گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. هەوار بەللۆ
ل گۆر پرهنسیپێن ئانترۆپۆلۆژیك، هەر مرۆڤەكێ هزرا خۆ بكەت، هزرا وى سەر ب ناسنامەیەكا كهلتۆری ڤە دهێتە نیاسین، ئانکو ئەم دشێین ببێژین؛ کو مە چوو زهنییەتێن ستاندارد و ڕەها نینن، ببنە پیڤەر بۆ زهنییەتا مرۆڤى، بەلکو هەر زهنییەتەك ژ دایكبووییا ژینگەها خۆیە و ناسنامەیا وێ ژینگەهێ وەردگریت.
دەما مرۆڤەكێ عەرەب هزرا خۆ دكەت، هینگێ هزرا وى دبیتە (هزرەكا عەرەبى)، دەما مرۆڤەكێ فارس هزرا خۆ دكەت، هینگێ هزرا وى دبیتە (هزرەكا فارسى)، دەما مرۆڤەكێ كورد هزرا خۆ دكەت، هینگێ هزرا وى دبیتە (هزرەكا كوردى)، و هتد. لێ ل ڤێرێ نابیت ئەم ژ بیر بكەین، کو هزر نابیتە هزرەكا عەرەبى یان فارسی یان كوردى ب تەنێ؛ چونكى نەژادێ خودانێ وێ هزرێ عهرهب یان فارس یان كوردە، بەلکو هەتا هزرەك ناسنامەیا كهلتۆرەكێ دەستنیشانكری وەربگریت، پێدڤییە خودانێ وێ د چارچووڤەیێ ڤى كهلتۆری دا هزرا خۆ بكەت، ئانکو نابیت؛ ئەو ژ دەرڤەیى چارچووڤەیێ ڤى كهلتۆرێ دەستنیشانكرى هزرا خۆ بكەت.
بێ گۆمان هزركرنا د چارچووڤێ كهلتۆرەكێ دەستنیشانكری دا، وێ ڕامانێ ددەت، کو خودانێ ڤێ هزركرنێ ب ڕێكا ڤى كهلتۆرێ دەستنیشانكرى؛ هزرا خۆ دكەت، نەکو چوو كهلتۆرێن دى. ئانکو ئەو ب ئاوایەكێ ژێرهشى وان ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركى ب كار دئینیت، یێن کو ڤى كهلتۆرى بۆ كوڕێن خۆ چێكرین. ئەڤە ژى وێ واتەیێ ددەت، کو ئەو نەشێت ڤێ ئێكێ بكەت، گەر ئەو ب خۆ پارچەیەك ژ ڤى كهلتۆرى نەبیت. ئانکو هەر كەسەكێ ژ مە ب ئاوایەكێ ژێرهشى یێ نەچارە، ل گۆر ژێبەندییا خۆ یا كهلتۆرى هزر بكەت و زهنییەتا وى ژى نەچار دبیت، ناسنامەیا كهلتۆرێ خۆ هەلبگریت. گەر كەسەك كورد بیت و پارچەیەك بیت ژ كهلتۆرێ كوردى، ئەو نەشێت ب ئاوایەكێ عهرهبى یان توركى یان فارسى هزرا خۆ بكەت، چونكى زهنییەتا وى یا مەحكوومە ب ژێبەندییا وى یا كهلتۆرى، ئەو یێ نەچارە ب تەنێ ب ئاوایەكێ كوردەوارى هزرا خۆ بكەت، نەکو زێدەتر. هەروەسا ئەڤ چەندە واتەیەكا دى ژى ددەت، کو دبیت مە كەسەك هەبیت نەژادێ وى كورد بیت، لێ ـ بۆ نموونە ـ د ناڤ كهلتۆرەكێ عهرهبی دا مەزن بووبیت، د ئەنجام دا دەما ئەڤ كەسە هزرا خۆ دكەت، ئەو ب ئاوایەكێ عهرهبی هزرا خۆ دكەت، نەکو یێ كوردى، چونكى ڕاستە، ئەڤ كەسە ب نەژادێ خۆ كوردە و خوینا كوردان د دەمارێن لەشێ وی دا دهەركیت، لێ ئەو د هزركرنا خۆ دا ب ئاوایەكێ ژێرهش وان ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركی ب كار دئینیت، یێن کو كهلتۆرێ عهرهبی بۆ كوڕێن خۆ چێكرین. ئانکو بلا ئەم ب ئاوایەكێ سادەتر ببێژین: ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركى، یێن هەر كهلتۆرەكێ هەیی، بۆ كەسێن بیانى گەلەك ئالۆز خویا دكەن، مەحالە ئێك بشێت ل گۆر ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن كهلتۆرەكێ بیانى هزرا خۆ بكەت، گەر ئەو ب خۆ پارچەیەك ژ وى كهلتۆرى نەبیت. بۆ نموونە، گەر كەسەك كورد بیت و پارچەیەك بیت ژ كهلتۆرێ كوردەوارى و چو پەیوەندییا وى ب كهلتۆرێ عهرهبیڤە نەبیت، مەحالە ئەڤ كەسە بشێت ب زهنییەتەكا عهرهبى هزرا خۆ بكەت. دبیت ئەو بشێت نێڕینەكا عهرهبى پەسەند بكەت و حەز ژێ بكەت و تێ بگەهیت و بەرچاڤ وەربگریت، لێ یا کو ئەو كوڕێ كهلتۆرەكێ كوردەوارى بیت و چو پەیوەندییا وى ب كهلتۆرێ عهرهبیڤە نەبیت، د عەینى دەمی دا ئەو بشێت ب ئاوایەكێ عهرهبى هزرا خۆ بكەت، ئەڤە تشتەكە نێزیكى مەحالێ دبیت.
هەلبەت، ئەو ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركى، یێن کو هەر كهلتۆرەك بۆ كوڕێن خۆ چێ دکەت ڤەڕێژا سیستەمەكێ جڤاكى یێ ئالۆزە، ئەڤ سیستەمە گرێدایى دنیایەكا هووردەكارییانە، کو ڕەهندەكێ دەمكی یێ كوور و دوور ل پشت خۆ ڤەدشێرن، بگرە ژ زمانێ ڤى كهلتۆرى و بەرمایكێن مللی یێن وى و دیرۆكا وى و ئایینێ وى و ئاستێ ژیارا خەلكێ وى و ئاوایێ ژیانا وان و تەڤنێ وان یێ جڤاكى و سروشتێ وارگەهێن وان و تێگەهشتنا وان بۆ ڕابوورى و حازرى و پاشەرۆژێ و هەتا دگەهییە تێگەهشتنا وان بۆ خودێ و مرۆڤى و جیهانێ و گەردوونى ب گشتى. ئەڤ چەندە و ب سەدان فاكتەرێن دى، هەمى ڤێكرا خڕڤە دبن و وەك سیستەمەكێ ئالۆز د ناڤ كهلتۆری دا كار دكەن. د ئەنجام دا هندەك ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركى بۆ كوڕێن ڤى كهلتۆرى پەیدا دبن، هەتا کو هزرا خۆ پێ بكەن. لەورا ژى ناهێتە چاڤەڕێكرن؛ ئەو ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركى یێن كهلتۆرێ عهرهبى، بۆ میناك، بۆ كوڕێن خۆ چێ دکەت، ب تەمامى وەك وان ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركى بن، یێن كهلتۆرەكێ كوردەوارى یان تركى یان فارسى یان هەر كهلتۆرەكێ هەیی ل دنیایێ بۆ كوڕێن خۆ چێ دکەت. گەر ئەم هێشتا كوورتر بچینە سوحبەتێ، ئەڤ ڕاستییا ئانترۆپۆلۆژیك د شیاندایە ب ئاوایەكێ هوورتر شۆر ببیتە د ناڤ هەر كهلتۆرەكێ دەستنیشانكری ژی دا، ئانکو گەر ئەم كهلتۆرەكێ دەستنیشان بكەین ــ بۆ نموونە كهلتۆرێ كوردەوارى ــ ئەم دشێین وى ژى هێشتا بۆ چەند كهلتۆرەكێن دى دابەش بكەین، بۆ نموونە، كهلتۆرێ كوردەوارى یێ باكۆر و باشۆر و ڕۆژهەلات و ڕۆژئاڤا. هەروەسا؛ بۆ نموونە، ئەم دشێین كهلتۆرێ كوردەوارى یێ باكۆر ژى ل سەر كهلتۆرێ بەهدینى و سۆرانى دابەش بكەین، ئەم دشێن ڤان هەردو كهلتۆران ژى هێشتا زێدەتر دابەش بكەین، هەتا کو دگەهیتە ڕاددەیەكێ زێدە هوور و بەرتەنگ، لێ ب گشتى دەما ئەم دبێژین (كهلتۆرێ كوردەوارى)، ل وى دەمى مە کومەكا خالێن هەڤپشك هەنە، كوڕێن ڤى كهلتۆرى دگەهیننە هەڤدو، کو د سەر هەمى جوداهییانرا تایبەتمەندییەكێ ددەنە ڤى كهلتۆرى و ئەم دشێین وى ب (كهلتۆرێ كوردەوارى) ب ناڤ بكەین. ل ڤێرێ ئەز دشێم ببێژم، کو گەر مە ڕێژەیەكا وەكهەڤییێ د ناڤبەرا ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركی، یێن دو كهلتۆران دا هەبیت، هینگێ دێ مە عەینى ڕێژەیا وەكهەڤییێ د ناڤبەرا زهنییەتا كوڕێن ڤان هەردو كهلتۆران ژی دا هەبیت، لەورا یا گرنگە مرۆڤ تایبەتمەندییا ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركی، یێن كهلتۆرێ خۆ بپارێزیت. داکو كهلتۆرێ مرۆڤى تایبەتمەندییا خۆ ژ دەست نەدەت، د ئەنجام دا زهنییەتا مە ژى بهێتە پاراستن.
ل ڤێرێ پرسیارەكا هەرى گەوهەرى خۆ فەرز دكەت: ئایا چاوا ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركی، یێن كهلتۆرەكى دهێنە پاراستن، داکو كهلتۆر و زهنییەت ژى بهێنە پاراستن؟
مە بەرى نها گۆت؛ ئەڤ ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركی، یێن هەر كهلتۆرەكى ڤەڕێژا سیستەمەكێ جڤاكى یێ ئالۆزە، ئەڤ سیستەمە گرێدایى دنیایەكا فاكتەرانە، کو زمان و ئاین دو فاكتەرێن هەرى گرنگن تێدا. ئانکو گەر ئەم بشێین زمانێ ئاخڤتنكەرێن كهلتۆرەكێ ب بۆڕینا دەمى بگوهۆڕین، ئەم دێ بشێین كهلتۆرێ وان ژى ب ڕێژەیەكا باش بگوهۆڕین، هەروەسا گەر ئەم بشێین ئاینێ ئاخڤتنكەرێن كهلتۆرەكێ (یان ژى ئاوایێ دیندارییا وان) ب بۆڕینا دەمى بگوهۆڕین، ئەم دێ بشێین كهلتۆرێ وان ژى ب ڕێژەیەكا باش بگوهۆڕین. ئەڤ هەردو فاكتەرەنە شیاین، تا ڕاددەیەكێ كهلتۆرێ مە یێ كوردەوارى (ب تایبەتى ل باكۆر و ڕۆژئاڤایێ كوردستانێ) بگوهۆڕن و نێزیكى یێ ئەڕەبان بكەن، ژ بەر کو ئەم هەمى دزانین، پشتى خەڕیتەیا سیاسی یا ڕۆژئاڤایێ ئاسیایێ ل نیڤا ئێكێ ژ چەرخێ بیستێ، ب ئەگەرا ڕێكەڤتنا (سایكس ـ پیکو)یێ و ڕێكەڤتنێن دووڤ دا هاتییە گوهۆڕین و دەولەتێن نوو ل دەڤەرێ چێبووین، كورد وەك نەتەوەیەكا زۆلملێكرى د ناڤبەرا ڤان دەولەتان دا هاتنە دابەشكرن و كهلتۆرێ وان چوو د قووناغەكا نوو و جوداواز دا. بۆ نموونە كوردێن ئیراق و سووریا ـیێ ملكەچى سیاسەتا دو دەولەتێن عهرهبى بوون و د ئەنجام دا زارۆكێن وان نەچاربوون ل دبستان و زانکۆیان ب زمانێ عهرهبى بخوینن و ببنە پارچەیەك ژ سیستەمێن خواندنێ ل ڤان هەردو دەولەتان. ئانکو كوردێن ڤان هەردو دەولەتان نەچار بوون زمانێ عهرهبى، وەك زمانێ فەرمی یێ دەولەتێ ب كار بینن و خواندن و پەروەردە و ڕەوشەنبیرییا خۆ ب ڤى زمانى وەربگرن، ب ڕێكا ڤى زمانى ئاوایەكێ دەستنیشانكرى ژ دیندارییێ ژى ل سەر وان هاتە سەپاندن، هێدى هێدى ڕێژەیا وەكهەڤییا كهلتۆرێ وان و یێ عهرهبی زێدەتر لێ هات و زهنییەتا وان ژى زێدەتر وەك یا وان لێ هات.
وەك مە گۆتى زمان فاكتەرەكێ سەرەكییە د پێكهاتەیا كهلتۆری دا، و تایبەتمەندێن ئانترۆپۆلۆژیك زمانى وەك ئێك ژ پێكهاتەیێن هەرى گرنگ، یێن كهلتۆرى دهەژمێرن. ئانکو گەر زمان د ناڤ كهلتۆرەكێ دا هاتە گوهۆڕین، ب بۆرینا دەمى دەلیڤەیەكا بهێز بۆ كهلتۆرى ب خۆ ژى پەیدا دبیت، کو بهێتە گوهۆڕین و وەك خۆ نەمینیت. ئەم دشێین ببێژین، کو زمان نە ب تەنێ وەك پێكهاتەیەكا گرنگ ژ كهلتۆرى دهێتە هەژمارتن، بەلکو د ناڤبەرا وى و كهلتۆری دا پەیوەندییەكا كەڤنتر و ئالۆزتر خویا دبیت، چونكى وەك ئەم هەمى دزانین؛ زمان ئالاڤێ مرۆڤییە بۆ وەرگرتنا هزر و کونسێپت و تێگەهان، ئەڤجا چ ب ڕێكا خواندنێ بیت یان گوهدارییێ، ئەڤ هزر و كونسێپت و تێگەهە ژى، دەما ل سەر ئەردى دهێنە دەربڕین، وەك ڕەفتار و نەریت دهێنە نیاسین، ڕەفتار و نەریت ژى وەك كهلتۆر ژ لایێ تایبەتمەندێن ئانترۆپۆلۆژیكڤە دهێنە هەژمارتن. ئانکو ئەم دشێین ب پشتڕاستیڤە ببێژین؛ کو پەیوەندییەكا ئەزەلى د ناڤبەرا زمان و كهلتۆری دا هەیە و ب هیچ ڕەنگەكێ هەردو ژ هەڤدو ناهێنە جوداكرن.
كهلتۆر هەتا ڕاددەیەكێ باش گرێدایى زمانییە، زمان ب خۆ ژى ب كهلتۆرى دهێتە باركرن(1). زمان د ناڤ كهلتۆری دا هاتییە ڕیشالكرن و كهلتۆر ژى ب ڕێكا زمانى دهێتە دەربڕین و ژ نفشەكێ بۆ یێ د دووڤ دا دهێتە ڤەگۆهاستن(2). ئەو هەردو ب ئاوایەكێ وەسا هەڤدو دگرن، کو كەس ژ وان نەشێت بێ یێ دى بژیت. زمان پارچەیەكە ژ كهلتۆرى و كهلتۆر ژى پارچەیەكە ژ زمانى، هەردو ڤێكرا ب ئاوایەكێ وەسا ئالۆز هاتینە ڤەهاندن، کو چو كەسەك نەشێت وان ژێكڤە بكەت، بێ کو گرنگییا ئێك ژ وان بهێتە ژ دەستدان(3)، ئەڤ چەندە ژى وێ ڕاستییێ دوپات دكەت، کو زمانى ڕۆلەكێ مەزن د ڤەگۆهاستنا كهلتۆرێ ئاخڤتنكەرێن خۆدا هەیە.
گەر كوردان ل قووناغەكا دیرۆكى بەس ب زمانێ خۆ ئاخڤتبیت، ئەڤ چەندە وێ واتەیێ ددەت، کو ل وێ قووناغێ كهلتۆرێ وان ب ئاوایەكێ تایبەت و دەستنیشانكرى بوو، لێ گەر ل قووناغێن پشتى هینگێ هندەك كورد نەچار ببن ب زمانێ عهرهبى یان توركى یان فارسى بخوینن و ب ئاخڤن، ئەڤ چەندە وێ واتەیێ ددەت، کو كهلتۆرێ كوردان د ڤان قووناغان دا هاتییە گوهۆڕین و وەك بەرێ نەمایە، چونكى دەما ئەم زاڕۆكەكێ، ژ بلى زمانێ وى یێ دایكێ، فێرى زمانەكێ دى دكەین، ڕامانا وێ ئەوە ئەم یێ ڤى زارۆكى فێرى كهلتۆرەكێ دى، ب هەمى هووردەكارییێن ویڤە، دكەین. ئانکو زارۆكەكێ ب ڤى ئاوایى ئەم وى نەچار دكەین، کو ب ڕێكا ئاخڤتنكەرێن زمانێ دویێ هزرا خۆ بكەت و ب زهنییەتا وان دیاردە و بوویەران ل دەردۆرا خۆ فێم بكەت.
ل گۆر تیۆرا ساپیر ـ وۆرف (Sapir-Whorf hypothesis)ى زمان هزر و كهلتۆران دەستنیشان دكەت(4،5). هەروەسا وێتەرسپۆن ـى ژى ل ساڵا 1980ز. ئیشارەت ب وێ چەندێ دایە، کو كهلتۆر ناهێتە خواندن، بێ کو مە ئاگەهـ ژ وان زمانان هەبیت، یێن د ناڤ دا دهێنە بكارئینان، زمان ژى ب ئاوایەكێ ڤەدەر ژ كهلتۆرێن ئاخڤتنكەرێن خۆ ناهێنە خواندن(6).
بلا ئەم ل ڤێرێ پرسیارەكێ ژ خۆ بكەین: ئایا فێربوونا زمانێ دویێ ب گشتى، چ باندۆر ل سەر كهلتۆرێ كوردەوارى هەبوویە؟
ئایا نەچاربوونا كوردان، کو ب زمانێ عهرهبى بخوینن، هەتا چ ڕاددە باندۆر ل سەر كهلتۆرێ كوردەوارى كرییە؟
یان ژى بلا ئەم ب ئاوایەكێ دى بپرسین: نەچاربوونا كوردان بۆ هەیامێن دیرۆكی یێن درێژ، کو ب زمانێ عهرهبى بخۆینن و فێر ببن و پەروەردە یا خۆ وەربگرن، چەند كهلتۆرێ كوردەوارى نێزیكى كهلتۆرێ عهرهبى كرییە و د ئەنجام دا ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركی، یێن تایبەت ب كەسێ كوردڤە وەك یێن عهرهبان لێ هاتینە؟
یا ڕاست ئەم ب هیچ ڕەنگەكى نەشێین، فێربوونا زمانەكى ژ فێربوونا كهلتۆرێ ئاخڤتنكەرێن وى زمانى جودا بكەین، چونكى زمان نە ب تەنێ ئالاڤێ هەڤپەیڤین و هەڤتێگەهشتنێ یە، بەلکو كارێ وى دەربازى ڤێ چەندێ دبیت. هەتا کو دبیتە ئالاڤێ مرۆڤى یێ هەرى گرنگ بۆ وەرگرتنا زانینێ و زانیارییان و ئاڤاكرنا هزروبیرێن خۆ یێن كەساتى، لەورا ئەم دشێین ببێژین، کو زمانى ڕۆلەكێ مەزن د ئاراستەكرنا زهنییەتا مرۆڤی دا هەبوویە.
ل سەر ڤان بنەمایان، ئەم دشێین كورت ڤەببڕین و ببێژین: فێرخوازێ هەر زمانەكێ ـ چ ڕازى ببیت یان نەـ ب ئاوایەكێ ئۆتۆماتیك دبیتە فێرخوازێ كهلتۆرێ ئاخڤتنكەرێن وى زمانی ژى، ئانکو فێرخوازێ هەر زمانەكێ پشتى هەیامەكا ، نەچار دبیت ب ئاوایەكێ ئەرێنى سەرەدەرییا هزروبیر و نەریتێن ئاخڤتنكەرێن وى زمانى دكەت. ب ڤێ چەندێ ئەم دشێین زمانى ب ترمبێلەكا بارهەلگر وەسف بكەین، کو كهلتۆرێ ئاخڤتنكەرێن خۆ ل سەر پشتا خۆ بار دكەت و هەر جهەكێ ئەڤ ترمبێلە قەست دكەتێ، ڤى كهلتۆرى ژى د گەل خۆ دبەتێ. لەورا گەلەك ڤەکولەر وەسا دبینن؛ کو فێربوونا زمانەكێ دەستنیشانكرى بێ فێربوونا كهلتۆرێ ئاخڤتنكەرێن وى زمانى پرۆسێسەكا قورسە و دبیت ئەنجامێن باش د چاڤەڕێكرى نەبن، چونكى ب ڤى ئاوایى پروسێسا فێربوونێ بۆ هەردویان، فێركار و فێرخوازى، گەلەك ب زەحمەت دكەڤیت.
ل دووڤ تایبەتمەندێن ئانترۆپۆلۆژیك، زمان پرەكێ ژ سیستەمەكێ زهنى بۆ ئێكێ دى چێ دکەت(7)، ئەو وەسا دبینن، کو فێربوونا زمانەكێ بیانى ڕامانا گوهۆڕینا ڕەفتارا فێرخوازى ددەت و ڕێكەكا نوو ب ژیانا وى دبەخشیت و هندەك بهایێن نوو، یێن ژیانێ د ئێخیتە د هوندرێ نەریتێن وى یێن پێشوەخت دا(8). ب ڕێكا فێربوونا زمانێ دویێ فێرخواز وى كهلتۆرى ژى وەردگریت، یێ کو ڤى زمانى ب كار دئینیت، فێرخواز ب دروستى نەشێت د زمانەكێ بیانی دا ڕەهوان ببیت، هەتا کو د ژیوارێ وى کهلتۆری دا، یێ کو ئەڤ زمانە تێدا چێ بوویى، ڕەهوان نەبیت. ئەڤ چەندە ژى گەر ڕامانەكێ بدەت، ب تەنێ دێ ئەو بیت، کو زمان د پرۆسێسا فێركرنێ دا ئالاڤێ هەرى سەرەكییە، لێ یا گرنگ ئەوە؛ کو ئەو د ڤێ پروسێسێ دا ئالاڤەكێ بێگونەهـ نینە، ب تەنێ خزمەتا ڤێ پروسێسێ ناكەت، بەلکو ب ئاوایەكێ نەڕاستەڕاست، ئەو كهلتۆرێ ئاخڤتنكەرێن خۆ ژى ل سەر فێرخوازێ خۆ دسەپینیت.
ئەڤە دەربارى زمانى بوو، وەك فاكتەرەكێ گرنگ د سازدانا کهلتۆری دا، لێ ب گشتى ــ وەك مە گۆتى ــ فاكتەرەكێ دى ژى هەیە كهلتۆرى ساز ددەت و ڕۆلێ وى ژ یێ زمانى كێمتر نینە، کو ئەو ژى (ئاین) ـە. ئاینى ژى ڕۆلەكێ مەزن د دەستنیشانكرنا كهلتۆرێ مللەتان دا هەیە، چونكى ئیسلام ئاینێ پڕانییا كورد و عهرهبانە، لەورا ئەڤ چەندە ژى دبیتە فاكتەرەكێ دى یێ گرنگ، کو ڕێژەیا وەكهەڤییێ د ناڤبەرا كهلتۆرێ كوردەوارى و عهرهبی دا زێدەتر لێ بهێت. دبیت ڕۆلێ ئایینى د زێدەكرنا ڕێژەیا ڤێ وەكهەڤییێ دا كێمتر با، ئەگەر مە كوردان شیابا، ئاوایێ خۆ یێ تایبەت یێ دیندارییێ بپارێزن، لێ ژ بەر کو مە ب خۆ خواندنا خۆ یا تایبەت بۆ ئایینێ خۆ نەبوویە، ئەو ئاوایێ دیندارییا هەیی ژى، مە هێدى هێدى ژ دەستدایە، پشتى کو كەڤتییە ژێر باندۆرا ئاوایێن دیندارییا كەنداڤى و عهرهبی، لەورا ژى هەر ل دەستپێكێ د هاتە پێشبینیكرن، کو ڕێژەیا وێ وەكهەڤییا د ناڤبەرا كهلتۆرێ مە و یێ عهرهبی دا هەیی، هێشتا زێدەتر لێ بهێت، زهنییەتا مە هەردو لایەنان ژى پتر نێزیكى هەڤدو ببیت.
ئەم د پشتڕاستین، کو كهلتۆرێ كوردەوارى ل باكۆر و ڕۆژئاڤایێ، ب بۆرینا دەمى هاتییە گوهۆڕین، ئانکو هەتا ڕاددەیەكێ بەرچاڤ، وەكهەڤى د ناڤبەرا كهلتۆرێ كوردەوارى و كهلتۆرێ عهرهبی دا ب گشتى چێ بوویە، لەورا ژى دهێتە چاڤەڕێكرن، کو ئەو ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركى، یێن کو كهلتۆرێ كوردەوارى، بۆ كوڕێن خۆ ل باكۆر و ڕۆژئاڤایێ چێ كرین، هەتا ڕاددەیەكێ بەرچاڤ وەك وان ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركى بن، یێن کو كهلتۆرێ عهرهبى بۆ كوڕێن خۆ چێ كرین. د ئەنجام دا ئەو زهنییەتا كوردێن باكۆر و ڕۆژئاڤایى ل ڕۆژا ئەڤرۆ هزرا خۆ پێ دكەن، هەتا ڕاددەیەكێ بەرچاڤ وەك زهنییەتا عهرهبییە. لێ پرسیار ل ڤێرێ ئەوە: ئایا هەتا چ ڕاددە زهنییەتا كوردەوارى ل باكۆر و ڕۆژئاڤایى وەك زهنییەتا عهرهبییە؟
تشتێ گرنگ ل ڤێرێ ئەوە، کو دەربارى بابەتەكێ ب ڤى ئاوایى ئەم نەشێین ب ژمارە و ڕێژەیان بئاخڤین. ئەم نەشێین وێ وەكهەڤییا هەیی ب ژمارە و ڕێژەیان دەستنیشان بكەین، لێ ئەم د پشتڕاستین، کو وەكهەڤى هەتا ڕاددەیەكێ بەرچاڤ د ناڤبەرا هەردو كهلتۆران دا هەیە، چونكى ئایینێ هەردو كهلتۆران ئێكە و ئاوایێ دیندارییا ئاخڤتنكەرێن هەردو كهلتۆران ژى زێدە نێزیكى هەڤدو بوویە، كوڕێن هەردو كهلتۆران ژى بۆ هەیامێن دیرۆكى یێن كوور و دوور ب عەینى زمانى ـ کو زمانێ عهرهبییە ـ ڕەوشەنبیرى و پەروەردەیی و ئاینێ خۆ وەرگرتییە.
گەلەك یا بزەحمەتە، کو دەربارى مژارەكا ب ڤى ئاوایى ئەم بشێین ب ژمارە و ڕێژەیان بئاخڤین، چونكى مژار ل ڤێرێ نەمژارا هژمار و رێژەیانە، بەلکو مژار مژارا هەستپێكرنێیە. مرۆڤ هەست پێ دكەت، کو وەكهەڤییەكا بەرچاڤ د ناڤبەرا زهنییەتا كوردێ باكۆر و ڕۆژئاڤایى ژ لایەكێڤە، زهنییەتا عهرهبان دا ژ لایەكێ دیڤە هەیە.
ل داوییێ فەرە ئەز ببێژم، گەر كورد ب ئاوایەكێ بەرچاڤ ژ كهلتۆر و زمانێ عهرهبى بهێینە ڤەقەتاندن، ئەڤ ڤەقەتاندنە بۆ هەیامێن دوور و درێژ بەردەوامییێ بدەتە خۆ، ل وى دەمى د شیاندایە كهلتۆرێ كوردەوارى پتر تایبەتمەندییا خۆ هەبیت و نفشێن پاشەڕۆژێ ژى زهنییەتەكا تایبەتتر ب خۆڤە هەبیت، هەتا ڕاددەیەكێ زهنییەتەكا جوداخواز بیت، ژ هەر زهنییەتەكا دى ل دەڤەرێ، چونكى گەر ڤەقەتییانەكا ب ڤى ئاوایى ڕوو دا و بۆ هەیامێن دوور و درێژ بەردەوامى دا خۆ، ل وى دەمى دێ كهلتۆرەكێ تایبەتتر بۆ كوردان چێ ببیت، ئەڤ كهلتۆرە دێ ل دوورى باندۆر و كارلێكرنا كهلتۆرێ عەرهبى گەشە و وەرارێ بكەت، د ئەنجام دا دێ ئەڤ كهلتۆرە هندەك ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایێن هزركی یێن تایبەتتر بۆ كوڕێن خۆ چێ بكەت، زهنییەتا وان ژى دێ ل دووڤ ڤان ئالاڤ و ئاموورەت و ڕێنمایان بهێتە گوهۆڕین. هەلبەت ئەو وەكهەڤییا د ناڤبەرا كهلتۆرێ عهرهبى و كوردەواریدا هەیى، هیچ وێ چەندێ ڕەت ناكەت، کو كوردێن باكۆر و ڕۆژئاڤایى كهلتۆرێ خۆ یێ تایبەت هەبیت، چونكى ل داوییێ هەر كهلتۆرەكێ ژ ڤان هەردو كهلتۆران ژى، زمانێ خۆ یێ دایك هەیە و ئەڤ زمانە ژى ڕۆلێ خۆ یێ پێگۆتى د سازدانا كهلتۆرێ ئاخڤتنكەرێن خۆ دا دگێڕیت. ئانکو د سەر وێ وەكهەڤییێرا، یا مە ژێ گۆتى، لێ هەر تایبەتمەندییەكا بەرچاڤ بۆ كهلتۆرێ كوردان ل باكۆر و ڕۆژئاڤایى دمینیت یان بلا ئەم ب ڕامانەكا دى ببێژین: ڕێژەیا ڤێ وەكهەڤییێ چەند بیت و چ قاس بیت، لێ هەر تایبەتمەندییەكا بەرچاڤ بۆ هەردو كهلتۆران، كهلتۆرێ كوردەوارى و یێ عهرهبى، دمینیت.
ئەڤ چەندە ژى، هەلبەت، نە تشتەكێ گرێدایى كهلتۆرێ كوردەوارى ب تەنێیە، بەلکو ئەڤ چەندە ڕێسایەكە د شیاندایە ل سەر هەمى كهلتۆران بهێتە بجهكرن. زمانزان و ئانترۆپۆلۆژیستێ ئامەریكى ئەدوارد ساپیر (1939)ێ دیار دكەت، کو نینە دو زمان هەبن و ب ئاوایەكێ وەسا تەمام وەك هەڤدو بن، کو مرۆڤ بشێت ببێژیت ئەڤ هەردو زمانە نوونەراتییێ ل عەینى ژیوارى دكەن. واتە: هەبوونا زمانێ دایك گارانتییەكە بۆ جوداهی و جوداوازییا كهلتۆرێ ئاخڤتنكەرێن ڤى زمانى. ئەڤ چەندە ژى وێ ئێكێ دگەهینیت، کو هەر كهلتۆرەكێ تایبەتمەندییا خۆ هەیە، ئەو ڕێژەیا جوداهییێ یا د ناڤبەرا كهلتۆران دا هەیى، تێرا وێ ئێكێ دكەت، تایبەتمەندییەكا بەرچاڤ بدەتە هەر كهلتۆرەكێ ژ ڤان كهلتۆران و هەر كهلتۆرەكێ هەیی ژى ژ یێن دیتر جوداتر خویا بكەت.
ژێدەر و لێڤەگەر:
- Michael Agar, Language Shock: Understanding the Culture of Conversation, William Morrow and Company, New York, 1994. p28.
- Morena Braçaj, Reflection on Language, Culture and Translation and Culture as a Challenge for Translation Process, Journal of Educational and Social Research, Vol.4, No.4 (Jun., 2014), p332-337.
- H. Douglas Brown, Principles of Language Learning and Teaching, Prentice Hall Regents, The USA, 1994. p164.
- Edward Sapir, The status of linguistics as a science, Language, Vol. 5, No. 4 (Dec., 1929), p 207-214.
- Gene Van Troyer, Linguistic Determinism and Mutability: The Sapir-Whorf «Hypothesis» and Intercultural Communication, JALT Journal, Vol. 16, No. 2, (Dec., 1994), p163-178.
- Gary Witherspoon, Language in culture and culture in language, International Journal of American Languistics, Vol. 46, No. 1 (Jan., 1980), p1-12.
- Seelye, H.H., Analysis and Teaching of the Cross-Cultural Context, The Britanica Review of Foreign Language Education, Vol. 1, In Birkmair, E.M., Chicago, 1968, p37-81.
- Robert Lado, Linguistics across cultures, The University of Michigan Press, 1963. p110.
