گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. رهشاد كهمال ئاكرەیی
شێخ موحەممەد مەجزووب كوڕێ مەلە ئیسماعیلێ ئاكرەیى یە، ناڤداره ب (سەیدایێ مەزو)، ل ساڵا 1196مش/1782ز ل باژێرێ ئاكرێ ژ دایك بوویە، هەر وەكی هاتییە دیار كرن د ڤێ شعرا عەرەبی دا:
قد جاء حفظ ملك میكائیلا سنی محمد بن اسماعیلا
بابێ وی (مەلە ئیسماعیل) زانا و ژ خودێ ب ترس بوو، هەمی قورئانا پیرۆز ژ بەر كر بوو، ل شارێ ئامێدیێ دژییا، پاشى هاتە گوندێ (جونیێ) ل دەڤەرا زێبارێ، ل دویڤ دا ل ئاكرێ ئاكنجی بوو، بوویە موتەوەلی و ئیمام ل مزگەفتا (حاج توسی)، ئەڤ كارێ وی خۆبەخشانە بوو، بۆ رێیا خودێ بێ بەرانبەر. مەلە ئیسماعیل بابێ شێخ موحەممەد مەجزووب یێ ناڤدار بوو ب دەستپاكی و ترسا خودێ، هیچ جارەكێ ل سەر خۆ قەبیل نە دكر دیاری و پاداشتا ل پاشا و دەستهەلاتدارا وەربگریت. كەسەكێ ب غیرەت و خودان هەلوێست بوو، یێ نەفس و چاڤ تێر بوو.
مەلە ئیسماعیلێ ئاکرەیی، خانییەک ئاڤاکر ل نیزیک وێ مزگەفتێ یا مە ئاماژە پێ کری، کە ئیمام و متوەلیێ وێ بوو.
پشتی کۆچا داوی یا مەلە ئیسماعیلێ ئاکرەیی، ستێرەک د ڤێ مالباتێ دا گەش بوو، ئەوژی کوڕێ وی شێخ موحەممەد بوویە، زانایەکێ بلیمەت و سۆفیگەرەکێ ناڤدار و ژ خودێ ترسەکێ مروڤ چاک؛ پشتی کو زانست و پەروەردا ئایینی ل سەر دەستێ زانایێن مەزنێن سەردەمێ خۆ وەرگرتین، وەکی مەلە عهبدولوههاب ئێک ژ خەلیفێن مەولانا خالدێ نەقشەبەندی و زانایێ مەزن مەلا یهحیایێ مزویری. شێخ موحەممەد مەجزووب هەمی قورئان ژ بەر کر. دیسان ب دەهان پەرتووکێن ئایینی و سۆفیگەری و زانستی خواندن و ژبەر کرن، مینا (شرح الكافیة) یا (ئبن حاجبی)، (شرح التفتازانی) و (تحفة المحتاج) یا (ئبن حهجهر) و (تفسیر البیضاوی) و چەندین پەرتووکێن دی. دیسان یێ زانا بوو ل زانستێن ستێره و فەلەکناسیێ، زانستێن تەفسیرێ، فەرموودا و فقهێ و یێ شههرەزا بوو ل شرۆڤەکرنا ئاریشهیێن تەئویلێ.
شێخێ ناڤدار زۆر شههرەزا بوو ل زانستێ تەسەوفێ و رێکا نەقشەبەندی گرت ل گەل هەڤالێن خۆ ل وی سەردەمی، ژ مەزنێن شێخێن تەسەوفێ مینا شێخ عهبدوڵڵا بارزانی، سهید تاها شهمزینی، شێخ ئهحمهد كولكی سورچی و شێخ عهبدولفهتاح ئاکرەیی.
شێخێ ناڤدار موحەممەد مەجزووب سەرقالی رێکا نەقشەبەندی بوو و زۆر ژ پەرتووکێن تەسەوفێ خواندن، مینا (شرح الفصوص) یا شێخ عهبدولغهنی یێ شامی و (شەرحا دیوانا ئبن فارض). شێخێ مەزن زۆر یێ سەرسورمان بوو ب ڤی زانستەی و زانستێ باتنی و گەهشتە پلەیەکا مەزن د ڤی بیاڤی دا و بوویە ئێک ژ شێخ و سۆفیگەرێن پاک و مەزن، کو هەردەم زکر و خودا پەرستی دکر، ب تنێ د خەلوا خۆ دا ل مزگەفتێ یان ژی د شکەفتێن چیایێن ئاکرێ دا. ژ بەر پایەبەرزیا شێخێ مەجزووب د سۆفیگەریێ دا، گەلەک کەرامات ل نك وی پەیدا بوون، هەتا هاتییە ناسین ب شێخێ مەجزووب.
شێخێ مەزن موحەممەد مەجزووب، گهلهك جاران ل هۆشا خۆ دچوو بۆ دەمەکێ درێژ و زۆر درێژی ب زکری ددا و خوارن و ڤەخوارنێن وی گەلەک د کێم بوون. دیسان یێ کێم ئاخفتن بوو و سیمایێن عشق و ئەڤینا خودایێ مەزن ل سەر دیار دبوون. دهێتە گۆتن کە شێخێ مەزن دویرکەفت ژ خەلکی بۆ ماوێ نزیکی یانزدە ساڵان ل دەمێ د مایەڤە ل خەلوەتگەها خۆ ل مزگەفتێ و کارێ وی تنێ خودا پەرستی و زکر و ترسا ژ خودێ بوو.
ژ نەریتێن شێخێ مەجزووب ئەو بوو ل گەل ژمارەکا زۆر یا مریدێن خۆ گەشت دکر بۆ چیایێن ئاکرێ. ژ خەسلەتێن کەسایەتییا شێخ مەجزووبێ ئاکرەیی، کەسەکێ زۆرێ ب هەیبەت بوو و خودان قسە و دەستهەڵات بوو، کەسایەتییەکا بهێز هەبوو، جهێ رێزێ بوو ل نك میر و دەستهەڵاتدارێن وی سەردەمی. ژ خەسلەتێن دی یێن کەسەیەتییا شێخی؛ بەرگریکرن ژ ستەملێکرییا و پشتەڤانییا هەژار و لێقەومایان و بەرگری کرن ژ زانایان و پاراستنا وان ل ستەمێ و زۆردارییا میر و دەستهەڵاتداران.
شێخ ناڤبرى، ئێک ژ قوتبێن مەزنێن سۆفیگەریێ بوو ل سەردەمێ خۆ، ئێک ژ خەلیفهیێن ناڤدارێن مەولانا شێخ خالدێ نەقشەبەندی بوو (رابەر و بەلاڤکەرێ رێکا نەقشەبەندیێ ل کوردستان و عیراقێ). هەر وەکی سهیدا (عهبدولمهجید خانی) ل پەرتووکا خۆ (الحدائق الوردیة) بەحس کرییە و گۆتییە: (مەولانا شێخ خالدێ نەقشەبەندی خەلیفهیێن پاک و زانا و خودا پەرست هەبوون، ژ وانا زانایێ مەزن و تێگەهشتی و رێبەرێ شههرەزا و مەزن شێخ موحەممەد مەجزووب یێ ئامێدی یێ ناڤدار ب سەیدا). ژ رویدانێن کاریگەر یێن غیرەتا شێخێ مەجزووب دیار دکەت و بەرگریکرنا وی ل خەلکێ ئاکرێ دەمێ باژێرێ وان تووشی زۆرداری و تاڵان و ستەما لەشکرێ عوسمانی بوویی ل سالا ١٨٣٦ز، لەوما شێخێ مەجزووب زۆر تورە بوو، وەک نەرازیبوونەک ل سەر ڤی بارودۆخێ ناڵەبارێ ئاکرێ، بریار دا ئاکرێ ب جهـ بێلیت و بەر ب شەمزینا چوو و بوو مێڤانێ شێخێ مەزن شیخ تاهایێ نەهری یێ شهمزینی بۆ ماوێ دو هەیڤان.
دهێتە گۆتن دەمێ شێخێ مەجزووب ئەڤ گەشتە کری ل سەر رێکا خۆ و بەری بەر ب شەمزینا بچیت، سەرەدانا دۆستێ خۆ یێ وەفادار و ئەمین شێخێ ناڤدارێ مەزن شێخ تاجەدینێ بارزانی کر، دو بارێن کتێبێن خۆ یێن ب بها ل نك شێخێ بارزان ب جهـ هێلان.
خەلکێ ئاکرێ زۆر خەمگین بوو ژ بەر چوونا شێخی، لەوما داخوازییەک هاتە نڤیسین ژ لایێ زانا مەلە عوسمانێ ئاکرەیی بۆ شێخێ مەجزووب تێدا هاتە دیار کرن بارودخێ خەلکێ ئاکرێ و حەزکرنا وان بۆ ڤەگەریانا شێخی، ژ بەر هندێ شێخ رازی بوو ب زڤڕیتە باژارێ خۆ ل دویڤ داخوازییا خەلکی.
هەژی گۆتنێ یە، کو ئاماژەی ب رویدانەکا دی بدەین، کە دیار دبیت شێخ مەجزووب گەلەک بەرگری ل زانا و لێقەوماوان دکر، هەروەکی مێژوونڤیس (مهحفوز عهباسی) د پەرتووکا خۆ (إمارة بهدینان العباسیة) دا، دبێژیت: (زانایێ مەزن مەلا یهحیایێ مزویری ل دگەل قوتابیێ وی، (مەلە قاسمێ مایی) هاتنە گرتن و چاڤێن قوتابیێ وی هەردو ئینانەدەر و زانا مەلا یهحیا بر بۆ ئامێدیێ ژ لایێ پاشایێ وی سەردەمی ڤه، بەلێ ب خۆشبەختانە وی دەمی سۆفیێ موبارەک سەیدایێ مەجزووب شێخ موحەممەد ئاکرەیی ل وێرێ بوو، کو حاکم ئیسماعیل پاشایی گەلەک رێز لێ دگرت، شێخی بەڕەڤانی ژ مهله یهحیایی کر، لهوما ژ بەر خاترا وی؛ حاکم ئیسماعیل ل مەلە یهحیایی خۆشبوو و خەلات کر).
ژ هەلویستێن دی یێن جوان یێن شێخ موحەممەد مەجزووب ئاکرەیی، دەستپێشخەرییا وی یا مەردانە بۆ سولحێ د ناڤبەرا حاکمێ ئاکرێ ئیسماعیل پاشایی و والیێ بەغدا محهمهد عهلی رضا پاشا، ژبەرکو ل ساڵا ١٨٣٨ێ پەیوەندی د ناڤبەرا هەردو دەستهەلاتداران دا؛ گەلەک یا نەخۆش بوو، لەوما ئیسماعیل پاشایی داخواز ژ شێخ مەجزووبی کر کو ئاشتەوایێ و سولحێ بکەت د ناڤبەرا هەردویان دا، هەروەکی خودێ تعالا ئەمر دکەت و دبێژیت: ((والصلح خیر)).
شێخێ مەجزووب بریار دا کو سەرەدانا والیێ بەغدا بکەت و رێکا خۆ گرت بەر ب (كۆیێ) چوو و هەشت رۆژان ب رێکێ ڤە بوو، پێدڤی بوو ب چار رۆژان بگەهیت، بەلێ پا هەشت رۆژان گیرۆ بوو ژبەر وێ چەندێ شێخێ پیرۆز ل گەلەک گوندا رادوەستییا و خەلک د ئینا سەر رێکێ و دبوونە مریدێن وی ل سەر رێکا نەقشەبەندی. دەمێ شێخێ مەجزووب زانی کو والیێ بەغدا یێ هاتییە کەرکووکێ و دێ قەستا هەولێرێ کەت، شێخی بریار دا چاڤپێکەفتنێ ل گەل والی بکەت ل هەولێرێ. ئەڤ دیدارە دروستبوو د ناڤبەرا شێخێ مەجزووب و والی دا، پێشوازییەکا گەرم ژ لایێ والیێ بەغدا ل شێخی هاتە کرن و گەلەک ب رێز و ئحتیرام سەرەدەری ل گەل شێخی کر، والیێ بەغدا دەستێ خۆ دانا سەر سینگێ خۆ و هەردو چاڤێن خۆ نقاندن و دەمێ شێخ نیزیک بویى، والی دەستێ وی یێ پیروز ماچی کر و شێخ ل پێش خۆ ئێخست وەک رێزگرتن بۆ شێخێ ئاکرەیی و دانا سەر کورسیا خۆ.
هەژی گۆتنێ یە ل ڤێ سەرەدانێ، شێخێ مەزن شێخ ئهحمهدێ کولەکی یێ سورچی کۆ هەڤالێ شێخ مەجزووبی بوو، ل گەل وی بوو د ڤێ گەشتێ دا. شێخێ مەجزووب دەست ب ئامۆژگاریکرنێ کر بۆ والیێ بەغدا و والی ملکەچیێ ڤان ئامۆژگارییا بوو ئەوێن هاتینە گۆتن ژ لایێ شێخێ مەجزووب ڤە و شێخی ئەمر کر بۆ والیێ بەغدا کو ئێدی هێرشێ نەکەتە سەر حاکمێ ئاکرێ ئیسماعیل پاشایی.
د ڤێ گەشتێ دا شێخ مەجزووب نەخۆش بوو، لەوما بریار دا ب زڤڕیتەڤە بۆ ئاکرێ، کوڕێ شێخ هیدایەت الله ی و مەلە سۆفی ل گەل هژمارەکا مریدێن دی، بریار دا هاریکارییا شێخی بکەن و بگەهیننە زێیێ مەزن و ل وێرێ شێخ بەر ب گوندێ کولەکان ب رێ کەفتن.
دەمێ نەخۆشیا شێخێ مەجزووب توندبوویی و ئەجەلا وی نیزیکبووی، ڤەگەریاڤە بۆ خودێ تهعالا و گۆت: (ئەی خودایێ من، گیان و روحا من یا بەرتەنگ بی، ب قەفەسا تەنگ و یا مەراق بی، بۆ بەهەشتا تە، یا رەب تۆ ل من خۆش بە).
ل دویڤ دا، شێخێ مەجزووب وەسیەت کر و گۆتە هەڤالێن د گەل دا، کو کەسەکی بنێرنە ئاکرێ دا کەسوکارێن وی بهێن و وان ببینیت، بەلێ نەخۆشیێ مولەت نەدا و ئەجەلا شێخێ مەجزووب هات و ل ساڵا ١٢٥٤مش بەرامبەر ساڵا ١٨٣٨زاینی چوو بەر دلوڤانییا خودێ.
شێخ ئهحمهدێ کولەکی یێ سورچی، ب دەستێن خۆ رابوو ب کفنکرن و حازرکرنا تەرمێ پیرۆزێ شێخ مەجزووب، مریدێن شێخی جەنازێ شێخێ هەلگرت و بەر ب ئاکرێ چوون. دەمێ جەنازێ شێخی گەهشتییە ئاکرێ، خەلکێ ئاکرێ زۆر ب گەرمی و خهم ڤە پێشوازییا جەنازێ شێخی کر و شێخ هاتە ڤەشارتن ل گوڕستانا شێخ محهمهد فازل (کو زانایەکێ مەزن بوو)، هەر ل وی سەردەمی ناڤێ ڤێ گوڕستانێ بوویە گوڕستانا سەیدایێ مەجزووب.
هەژی ئاماژەپێکرنێ یه کو شێخ مەجزووبێ ئاکرەیی، پەیوەندییەکا روحی و کۆمەڵایەتی ل گەل شێخێن بارزان هەبوویە، کو ئەڤ پەیوەندییە ڤەدگەڕیتەڤە بۆ پەیوەندییا د ناڤبەرا شێخ مەجزووبی و شێخ تاجەددینێ بارزانی، هەردو شێخان رێبازا نەقشەبەندی گرتبوو و ب بوونە قوتبێن مەزنێن ڤێ رێکا سۆفیگەریێ و رۆلەکێ کاریگەر و بەرچاڤ هەبوویە بۆ بەلاڤکرنا سۆفیگەریێ و بهایێن روحی و ئایینی یێن بەرز، وەکی راستی و نەهێلانا ستەم و زۆرداریێ، خزمەتکرنا هەژاران، پاراستنا ژینگەهێ و چەندین بهایێن دی یێن ئایینی یێن پیرۆز. شێخێ مەجزووب زۆر جاران سەردانا شێخێن بارزان کرییە و هەڤالینی و دۆستانیهکا موکوم ل گەل شێخێن بارزان هەبوویە.
هەر وەکی هاتییە ژ سیرەتا شێخ مەجزووبی کو دو بارێن پەرتووکێن خۆ یێن بها ئەمانەت ل ده ف هەڤال و دوستێ خۆ یێ وەفادار شێخ تاجەدین بارزانی هێلاینە ل سالا ١٨٣٦ز دەمێ شیخ مجزوبی سەفەر کری و چوویە شەمزینا ل نک شێخ تاها یێ نەهری وەک نەرازیبوون و هەلویست وەرگرتن دژی ئەوێ زولم و زورداریا ل خەلکی ئاكرێ د هاته كرن.
ژێدەرێن مفا ژێ هاتییە وەرگرتن:
1- سەیدایێ مەزو ستێرەكا گەشە ل ئاسمانێ هزر و بیرێن دەڤەرا ئاكرێدا، حكمت ملا یاسین ئاكرەیی.
2- سیرة الشیخ محمد المجذوب، كتبها بالفارسیە ملا عثمان بن ملا عبدالصمد بن ملا عثمان العقری، ترجمها الی العربیة: عبدالله محمود القاضی. (كتاب مخطوط).
3- امارة بهدینان العباسیة، محفوظ العباسی.
4- الحدائق الوردیة فی حقائق أجلاء النقشبندیة، عبدالمجید محمد الخانی.
5- مقالە غیر منشورە بعنوان (حیاة الشیخ ابراهیم، والعلاقة بین بیت بارزان وبیت المجذوب)، للكاتب فائق أبو زید عقراوی.
