەرەڕای وێ چەندێ، کو ئەو د ئەفسانێ دا خزمەتا چەند شاهێن کەیانی (میدی) ل سەر ئێک دکەتن، بەلێ ژبەر تایبەتمەندیێن وی ئەم دشێین بێژین، کو ئەو سەرکردەیەک بوو ل سەردەمێ دیاکۆ (٧٠٠-٦٧٣ ب.ز)ی ژییایە، دبیت گەهشتبیتە سەردەمێ شاهێن پشتی وان ژی.
ژێدەر:
(1) د. مهرداد بهار، پژوهشی در اساطیر ایران، چ٩، نشر چشمە (تهران: ١٣٨١ش)، صص٥٧١-٥٧٤.
(2) د. عبدالرحمن مزوری، نوروز و الازدهاک و الکورد – دراسة في الاسطورة و التاریخ، الاکادیمیة الکوردیة (أربیل: ٢٠١٣)، ص٣٣.
(3) المسعودي، ابي الحسن علي بن حسین (ت: 345هـ/٩٥٦م)، التنبیە و الاشراف، ت: عبداللە اسماعیل الصاوي، بغداد، مكتبة المثنی (بغداد: ١٩٣٨)، ص١١٨.
(4) مزوري، مرجع السابق، صص١٨-١٩.
(5) بۆ پتر بنێرە: فۆڕات تەوفیق ئەبوزەید (کوردزادە)، پێشدادیێن زاگرۆسی و کەیانیێن میدی – هەڤبەندیا ئەفسانەیا گەلێن ئیرانی دگەل دیرۆکا دێرینا کوردستانێ، د: ئەفسانەیا کوردی، نەهەمین کۆنفرانسێ زانستییێ ناڤدەولەتییێ سەنتەرێ زاخۆ بۆ ڤەکۆلینێن کوردی (٢٢ – ٢٣ێ نیسانا ٢٠٢٥ێ)، ١/٨٨٧-٩١٥.
(6) Mustafa Kuğu, 15 Yüzyıla ait Şehname tercümesi, T.C Çanakkale, Onsekiz Mart Üniversitesi, Sosyal bilimler enstitüsü – Yanyınlanmamış Doktora Tezi (Çanakkale: 2017), S.826.
(7) المسعودي، مصدر السابق، ص٧٨؛ ابن بلخي، ابو زید احمد بن سهل (ت: ٣٢٢هـ/٩٣٣م)، فارس نامە، ت: یوسف الهاوي، الدار الثقافیة للنشر (القاهرة: ٢٠٠١)، ص١٥٠.
(8) د. صدێق بۆرەکەیی، شانامە، ناوەندی پەرتەوبەیان (سنە: ١٣٨٤ش)، لل٥٥-٥٩؛ د. ژالە آموزگار، تاریخ اساطیری ایران، نشر سمت (تهران: ١٣٧٤ش)، ص٥٤-٥٥.
(9) د. صدێق بۆرەکەیی، سەرچاوەی پێشوو، ل١٥٤؛ قزوینی، حمداللە بن ابی بکر بن احمد بن نصر مستوفی (ت: ٧٥٠هـ/١٣٤٩م)، تاریخ گزیدە، باهتمام: د. عبدالحسین نوائی، چ٤، انتشارات امیر کبیر (تهران: ١٣٨١ش)، ص٨٩؛ استاد عبدالعظیم رضایی، پیشینەء ایرانیان، انتشارات در (تهران: ١٣٧٨ش)، ١/٢٧٢-٢٧٢.
(10) شەرەفخانێ بدلیسی، شەرەفنامەیا شەرەفخانێ بدلیسی – تەرجەما مەلا مەحموودێ بازیدی، ت: سەعید دێرەشی، وەشانێن سپیرێز (دهوک: ٢٠٠٧)، ل ٩٩.
(11) د. صدێق بۆرەکەیی، سەرچاوەی پێشوو، ل٨٤.
(12) جەمیل محەمەد شێلازی، هندەک بەیتێن کوردی ژ دەستنڤیسێن مەلا مستەفایێ ئورەماری (١٩٢٠-١٩٩٤ز)، چاپخانا هاوار (دهوک: ٢٠١٠)، ل٧٠.
(13) مەسعود خالد گولی، فەرهەنگا کلاسیکێن کورد، چ٢، وەشانێن ئێکەتیا نڤیسەرێن کورد (دهوک: ٢٠٠٩)، لل١٤٠-١٤١.
(14) ئەحمەدێ خانی، مەم و زین ب راڤە و شرۆڤەیەک نوو، شرۆڤەکرن: پەرویز جیهانی، وەشانێن سپیرێز (دهوک: ٢٠٠٧)، ١/٢٠٧-٢٠٨.
(15) حکیم ابو القاسم فردوسی، شاهنامە فردوسی، بر اساس نسخە مسکو، تحت نظر: آ. برتلس، نشر قدرت قلم (تهران: ١٤٠١ش)، صص١٠١ و ١٥٢.
(16) شەرەفخانێ بدلیسی، ژیدەرێ بەرێ، ل٩٩.
(7 ) الرحبي، محمود بن عثمان/ کان حیا سنة ١١٦٢هـ، بهجة الإخوان في ذکر الوزیر سلیمان، ت: عماد عبدالسلام روؤف، دار الزمان (دمشق: ٢٠١٨)، ص٤٠.
(8 ) المسعودي، مصدر السابق، ص٧٨؛ ابن بلخي، مصدر السابق، ص١٥٠.
(9 ) مستوفی قزوینی، مصدر پیشین، صص٨٦-٨٧.
(20) طە باقر، مقدمة في تاریخ الحضارات القدیمة، دار الوراق (بغداد: ٢٠١٢)، ١/٤٣٣-٤٣٦.
( 2) مستوفی قزوینی، مصدر پیشین، ص٨٦.
(22) طە باقر، مصدر السابق، ١/٤٣٧.
(23) بنێرە ناڤێن وان: استاد عبدالعظیم رضایی، مصدر پیشین، ١/٢٥٨؛ د. محمد صالح طیب زیباری و م. ڕێبەر مایی، مێژوویا کوردستانێ یا کەڤن – کورتەیەک ژ مێژوویا سیاسی، وەشانێن رێڤەبەریا چاپ و بەڵاڤکرنێ (دهوک: ٢٠١٢)، ل٢٤٢.
(24) Mehmet Korkmaz, Zerdüşt Dini – İran Mitolojisi, Kum Saati Yayınları (İstanbul: 2012), S.620.
(25) طە باقر، مصدر السابق،١/٤٣٧؛ زیباری و مایی، ژێدەرێ بەرێ،لل١٨٤-١٨٥.
(26) بنێرە ناڤێن وان: استاد عبدالعظیم رضایی، مصدر پیشین، ١/٢٦٠-٢٦١.
(27) Ekrem Cemilpaşa, Muhtasar Kürdistan Tarihi, Avesta Yayınları (İstanbul: 2018), S.75.
(28) د. صدێق بۆرەکەیی، سەرچاوەی پێشوو، لل١٥٩-١٦٠؛ Korkmaz, A.G.E.,S.532
(29) زیباری و مایی، ژێدەرێ بەرێ، لل١٨٥-١٨٦.
(30) حمداللە مستوفی، مصدر پیشین، صص٩٠؛ استاد عبدالعظیم رضایی، مصدر پیشین، ١/٢٦٨.
(31) طە باقر، مصدر السابق،2/٤٤١؛ زیباری و مایی، ژێدەرێ بەرێ، لل١٨٧-١٨٨.
(32) استاد عبدالعظیم رضایی، مصدر پیشین، ١/٢٧٠.
(33) حمداللە مستوفی، مصدر پیشین، صص٩١-٩٢؛ استاد عبدالعظیم رضایی، مصدر پیشین، ١/٢٧٤-٢٧٦.
(34) همان مصدر٩٢؛ همان مصدر، ١/٢٧٤-٢٧٦.
(35) فۆڕات تەوفیق ئەبوزەید (کوردزادە)، ژێدەری بەرێ، ١/ ٨٨٧-٩١٥.
(36) حمداللە مستوفی، مصدر پیشین، صص٨٦-٨٩.
(37) د. مهرداد بهار، مصدر پیشین، صص٣٧-٣٨، ٢٢٧.
(38) Mustafa Kuğu, A.G.E., S.826.
(39) A.E., S.S.574-575.
(40) فۆڕات تەوفیق ئەبوزەید (کوردزادە)، ژێدەرێ بەرێ، ١/ ٩١٠.
(41) حکیم ابو القاسم فردوسی، مصدر پیشین، صص٨٩ -٩١.
(42) طە باقر، مصدر السابق، ١/٤٣٧.
(43) BKZ: İlhami Durmuş, Anadolu’da Kimmerler ve İskitler, Belleten Dergisi, Cilt.61, Sayı. 231 (Ağustus 1997), S.283.
(44) مصدر نفسە، 2/٤٤١؛ زیباری و مایی، ژێدەرێ بەرێ،١٨٧-١٨٨.
(11) د. صدێق بۆرەکەیی، سەرچاوەی پێشوو، ل٨٤.
(12) جەمیل محەمەد شێلازی، هندەک بەیتێن کوردی ژ دەستنڤیسێن مەلا مستەفایێ ئورەماری (١٩٢٠-١٩٩٤ز)، چاپخانا هاوار (دهوک: ٢٠١٠)، ل٧٠.
(13) مەسعود خالد گولی، فەرهەنگا کلاسیکێن کورد، چ٢، وەشانێن ئێکەتیا نڤیسەرێن کورد (دهوک: ٢٠٠٩)، لل١٤٠-١٤١.
(14) ئەحمەدێ خانی، مەم و زین ب راڤە و شرۆڤەیەک نوو، شرۆڤەکرن: پەرویز جیهانی، وەشانێن سپیرێز (دهوک: ٢٠٠٧)، ١/٢٠٧-٢٠٨.
(15) حکیم ابو القاسم فردوسی، شاهنامە فردوسی، بر اساس نسخە مسکو، تحت نظر: آ. برتلس، نشر قدرت قلم (تهران: ١٤٠١ش)، صص١٠١ و ١٥٢.
(16) شەرەفخانێ بدلیسی، ژیدەرێ بەرێ، ل٩٩.
(7 ) الرحبي، محمود بن عثمان/ کان حیا سنة ١١٦٢هـ، بهجة الإخوان في ذکر الوزیر سلیمان، ت: عماد عبدالسلام روؤف، دار الزمان (دمشق: ٢٠١٨)، ص٤٠.
(8 ) المسعودي، مصدر السابق، ص٧٨؛ ابن بلخي، مصدر السابق، ص١٥٠.
(9 ) مستوفی قزوینی، مصدر پیشین، صص٨٦-٨٧.
(20) طە باقر، مقدمة في تاریخ الحضارات القدیمة، دار الوراق (بغداد: ٢٠١٢)، ١/٤٣٣-٤٣٦.
( 2) مستوفی قزوینی، مصدر پیشین، ص٨٦.
(22) طە باقر، مصدر السابق، ١/٤٣٧.
(23) بنێرە ناڤێن وان: استاد عبدالعظیم رضایی، مصدر پیشین، ١/٢٥٨؛ د. محمد صالح طیب زیباری و م. ڕێبەر مایی، مێژوویا کوردستانێ یا کەڤن – کورتەیەک ژ مێژوویا سیاسی، وەشانێن رێڤەبەریا چاپ و بەڵاڤکرنێ (دهوک: ٢٠١٢)، ل٢٤٢.
(24) Mehmet Korkmaz, Zerdüşt Dini – İran Mitolojisi, Kum Saati Yayınları (İstanbul: 2012), S.620.
(25) طە باقر، مصدر السابق،١/٤٣٧؛ زیباری و مایی، ژێدەرێ بەرێ،لل١٨٤-١٨٥.
(26) بنێرە ناڤێن وان: استاد عبدالعظیم رضایی، مصدر پیشین، ١/٢٦٠-٢٦١.
(27) Ekrem Cemilpaşa, Muhtasar Kürdistan Tarihi, Avesta Yayınları (İstanbul: 2018), S.75.
(28) د. صدێق بۆرەکەیی، سەرچاوەی پێشوو، لل١٥٩-١٦٠؛ Korkmaz, A.G.E.,S.532
(29) زیباری و مایی، ژێدەرێ بەرێ، لل١٨٥-١٨٦.
(30) حمداللە مستوفی، مصدر پیشین، صص٩٠؛ استاد عبدالعظیم رضایی، مصدر پیشین، ١/٢٦٨.
(31) طە باقر، مصدر السابق،2/٤٤١؛ زیباری و مایی، ژێدەرێ بەرێ، لل١٨٧-١٨٨.
(32) استاد عبدالعظیم رضایی، مصدر پیشین، ١/٢٧٠.
(33) حمداللە مستوفی، مصدر پیشین، صص٩١-٩٢؛ استاد عبدالعظیم رضایی، مصدر پیشین، ١/٢٧٤-٢٧٦.
(34) همان مصدر٩٢؛ همان مصدر، ١/٢٧٤-٢٧٦.
(35) فۆڕات تەوفیق ئەبوزەید (کوردزادە)، ژێدەری بەرێ، ١/ ٨٨٧-٩١٥.
(36) حمداللە مستوفی، مصدر پیشین، صص٨٦-٨٩.
(37) د. مهرداد بهار، مصدر پیشین، صص٣٧-٣٨، ٢٢٧.
(38) Mustafa Kuğu, A.G.E., S.826.
(39) A.E., S.S.574-575.
(40) فۆڕات تەوفیق ئەبوزەید (کوردزادە)، ژێدەرێ بەرێ، ١/ ٩١٠.
(41) حکیم ابو القاسم فردوسی، مصدر پیشین، صص٨٩ -٩١.
(42) طە باقر، مصدر السابق، ١/٤٣٧.
(43) BKZ: İlhami Durmuş, Anadolu’da Kimmerler ve İskitler, Belleten Dergisi, Cilt.61, Sayı. 231 (Ağustus 1997), S.283.
(44) مصدر نفسە، 2/٤٤١؛ زیباری و مایی، ژێدەرێ بەرێ،١٨٧-١٨٨.
