گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
شۆڕەشا ئاگرى ب روودانێن خوه پتر ژ ههردو شۆڕەشێن شێخ سهعیدێ پیران شبات – نیسانا 1925 و شۆڕەشا دێرسیمێ 1937 – 1938 ڤهكێشایه و پێنج سالان بهرامبهرى لهشكرێ توركیا بهرخوهدان كرییه، ب باندۆرا خوه سهر دهولهتێن دهڤهرێ و دهولهتێن زلهێزێن وى دهمى ل دهڤهرێ مهزنترین شۆڕەشا كوردى بوو د نیڤا یهكهم ژ سهدسالییا ئاماژهپێكرى دا(١).
سهرهاتى و روودان، شهڕ و بهرخوهدان، ستهم و زۆرداریێن بهرامبهرى كوردان هاتینهكرن، پلان و پیلانێن دهولهتێ بۆ ژ ناڤبرنا شۆڕەشێ گرتینه بهر، چهك و كوشتار و كۆمكوژیێن دهولهتێ بهرامبهرى كوردان بكارئیناین، ل ئاستهكینه پێویست بوو ب دههـان پهرتووك و ڤهكۆلین ل سهر هاتبانه نڤیسین و ژ نها پاش ل سهر بێته نڤیسین. یهك ژ تراژیدیایێن مهزن یێن د سهردهمێ شۆڕەشێ دا ب دهستێن دهولهتا توركان بهرامبهرى خهلكێ دهڤهرێن ئاگری هاتینه ئهنجامدان كۆمكوژییا گهلیێ زیلانه. ب مخابنی ڤه ههتا دههـ سالێن داویێ نه كوردان و نه ژی ڤهكۆلهرێن بیانییان تشتهك تێر زانیارى دهربارهى ڤێ كۆمكوژیێ نەنڤیسییه.
د دههـ سالێن داویێ دا رهوشهكا هاریكار ل توركیێ و باكورێ كوردستانێ هاتییهپێش، رێخۆشكرنهك چێبوویه كتهكا دیرۆكنڤیس و ڤهكۆلهران گرنگیێ ب كۆمكوژییا گهلیێ زیلان بدهن، ل هووراتیێن كارهساتێ بگهرن، بهرپهڕێن سهدسالهكه هاتینهڤهشارتن، ژ زاردهڤێ كهسێن ژ جینۆسایدێ رزگار بووین یان ژ زاردهڤێ كوڕ و نهڤیێن وان كۆم دكهن و بیردانكا ئهرشیفێ دیرۆكی پێ دهولهمهند دكهن، د ههمان دهم دا كۆمهكا بهلگهنامهیان ژ ژێدهرێن جودا كهتینه بهردهست بهرپهڕێن ڤهشارتی یێن كۆمكوژیێ بهرچاڤ دكهن. ب مفا وهرگرتن ژ تهڤایی ژێدهران دێ بزاڤێ كهین كۆمكوژییا گهلیێ زیلان پتر ب خواندهڤای بدهینه نیاسین و ئهڤه ژی دێ دهسپێكهك بیت.
بهرههڤیێن شۆڕەشێ بۆ قووناغهكا نوو
ئیحسان نوورى پاشا د پهرتووكا (سهرهلدانا ئاگری) دا ئاماژە ب سالا داویێ ژ ژیێ سهرهلدانێ دكهت و دبێژیت: من چ گومان نهبوو كو ئیران دێ تشتهكى دژى مه كهت، دگهل ڤێ چهندێ ئهزێ تهنا نهبووم ژ بهر دانوستاندنێن ناڤبهرا ئیرانێ و توركیا، ئهڤ ساله سالا مێرخاسییێن ئاگرییان بوو، ب مهرهما بهرفرههكرنا سنوورێن بزاڤا كوردى و لێدانا پلانا توركان د ناڤ جهرگێ وان دا و سڤككرنا فشارێ ل سهر چیایێ ئاگرى، سهركردێ كوردى بزاڤا ڤهكرنا مهلبهندهكێ دی یێ سهرهلدانێ مینا مهلبهندێ چیایێ ئاگرى ل گهلیێ زیلانێ و چیایێ سیپانێ كر، بۆ ڤێ مهرهمێ پشتى چهند رۆژەكان دگهل مهزنێن گهلیێ زیلان و عهشیرهتا حهیدهران ل گوندێ (درن) كۆمبوو، بریاردان دهست ب سهرهلدانێ بكهن و داكۆكى ل سهر من دكر كو دهسپێكا هێرشێ راگههینم و دهست ب شهڕى بكهین..! من باوهرى ئینا كو مێرخاسێن حهیدهران د رشدن و چاڤهرێى ئاماژەیهكا مهنه بۆ دهسپێكرنا هێرشێ. د ههمان دهم دا توركا ژى دهست ب هێرشێن دهسپێكى بۆ سهر دهڤهرێن مه كربوو(٢).
ژ بیرهاتنان دیاره ئهو د قووناغا بهرههڤی و پلاندانانێ دا بوون بۆ رزگاركرنا دهڤهرێن دوور ژ سنوورێ ئاگریێ، د پلانا وان دا بوو ژ چیایی سیپانێ و گهلیێ زیلانێ دهسپێبكهن و بهر ب باژێرێن بارگری، ئهردیش، عادل جواز بچن. د ڤێ رهوشێ دا پێدڤی بوو شهڕڤانێن ئاگری بنار و دۆرێن چیایێ ئاگری ژ بوونا لهشكرێ توركی یێن دهڤهر دوورپێچدای پاكژ بكهن و خوه بهرههڤكهن بۆ هێرشێ بۆ سهر باژێرێن ئیگدیر و بازیدێ و جی و باژێركێن دی(٣).
ئیحسان نووری بژاندنهك ب مێژووا ١٨ خزیرانا ١٩٣٠ دهربارهی پلان و دهمێ دهسپێكرنا قووناغا نوو بهلاڤكربوو، بهلێ ددهت دیاركرن هێرشا جهنگاوهرێن ئاگرى نه ل دووڤ بهرنامه و نه د دهمهكێ ل سهر پێكهاتی دا هاتهكرن، ههرچهنده خهلكێ گهلیێ زیلان ب شادى و دلخۆشیڤه پێشوازى ل وان جهنگاوهران كر)یێن فهرمانا دهسپێكرنا شهڕى دژی هێزێن توركى ههلگرتبوو)، ژ ئهنجامێ ڤێ خۆشیێ وى خهلكى هشێن خوه ژ دهستدان و بێى كو پێگیریێ ب دهمێ دیاركرى بۆ هێرشێ بكهن ههروهك د فهرمانێ دا هاتى وان هێرشكره سهر جهێ ناڤدار ب (حهسهن ئهڤدال) بێى كو خوه ل ژڤانێ بۆ هێرشێ هاتییهدانان بگرن. (حهسهن ئهڤدال) لهشكرگهههكێ توركان بوو و نێزیكى ٢٠٠ سهرباز تێدا بوون، پشتى شهڕێن گران شیان وى لهشكرگههى بگرن و یێن مایى ژ سهربازێن وى ب دیلى بگرن و دهست ب سهر چهكێ سهربازگههێ دا بگرن. پاشتر بهردهوامى ب شهڕی دان هێرش برنه سهر سهر باژێركێ (نووشار) سهنتهرێ ناحیا زیلان و باژێرێن ئهردیش و بارگرى دان. راسته هندهك سهركهتن دهستڤه ئینان بهلێ مهستێن سهركهتن و شهڕێن خوه بوون و سهركردایهتییا شۆڕەشێ ل دهمێ دیاركرى بۆ هێرشێ ئاگادار نهكر و سهركرده (ئیحسان نوورى) و ههڤالێن خوه ل هیڤییا نووچهیێ دهسپێكرنا شهڕى بوون دا كو ئهو شهڕهكێ سهرانسهرى ل ههموو بهرۆكان رابگههینن(٤). ئیحسان نوورى دهمێ ئاماژە ب شهڕێن نه د دهمێ خوه دا هاتینهكرن دكهت، ئاماژە ب قارهمانییا شهڕڤانان دكهت دبێژیت: ئهڤ قارهمانه بوونه قوربانیێن نه هشیارى و نه بهرههڤیێ، سهركهتنێن ب مێرخاسى و وێرهكییا خوه ب دهستڤهئیناین، ژ دهستدان، ئهڤه د بهرژەوهندییا توركان دابوو، رهوشا وان بهر ب باشتر ژ دهمێ دهسپێكا شهڕى لێهات. ژ ئهنجامێ لهزێ و دهستهلانینا بهرى دهمێ د بریارێ دا دیاركرى سهرهلدانا گهلیێ زیلانێ ما ڤهدهر و تنێ، لهشكرێ توركان ژ ههموو ئالییانڤه بهرێ هێزێن خوه دا مهیدانێن شهڕى و ههموو رهنگێن كۆمكوژییان و رێتنا خوینێ ل باژێران كرن و ب پشتهڤانییا چهتهیێن عهشیرهتا كهسكۆیى بهر ب گهلیێ زیلان هاتن و باژێركێ (نووشار) گرتنهڤه(٥)، بۆ ڤێ مهرهمێ: ل تیرمهها ١٩٣٠ێ (٨٠) فرۆكهیێن جهنگى پشكدارى د هێرشێ دا دژى كوردان كرییه(٦).
دهمێ ئیحسان نوورى ئاماژە ب روودانان دكهت و ههلسهنگاندنهكێ بۆ ئهگهرێن شكهستنێ دكهت ئاماژە ب وێ تراژیدیایێ دكهت یا ب سهرێ خێزانێن جهنگاوهران و تهبایى خهلكێ گهلیێ زیلانێ هاتی، دبێژیت هێزێن توركى پرۆسهیێن كۆمكوژیێ بهرامبهرى ژن و زارۆكان ل گهلیێ زیلان ئهنجامدان و ب ڤان كریاران بهرپهڕێن رهش دانه دگهل بهرپهڕێن رهشێن دیرۆكا مهغۆلان، و یا هێژ پتر جهێ مخابنیێ چهتهیێن عهشیرهتا كهسكۆیى ههرتشتهكێ دكهته بهردهستان ژ مال و مولكێ كوردان تالان دكرن(٧).
چهند ژێدهرێن دی یێن ههڤچهرخێن روودانان ژ وانا بلهچ شێركو د پهرتووكا (القضیة الكردیة) كو ژ وهشانێن (كۆمهڵا خۆیبون)ه و نێزیكترین ژێدهره بۆ سهردهمێ شۆڕەشێ(٨)، زنار سلۆپی د پهرتووكا (دۆزا كوردان) ئاماژە ب روودانێن شۆڕەشا ئاگری و زیانێن گههشتینه خهلكێ دهڤهرێ كرییه، زنار سلۆپی د پهرتووكا خوه دا دبێژیت: لهشكرێن توركان ركا خوهیا شكهستنێ ل بهرامبهرى هێزێن كوردان ب وێرانكرنا گوندان و كوشتنا پیر و كال و ژن و زارۆكێن وان دارێشت، د ڤان بوویهران دا ١٣٠ گوندێن دهردۆرێ ئاگریێ و ٢٠٠ گوندێن زیلانێ شهوتاندبوون و ١٠ هزار زێدهتر مرۆڤێن بێ تاوان كوشتبوون(٩). ژبهركو سنوورێ ڤهكۆلینا مه گرێدایی مههێن داویێیه ژ تهمهنێ شۆڕەشێ و و كۆمكوژییا گهلیێ زیلان ژی دكهڤیته د ڤێ قووناغێ دا دێ بهرێ خوه دهینه ڤێ قووناغێ و روودانێن وێ.
چاوا سهركردایهتییا شۆڕەشێ و سهركرده ئیحسان نووری چاڤدێرییا رهوشا سیاسی و پهیوهندیێن توركیا و ئیرانێ دكر و گههشتبوو وێ باوهرێ كه پێویسته شۆڕەش بهرههڤییان بۆ قووناغێن دژوارتر و پیلانێن ناڤبهرا ههردو ئالییان د دژایهتییا شۆڕەشێ دا بكهت و كار بۆ بهرفرههكرنا جوگرافیا دهڤهرێن ژێر دهستهلاتێ شۆڕەشێ بكهن، دهولهتا توركان نه تنێ ل سهر ئاستێ سیاسی بزاڤێن دژە شۆڕەشێ دكرن، بهلكی ل سهر ئاستێ لهشكری ژی بزاڤێن خورتتر دكرن، ژێدهرهكێ فهرمیێ توركی كو ژ ئالیێ سهرۆكاتییا ئهركانى توركى ل دۆر روودانێن شۆڕەشێن كوردى ل نیڤا یهكێ ژ سهدسالییا بیستێ هاتییه بهلاڤكرن ئاماژە ب وێ چهندێ دكهت كو حكومهتا توركى ژ دهسپێكا سالا ١٩٣٠ێڤه بهرههڤى بۆ هێرشهكا سهرانسهرى بۆ سهر شۆڕەشا ئاگرى دكرن و كارێ ژناڤبرنا یهكجارییا شۆڕەشێ دكرن، بهرى ههرتشتهكى ژێدهر ئاماژە ب ههماههنگییا لهشكرى دكهت یێن لهشكرێ توركى دژى شۆڕەشا ئاگرى گرتینهبهر.
ئهڤ ژێدهرێ فهرمیێ توركی داكۆکیێ ل سهر وێ چهندێ دكهن كو د كۆمبوونهكێ دا ب سهرۆكاتییا ئهتاتۆركێ سهرۆككۆمار ل ٢٨ كانوونا ئێكێ ١٩٢٩ بریار هاتییهدان ههموو بهرههڤیێن لهشكرى و تهقهمهنى و چهكى و گههاندن و پهیوهندی بێنهكرن بۆ دهسپێكرنا قووناغهكا دى یا هێرشان بۆ سهر ئاگرى كو قووناغا ڤهبر و داویێ بیت(١٠).
بهرههڤیێن دهولهتا توركان بۆ هێرشێ ل سهر ئاگرى ههتا مهها گولانێ د بهردهوام بوون، فهرمانا ئامادهكاریێ بۆ تابۆرا حهفت ل ١٤ گولانێ داكۆکیێ دكهت بهرههڤییا بۆ ئهو كارێن دكهت وهك بنیاتێن هێرشێ و بهرهڤانیێ و رهوشا جهبلخانه و پهیوهندییان و شهڕى بكهت، دیاره ئهڤ تابۆره ژ چهند یهكهیێن لهشكرى پێكهاتبوو و بهرههڤیێن وان ژى بۆ رێگریكرنێ بوو ل سهرهلدانهكا گشتییا كوردان ل دهڤهرێن رۆژههلاتى ئانكو كوردستانێ، ههرچهند د چهند جهێن ڤى ژێدهری دا ئاماژە پێ هاتییهكرن كو مگرتییا روودانا سهرهلدانێ یا لاوازه و ژ ٢٠% دهرباز نابیت(١١).
ژێدهرێن دی یێن نه كوردى و نه توركى ژى داكۆکیێ ل سهر ڤێ چهندێ دكهن كو ژ دهسپێكا ١٩٣٠ێڤه ههردو ئالی د قووناغا بهرههڤیێ دا بوون بۆ شهڕهكێ ئێكلاكهر. ل دهسپێكا ١٩٣٠ێ پرانییا ویلایهتێن باكورێ رۆژههلاتى ب كریار كهتبوونه دهست كوردان، حكومهتا ئهنقهره ناچار بوو هێزێن لهشكریێن مهزن ب شیانێن ماددى و تهكنیكیڤه بۆ كپكرنا ڤێ سهرهلدانێ بهرههڤ بكهت(١٢).
كۆمكوژییا گهلیێ زیلانێ
پهرتووكا (گلیداخ بێخوهدی نینه) پتر ژ ژێدهرێن بهرى خوه د ناڤ روودانێن كارهساتا (گهلیێ زیلان) دا چوویه و نهێنیێن وان بهرچاڤكرینه، وهك دیاردكهت د كۆمبوونا سهرۆكاتییا وهزیرێن توركیا یا رۆژا ٢ تیرمهها ١٩٣٠ێ دا بریاردایه ههموو رهنگه بهرههڤیێن لهشكرى بۆ لێدانا هێزێن كوردى بێنهكرن و بهرێ مهزنترین یهكهیێن لهشكرى ژ ویلایهتێن جودا دایه دهڤهرێن ئاگرى و زیلان و ئهردیشێ كو ل ژێر دهستهلاتا شهڕڤانێن كوردان بوون و خهلك ژى پشتهڤانیێ لێ دكهت. ل دووڤ ڤان بهرههڤییان هژمارا لهشكرێ توركێ د بهرۆكێن شهڕی دا گههشته ٣٠ هزار ب ههموو چهكێن جۆرا و جۆرڤه و ٥٢ فرۆكهیێن كهشفێ و بۆمبهبارانکرنێ ژى پشتهڤانییا ڤى لهشكرى دایه(١٣).
ههمان ژێدهر رۆژێن ناڤبهرا ٢٠ خزیرانێ – ٣ ئهیلوولێ ب قووناغا پێنجێ ژ شهڕێن سهرهلدانا ئاگرى ددهت نیاسین، شهڕێ گهلیێ زیلان و گهرماتییا ڤى شهڕى د ناڤبهرا ٢٠ خزیرانێ – ٢٥ تیرمههێ دا بوو، ههروهك دبێژیت: ل گهلیێ زیلان د رۆژا ٢٠ خزیرانێ ههتا ٢٥ تیرمههێ د ناڤبهرا ههردو هێزان دا شهڕهكێ دژوار چێبوو…(١٤). گشت ژێدهرێن دى یێن ڤهكۆلهری مفا ژێ وهرگرتی داكۆکیێ ل سهر وێ چهندێ دكهن كو روودانێن شهڕێ گهلیێ زیلان د ناڤبهرا سێكا داویێ ژ مهها خزیرانێ ههتا رۆژێن داویێ ژ مهها تیرمههێ بوون.
دهستهلاتدارێن توركا نه تنێ بهرههڤى بۆ ژناڤبرنا سهرهلدانێ كرینه بهلكى د ڤێ ئۆپهراسیۆنێ دا بهرههڤى بۆ قركرنا خهلكێ دهڤهرێ كریه و فهرمانا سهرێ وان دایه دهمێ هێزێن پارامیلیتار(نیمچه سهربازى) پشكدارى د هێرشێ دا كرین، ئهڤ هێزه رهنگه میلیشییایهك بوون ل دووڤ بهرنامهیێن تایبهت ژبۆ ئهشكهنجهدان و كوشتنا تهباییا مرۆڤان و وێرانكرن و شهوتاندنا گوند و خانى و مولكان هاتبوون پهروهردهكرن، د ههمان دهم دا چ دهستهلاتهكى و چ كهسهكى مافێ لێپرسین و ڤهكۆلینێ ل سهر كریارێن ڤان هێزێن تایبهت نهبوون(١٥).
نها دێ گههینه كاكلكا مژارا خوه ئهو ژى روودانێن كۆمكوژییا گهلیێ زیلانه. ههموو ژێدهرێن بهردهستێ مه د ههڤگرتینه كو كۆمكوژییهك مهزن ل وی جهى هاتییهكرن، سهركردهیێ سهرهلدانێ ئیحسان نوورى د پهرتووكا خوه (سهرهلدانا ئاگرى) دا ب كورتى ئاماژە ب وان كارهساتان دكهت یێن ب سهرێ سهرهلداییان و خێزان و ژن و زارۆكێن وان هاتین و د ههمان دهم دا دبێژیت: كریارێن كۆمكوژییا ژن و زارۆكان ل گهلیێ زیلانێ د بهردهوامبوون، ب ڤێ چهندێ بهرپهڕێن دى یێن رهش ددانه دگهل دیرۆكا وان كۆمكوژییان یێن مهغۆلان ب سهرێ خهلكهكى ئیناین، یا هێژ پتر جهێ شهڕمزاریێ جاشێن چهكدارێن عهشیرهتا كهسكۆیى ههر تشتهكێ ژ سامان و مالا كوردێن ستهمدیتى دكهڤته بهردهستان، تالان دكر(١٦).
ژ ٢ تیرمههێ ههتا ٢٥ تیرمههێ بهرخوهدانا كوردان یا بهردهوام بوو، ل ٢٥ تیرمهها ١٩٣٠ شهڕڤانێن كوردان بریارا خوه ڤهكێشانێ دان و ل ٢٨ تیرمههێ گههشتنه بارهگایێ سهرهكى ل چیایێ ئاگرى، د ڤێ بهرخوهدان و ڤهكێشانێ دا شهڕڤانێن كوردان تنێ ٢٥ شههید دان، بهلێ كارهساتا مهزن ب دهستێن هێزێن تایبهت (پارامیلیتار) یێن توركى و ملیسێن(چهتهیێن) ئهردیشێ یێن توركمان (بێشنجی مهزههب) هاتنهئهنجامدان. نڤیسكار YILMAZ ÇAMLIBEL یێ پتر ژ ههر ڤهكۆلهرهكێ بهرى خوه ڤهكۆلینا روودانێن شۆڕەشا ئاگرى كرى، د پهرتووكا خوه یا ل ٢٠٠٥ێ چاپكرى دیاردكهت: ئهڤ هێزه دگهل هێزێن دى یێن لهشكرێ توركى گههشتنه دهڤهرێ، ب هاتنا وان هێزان كۆمكوژیێ دهسپێكر و مهههكێ ڤهكێشا، د ڤێ مههێ دا ١٨٠ گوند هاتن وێرانكرن و شهوتاندن. ل ههرێما كو دناڤ گهلیێ زیلان و ئاگریێ دا دما، ل ور ژى دۆرا ٢٠٠ گوند هاتن ههدماندن و شهوتاندن. ٤٧ هزار مرۆڤێن سڤیل هاتن كوشتن، ههروهسا ل ور ههمى گهلى، دارستان، زهڤى، باخ و بۆستان ژى هاتن شهوتاندن، تشتێن ب قیمهت وهك: زێر، زیڤ، خالیچه(مهحفویر)…هتد هاتن تالانكرن(١٧).
ئهگهر ئاڤرییهكێ ل ڤی ژێدهری و ژێدهرێن دی ب تایبهت یێن د سهدسالییا بیستێ دا هاتینهنڤیسین ڤهدهین، دیاردبیت ژێدهران ب گشتی ئاماژە ب روودانێن شۆڕەشا ئاگری و قوربانیێن وێ كریه و ئاماژە ب كۆمكوژییا گهلیێ زیلان وهك پشكهك ژ ڤان روودانان كرییه. سال ل دووڤ سالێ ڤهكۆلهرێن كورد و بیانى پتر دووڤچوونا ڤێ كارهساتێ كریه و هێدى هێدى و ل دووڤ ژێدهرێن كێمێن بهردهست تاوانێن ڤهشارتیێن ڤێ كارهساتێ پتر بهرچاڤكرینه، ڤهكۆلینهكا ئهكادیمی ئاماژە ب كارهساتێ هاتییهكرن و تێدا دبێژیت: حكومهتا توركیا دهست ب پلانهكا دى ژبۆ ژناڤبرنا شۆڕەشا كوردان كر و ئهڤ پلانه ب (پلانا قڕكرنێ) ناڤكر، حكومهتا توركیا د بهیانهكێ دا یا ل ١١ تیرمهها ١٩٣٠ێ راگههاندى بریار دا ههر گوندهكێ هزر ژێ بێتهكرن كو هاریكاری و پشتهڤانییا شۆڕەشگێران دكهت یان خهلكێ وى ههڤسوزى دگهل شۆڕەشگێران ههیه بێته سۆتن، دێ ههمان سهرهدهریێ گریته بهر بهرامبهر ههركهسێ بگههیته شۆڕەشێ یان پشتهڤانیێ لێ بكهت هژمارا گوندێن سۆتى گههشته (٢٢٠) گوندان، ب رهنگهكى هندهك دهڤهر و قهزا ب تهبایى هاتنهسۆتن وهك ناحیا (پاتنۆس) كو ههموو گوندێن دورێن وێ هاتنه سۆتن، زیانڤێكهتیێن كوردان ژ كوشتى بریندارا گههشتنه (٤٥٠٠)كهسان، ئهڤهژى نیشانا زۆردهستى و ستهما توركانه د كوشتنا كوردان دا د ههمان دهم دا نیشانا هێزا شۆڕەشا كوردان و بهرفرههبوونا وێ یه د ناڤ گوند و باژێرێن كوردان دا(١٨).
نموونهیێن كۆمكوژیێ
شهر و كۆمكوژییا گهلیێ زیلان د ناڤبهرا سێكا داویێ ژ مهها خزیرانێ ههتا رۆژێن داویێ ژ تیرمههێ بوون، تێدا كوشتارا مهزن هاتهئهنجامدان، چیایێ ئاگرى و ژۆردانیێن دهڤهرا وانێ و گهلیێ زیلانێ بوونه دیدهڤان ل سهر ڤێ كۆمكوژییا یا نموونهیێن وێ د مێژووێ دا نهى، دههـ هزاران ژ لهشكرێ توركان دۆرێن گهلیێ زیلانێ گرتبوون و كۆمكوژیێ دهسپێكر، هاوارێن دووڤ هاوارێ ئهرد و ئاسمان ڤهگرتن، ههر ژ زارۆكێن چهند رۆژى ههتا پیرهمێرێن نۆت سالێ بوونه ئارمانجێن فیشهك و گوللهتۆپ و سهرێ سونگییان، مینا دروینێ بوو بهلێ دروینا سهرێ مرۆڤان، ههتا نها هژمارا ئهوێن ل گهلیێ زیلان هاتینه كوشتن ناهێته زانین.
راستییا ڤان ڤهگێڕانان ژ زارێ رۆژنامهڤانییا توركان یا وى چاخى دهێتهسهلماندن، رۆژنامهیا نیمچه رهسمییا توركى (جمهوریت) د نووچهیێن ١٦ تیرمههێ دا دنڤیسیت: د نووچهیێن گههشتین دا هاتییه ئهو گوندێن ل بنارێن چیایێ ئاگری گههشتینه پشتهرێبوویان هاتینه سۆتن و خهلكێ وان برینه ئهردیشێ و ئهوێن د ئۆپهراسیۆنا زیلانێ دا هاتینه كوشتن ژ (١٥٠٠٠) كهسان پتره.
ههر ئهڤ رۆژنامهیه پهسنا كۆمكوژییا گهلیێ زیلانێ ب سهركهتن دكهت و ب خهتێ مهزن دنڤیسیت: گهلیێ زیلانێ ههتا سهر لێڤان پڕى تهرم بوویه(١٩). دیدهڤانێ كۆمكوژیێ عهلی قلیچ (Ali Kilic) ڤهدگێڕیت كو: د كۆمكوژییا گهلیێ زیلانێ دا ٣٠ هزار هاتنه كوشتن. ههروهسان ئهڤ دیدەڤانه دبێژیت: تهڤی كو ٨٥ سال دهربازبوون ژی، من ئهو رۆژ ژ بیرنهكریه(٢٠). د سترانهكێ دا ب ناڤێ گهلیێ زیلان ئاماژە ب بهشهك ژ كۆمكوژییا گهلیێ زیلان دكهت و دبێژیت:
دهڤێ تۆپ و تۆماتیكا ماكینهلییان
ل هێسیرێن گهلیێ زیلا گرێدانه
بلا ئووجاخا دهروێش بهگێ بقهله، قه نهمینه
كۆما پێنسهد نفوسێن گهلیێ زیلا
ژ ئێڤارێ دا كۆمكرییه
بریه ناڤ قهسابخانى قڕ كرییه(٢١).
هندى پهیوهندی ب هژمارا قوربانیێن كۆمكوژییا گهلیێ زیلانڤه ههى، ژبهر رهوشا وى سهردهمى یا دهڤهرێ و نهبوونا ژێدهرهكێ دروست ل سهر روودانان و جوگرافیا دهڤهرا روودانان د شیان دا نینه هژمارا قوربانییان ب دروستى بێتهزانین، بهلێ دهمێ رۆژنامهیهكا وى سهردهمى یا دهولهتا توركان دبێژیت: گهلیێ زیلان پڕى تهرم بوویه(٢٢). ههروهسان رۆژنامهیا (وقت) یا رۆژا ٣٠ تیرمهها ١٩٣٠ب شانازیڤه داكۆکیێ ل سهر ڤێ كریارێ دكهت: ئهوێن پهنابریه بهر چیایێن ئاسێ یێن بلند هاتنهقڕكرن، چهمێ زیلانێ پڕه ژ تهرمان (جهنازهیان)(٢٣).
ئهڤه چ گۆمان نامینیت كو كۆمكوژی ئانكو جینۆساید هاتییهكرن. ژێدهرێن مه بۆ ڤێ ڤهكۆلینێ مفا ژێ وهرگرتى ههر ئیكى ب رهنگهكى و ههر ئێكى هژمارهكا قوربانییان بهرچاڤكرییه، بهلێ ههر ههموو ژێدهران دهمێ ئاماژە ب قوربانییان كری، ئاماژەكا تایبهت نهدایه قوربانیێن كۆمكوژییا گهلیێ زیلان، بهلكی ئاماژە ب تهڤایی قوربانیێن قووناغا داویێ ژ شۆڕەشا ئاگری كرییه. سهركردهیێ شۆڕەشێ ئیحسان نووری پاشا د بهردهوامییا ڤهگێرانێن خوه دا ئاماژە ب شكهستنا شۆڕەشگێران و ڤهكشیانا وان ژ گهلیێ ئهردیشێ (زیلانێ) دكهت و دبێژیت: د دهمێ ڤهكشیانێ دا ئهو و خێزان و زارۆكێن خوه توشى گهلهك ئازار و نهخۆشییان دبوون و گهلهك قوربانى ددان. لهشكرێ توركان ل گهلیێ زیلان ئوپهراسیۆنێن قڕكرنێ و كۆمكوژیێ بهرامبهرى ژن و زارۆكان ئهنجامددان…(٢٤). چهندین ژێدهرێن دێ یێن پشتی شكهستنا شۆڕەشا ئاگری هاتینهنڤیسین ب ههمان شێوه ئاماژە ب قوربانیێن قووناغا داویێ ژ شۆڕەشێ كرییه و زانیاریێن وان وهكههڤن.
د ژێدهرهكێ نوو دا هاتییه: دڤێ قووناغێ دا (قووناغا شهڕێن گهلیێ زیلان و دهڤهرێن نێزیكدا) توركان وهك سهرهدهرییهكا گشتى دهست ب قڕكرنا كوردان كر، ههركهسێ گومان ژێ دبر كو پشكدارییهك د سهرهلدانێ دا كرییه دكوشت ل دووڤ ئامارێن توركان ب خوه پتر ژ سێ هزار كوردان كوشتینه، تنێ ل گهلیێ زیلانێ سهرێ ١٥٥٠ كوردان هاتییهبڕین، ٢٠٠ گوند ل دهڤهرا ئهرجیشێ هاتینه سۆتن، ل دهڤهرا پاتنۆسێ تنێ گوندهك بێ زیان ژ دهستێن توركان دهرنهكهتییه(٢٥).
بێ گومان ئهگهر گوندهك بێ زیان ژ دهستێن توركان دهرنهكهتبیت ئهڤ ئێك مرۆڤ ژ خهلكێ وان گوندان ب ساخى ژ دهستێن وان رزگار نابیت. وهك پێشتر مه ئاماژە پێكرى د شیان دا نینه هژمارا قوربانیێن ڤێ كۆمكوژیێ بێتهزانین، بهلێ ب پێداچوونا ژێدهران ئهم دكارین بێژین هژمارا قوربانییان ب دههـان هزار قوربانییه، ئهڤ هژماره نه تنێ قوربانیێن گهلیێ زیلان ڤهدگریت بهلكێ تهڤایی قوربانیێن سالا داویێ ژ تهمهنێ شۆڕەشا ئاگری ڤهدگریت.
ژێدهرهكێ كوردی یێن تایبهت ب كۆمكوژییا گهلیێ زیلان دبێژیت: لهشكرێ توركیا خوه گههانده وان گوندان، ل گهلیێ زیلانێ و دهڤهرێن وێ دهست ب كۆمكوژییا گوندییان كرن، د چهند ههفتییهكان دا ژ ئهنجامێ جینۆسایدا وان ب سهرێ كوردان ئیناى ٣٢٠ گوند سۆتن و ل دووڤ ئامارێن جودا جودا ١٥ – ٢٠ هزار ژن و زارۆك و پیر و پهكهفته كۆمكوژی كرن(٢٦).
ههتا سالێن نها ژى باندۆرا كارهساتا گهلیێ زیلان د هشا مرۆڤێ شێنیێ وێ دهڤهرێ دا جهێ خوه گرتییه و ژ نڤشهكى دهێتهڤهگوهاستن بۆ نڤشهكێ دی. نڤیسكارهك ل سالا ٢٠٠٧ێ دهمێ سهرهدانا دهڤهرێ دكهت ڤهدگێڕیت: دهمێ ل سالا ٢٠٠٧ێ ئهز بهر ب بازیدێ دچووم (ژ زار ئهحمهد قههرهمان هاتییهوهرگرتن)، ههتا وى دهمى ژى ههركهسێ ناڤێ گهلیێ زیلانێ دهاته سهرلێڤان چاڤێن وان پڕى رۆندك دبوون، هندهك ب ڤى رهنگى بۆ مه دپهیڤین (ههكه ئهڤرۆ ژى بچنه وى جهى دێ چاڤێن ههوه ب ههستیكێن وان كهڤن)(٢٧).
ههر ڤهكۆلهرهك ئهگهر ب هووری دووڤچوونا وێ قووناغێ و نیازێن دهولهتا توركان بكهت گومان ل نك نامینیت كو: حكومهتا توركان ههموو بهرههڤی بۆ ژناڤبرنا كوردان كربوون(٢٨). ژێدهرێن رهسمیێن دهولهتا توركان پشتهڤانن بۆ ڤێ چهندێ: ئامادهكرنا هێزێن پارامیلیتار و فهرماندان بۆ ژ ناڤبرنا چهتهیان (ژێدهر شهڕڤانێن ئاگرى ب چهته ناڤدكهت)ب ههر رێكهكا ههى: دانانا بهرنامهكێ تێر و تهسهل بۆ گرتنا دهڤهرێ و كۆنترۆلكرنا گوندان و بڕینا رێكا هاتنوچوونێ و ئینانا ئازۆقهى و پێویستیێن دى بۆ چهتهیان دكهت(٢٩).
ئهڤه نه تنێ بهرههڤیبوون بۆ ئێكلاكرنا شهڕى دگهل سهرهلداییان بهلكى بهرههڤى بوون بۆ قڕكرنا تهڤایى خهلكێ وێ دهڤهرێ وگوهارتنا روخسارێ وێ یێ نهتهوهیى و د گهرماتییا ڤان روودانان دا و د كۆمبوونا ناڤبهرا پشكێنهرێ گشتیێ پارێزگههێن رۆژههلات*(باكوورێ كوردستانێ)(٣٠) دا دگهل سهرۆككۆمارێ توركیا و مهزنه بهرپرسێن دی ل سهر ڤێ پلانا قڕكرنا كوردان پێكهاتبوون(٣١).
د ڤان دو دههـ سالێن داویێ دا كۆمهكا چالاكڤان و نڤیسكار و رۆژنامهڤانان ل توركیا و باكورێ كوردستانێ گرنگییهك تایبهت دایه كۆمكوژییا گهلیێ زیلان ل دیكیۆمێنتان گهڕیانه و سهرهدانێن مهیدانی برینه جهێن روودانێ و هندهك دیدار دگهل كتهكا دیدهڤانان كرینه كو د ناڤا كۆمكوژیێ دا ژ مرنێ رزگاربووینه یان دگهل كوڕ و نهڤیێن وان كرینه و كهرستهكێ باشێ دیرۆكا زاردهڤی كۆمكرییه و وهك ژێدهر داناینه بهردهستێن ڤهكۆلهران، ژ وانا: ههردو پهیامنێرێن ئاژانسا DIHA ل وانێ (ارجن اوكسوز و اوكتاى جاندمیر) دیدار دگهل (كاكل اردم)كرییه، كاكل یهك ژ رزگاربوویێن كۆمكوژییا گهلیێ زیلان بوو یێن هێژ زیندی، كتهكا كێما ڤان رزگاربوویان هێژ د ژیانێدانه، دیاربوو مهحاڵه (نه مومكینه) كاكل ڤێ كارهساتێ ژبیربكهت، د بیرهاتنێن خوه دا دگۆت: سهربازان زكێ ژنێن دو گیان شهق دكر و سۆریلانكێن وان ژ زكى دئینانەدهر، لبهر چاڤێن من خهلكهك سهرژێدكرن، سێ كهس لبهر چاڤێن من سهرژێكرن، من ب چاڤێن خوه دیت دو برا قوتان ههتا گیانێ خوه ژ دهستداى. كاكل اردم د ڤهگێرانا خوه دا دیاركر: دهمێ كوشتارێ دهسپێكرى ئهو بهر ب چیاى رهڤى… ئاماژە ب چاوانییا خوه ڤهشارتنا خوه و ههڤالێن خوه كر و گۆت: چهند رۆژەكان ئهم ماینه برسی، پشتى سهرباز ژ وێرێ دووركهتین ئهم زڤرینهڤه گوندێ خوه، (٣٥) كهس ژ مرۆڤێن مه كوشتبوون، لبهر چاڤێن مه گهلهك ژ خهلكى سهرژێكرن، برایێ منێ مهزن كو هێژ یێ زیندییه. ئهو ژى دیدهڤانه لسهر ڤان كارهساتان(٣٢).
عهبدولباقی چهلهبی دیدهڤانهكێ ڤێ كۆمكوژیێیه، كو د دهمێ كۆمكوژیێ دا سێ چار سالی بوو و ههتا ٢٠/١/٢٠٠٨ێ د ژیانێ دا بوو، د ڤهگێڕانێن خوه دا چهند دیمهنێن ڤێ كۆمكوژیێ بهرچاڤ دكهت: ئهسكهر هات. ههما ئهسكهر كهتن ناڤا گوند مێرێ گوند تهمام تۆپكرن(كۆمكرن)، برن. ل گوندێ مه دا ژن نهبرن، تنێ مێر برن. لێ گوندێن باشقه، د وێ مهركهزێ دا كوندك، شهیتانئاباد، گۆمك، شاركو، ل وان گوندان ههما ژن و زارڤه تهمام تۆپكریبوون، گوندهك ژێره دگۆتن ملك، ل ملكێ جییهك، زهڤییهك مهزن ههبوو. ئهردێ وێ ژی هنهك چوكور (چال) بوو، ئهلچاك (نزم) بوو ئا ل ڤرا كۆم كربوون. بهلكی دوسهد مرۆڤ كوشتن، د ناڤا وان دا كتهك د ناڤا جهنازهیان دا ساخ دهركهتن(٣٣).
یهك ژ شێنیێن گوندێ حهسهن عهبدال ژ زاردهڤێ خهزوورێ خوه كو ژ كتا كێما رزگاربوویێن كۆمكوژیێ یه ڤهدگێڕیت: دەمسال ھاڤین بوو و ١٥ مەھا تەمووزێ بوویە. لەشکەرەکی پر زێدە چوویە ھەرێما گەلیێ زیلانێ. وی لهشكری شێنیێن ١٣ – ١٤ گوندان بەرھەڤ کرنە ژ وانا گوندێن: سۆرکبر، ھەسەن ئەڤدال، دووانس، سۆربۆزان، یەکمال، ئەخس، زۆراڤا، تەندوورەک…ئەو گوندی تەڤ برنە دەڤەرا کو ژێ رە (ئادا خەیبێ) تێ گۆتن. ئەو دەڤەر، ل بەر کەڤیا چەمێ گەلیێ زیلانێ ل نێز گوندێ ھەسەن ئەڤدالێ یە (ئادا خەیبێ، دەڤەرەکە راستە ل کەڤیا چەم دمینە). ل ورێ ئەو گوندی تەڤ ھاتنە گوللەبارانکرن. باڤێ خانما من (خەزوور) ژی د ناڤا ڤێ قەفلەیێ دە بوویە. ھەمی مەرڤ و خزمێن وی ھاتنە کوشتن، تەنێ ئەو و خوشکەکا خوە ژ کوشتنێ فلتینه(٣٤).
ههژییه ل ڤێرێ بێژین روودانێن كۆمكوژییا گهلیێ زیلان پشكهك بوون ژ روودانێن قووناغا پێنجێ، یان شهڕێ پێنجێ یێ ل ٢٠ خزیرانێ – ٣ ئهیلوولا ١٩٣٠ د ناڤبهرا حكومهتا توركان و شهڕڤانێن چیایێ ئاگری و سهرهلدایێن كورد دا هاتینهكرن و قووناغا داویێ بوو ژ تهمهنێ شۆڕەشێ، ڤان كۆمكوژییان: دهڤهرێن گهلیێ زیلان سهنتهرێ ناحیا زیلان، دهڤهرا حهسهن ئهبدال، نووشار و بارگیرى، ئهردیش، پاتنۆس و ملازگرێ ڤهگرتینه. دهڤهرێن ئاماژە پێكری گرێدایی گهلیێ زیلانن، ئهو ژی گرێدایی ناڤچهیا ئهردیشێ یا پارێزگهها وانێ یه، ل سێ گهلیێن گهلیێ زیلانێ دههـ كۆمكوژی هاتینه كرن، كۆمكوژیێن گهلیێ زیلانێ د مهها تیرمههێ دا هاتینه ئهنجامدان(٣٥). كۆمكوژییا گهلیێ زیلان نه تنێ كوشتهرهكا تهبایی بوو ل چهند جههكان هاتییه ئهنجامدان، بهلكێ جێبهجێكرنا بریارا قڕكرنا كوردان بوو یا د كۆمبوونا سهرۆكاتییا وهزیرێن توركیا دا هاتییهپهسهندكرن كو ههموو بهرههڤی بۆ لێدانا سهرهلدانا كوردان بێنهكرن . ههروهسان جێبهجێكرنا وێ پلانێ یا سهرۆكاتییا وهزیران ب (پلانا قڕكرنێ) ناڤكری و ل ١١ تیرمهها ١٩٣٠ راگههاندی(٣٦). راپۆرتێن شاندێن دیبلوماسیێن بیانی ژی پشتراستكریه كو ئارمانجا توركان: تهفر و توناكرنا كوردانه، ئهڤە ژی تاكه خهیالا توركانه. ئهنجامدانا ڤێ چهندێ ژی دووڤ گۆتنا توركان: گرێدایی چهند رۆژەكانه…(٣٧).
ل دووڤ ڤان بهرنامه و پلانان پشتی ب داویهاتنا ئۆپهراسیۆنێن لهشكری چهندین مههـ و رۆژان لهشكرێ توركان و میلیسێن (چهتهیێن) دگهل دا ل نێچیرا مرۆڤان دگەڕیان كهسهكێ زیندی ل دهڤهرێ هاتبا دیتن سهرهنجامێ وی كوشتن بوو، حهجى تاهرێ د ژیێ ١٢ سالی ژناڤ تهرمان دهركهتى و رزگار بوویى د بیرهاتنێن خوه دا ڤهدگێڕیت: پشتى كۆمكوژیێ سێ رۆژان ئهسكهر تهژى وێرێ بوون، و وهك نێچیرڤانێن ل نێچیران دگهڕیێن د ناڤا زهڤییان، مێرگان، داران دگەڕیان، و ته هند دیت ئێکی كره ههوار ئاتهش(ئانكو ئاگر باران) و پیر با زارۆك با ژن با ددانه بهر ئاگرێ تڤهنگێن خوه، ئهم سێ زارۆك ژ بنێ جهنازهیان دهركهتبووین ل بنێ دارهكێ بووین، مه دیت ئهسكهرهك ل مه دهركهت كوڕ ئاپێ من رهڤى، ل پالێ هلكشییا، گازیكرنێ Cocuk kacmal چۆچوك كاچمال، كوڕ ئاپێ من ل جهێ خوه روونشت گوللهك ئاڤێت ناڤ ملێ وى دا كوشت، ئهز ب دو گوللهیان بریندار ببووم، ئهز ژ بنێ دارێ قهت دهرنهكهتم، وى ئهز نهدیتم، ئهز دیتبام دێ ئهز ژى بكوشتما، ئهز چالهپیكان دچووم، د خوینێ دا مامه دو رۆژان ئهم تێنى برچى ل وێ دهرێ مانه، جهێن كو جهنازه لێ ئهم نێزی وێ دهرێ نه، لنگێ من شكهستبوو، ب چارلهپكان ئهز چووم كهتمه بنێ دارهكێ..(٣٨). تهیفونێ زیلانێ ژ رزگاربوویێن ڤێ كۆمكوژیێه د ژیێ ٩٥ سالی دا د بیرهاتنێن كۆمكوژیێ دا دبێژیت: پشتی کۆمکوژیا گەلیێ زیلانێ، لەشکەرێن دەولەتی دیسا ڤەگەریانە ھەرێمێ، ل وان گوندان گەڕیانە و کتەکتێن کو ساخ مابوون ژی، ھەموو دەستەسەر کرنە، ھنەکان برن مووشێ، ھنەک برن ئاگری، ھنەک ژی برن بازیدێ. ئەز ژی د ناڤا گرتییان دە بووم. گەلەک ئیشکەنجە ل مە کرن، ب رۆژان ئەم برچی ھشتن(٣٩).
هژمارهكا خهلكێ گوندێن دهڤهری رهڤینه خوه ل گهلی و نهال و جهێن ئاسێرا ڤهشارتنه، بهلێ پشتی کۆمکوژیێ ئیجار لەشکەر ل وان گەلی و چیا گەڕیانە و چ کەسێ کو دیتنە، ھەما ل وێ دەرێ کوشتنە. د دەما وان لێگەرینان دە، لەشکەرەکی ژ مفرەزەیەکە لەشکەری گۆتییە کو تەنێ مفرەزا مە ھەزار کورد کوشتنە. مرۆڤ دکارە بێژە کو ل وێ ھەرێمێ مرۆڤێن ساخ نەمانە. ژبەر کو ملیسێن(چهتهیێن) دەولەتێ یێن کو قول و قەوێرەیێن چیا و یێن گەلیێ زیلانێ رند دناسین، ب لەشکەران رە دگەڕیان؛ چ شکەفت بوونا، قول و بەرقەفا بوونا نیشانێ وان ددان. ئیجار چ کەسێ کو د وان دەڤەران دە ھاتنە دیتن، ھەمان دەم ل وێدەرێ کوشتنە(٤٠).
پاشتر ژی ههموو ئهوێن ب ههرحالهكێ ههی ژ مرنێ رزگاربووین، د گرتیخانهیا ئهردیشێ ڤه دهاتنهكوشتن. هندهكێن دی یێن ب برینداری رزگار بووین د ناڤا شکەفت، رێل، دارستان و کۆرت و مەسیلان دە ڤەشارتن و پاشتر ههر هندهك گههشتینه ئێك و ب ههڤرا ژیانا خوهڤهشارتنێ دۆماندییه، هندهكان چهند مهههكان و هندهكان ژی ب سالان ئهڤ ژیانه دۆماندییه، بهلێ د ئهنجام دا ههر هندهك د دهمهكی دا خوه رادهستی چارهنڤیسێ خوهیێ نه دیار كرییه، ژ وانا كۆما بەکر بەگێ کوڕێ قولیخان ئاغا دگهل نههـ كهسێن دی پشتی سێ سالان ل گوندێ خاموورا ئاگریێ پشتی هاتینهدوورپێچدان ب ناچاری خوه رادهستی جهندرمهیان كرییه، جهندرمهیان ب دهستێن گرێدایی ئهو برینه زیندانا ناڤدارا ئهدهنێ(٤١).
ژ زار دیدهڤانهكێ كۆمكوژیێ و زیندانا ئهدهنێ، زیندان ژ ٥٠ – ٦٠ هۆلێن مهزن پێكهاتبوو» ههموو هۆل ب كوردان تهژی كربوون، ئهو هۆلا ئهو تێدا ٦٠٠ كهس تێدا بوون» د دژوارترین رهوشا ژیانێ دا بوون پیساتی و قرێژ و سپیهـ و ئهشكهنجه و برس و دههـان نهخۆشیێن دیتر بههرا زیدانییان بوو، ژ ئهنجامێ ڤێ رهوشێ هندهك رۆژان چار پێنج و هندهك رۆژان دههـ زیندانی دمرن» ل سهر ڤێ چهندێ ژی گهلهك كهس ب دهرزیكێن ژەهرێ دكوشتن، ب تایبهت دهمێ ملیسێن(چهتهیێن) كۆمكوژیێ دهاتنهزیندانێ دگۆتنه لهشكرێن دهولهتێ: دڤێت ئهڤ كهسه نهڤهگهڕن، ژ بهر كو ئهگهر ڤهگهڕیان وێ زارۆیێن مه بكوژن(٤٢).
ڤێ رهوشێ بیست سالان ڤهكێشا، ل دهڤهرێن كۆمكوژیێ پشتی هاتینه تالانكرن و وێرانكرن دهڤهر هاتهڤالاكرن و قهدهغهكرن ل بهر شێنی و زیندانیێن زیندانا ئهدهنێ یێن ماینه د ژیانێ دا مانه د وێ رهوشێ دا ههتا ل تیرمهها ١٩٥٠ حزبا دیموكراتی دهستهلات گرتییه دهست و عهدنان مهندهریسی جڤاتا وهزیران پێكئینای لێبۆرینهك دا و كوردێن زیلانێ ژ زیندانا ئهدهنێ هاتنهبهردان، بهلێ مافێ زڤرینهڤێ بۆ سهر جهێن وان نهدایێ كت كته و كۆم كۆم سرگوونكرنه دهڤهرێن دی یێن رۆژئاڤایێ توركیا(٤٣).
ل ڤێرێ تراژیدیایێن زیلانییان ب داوی ناهێت بهلكی ب دههـان سالێن دی بهردهوام و ههتا نڤشێن نها ژی د تراژیدیایان دا دژین، كو ئهڤه دێ دهرگههی بهرامبهر چهند ڤهكۆلینێن دی د ڤی واری دا ڤهكهن.
ژێدەر و پەراوێز:
1) موسهدهق تۆڤى، سالێن پهنابهریێ ژ ژیانا ئیحسان نورى پاشاى، چاپا دووێ، ( – ٢٠١٧) بپ ٢١
2) احسان نورى باشا، انتفاضة أگرى ١٩٢٦ – ١٩٣٠، ترجمه صلاح بروارى، ( – ١٩٩٠)، ص ٨٤ – ٨٦.
3) ژێدهرێ چوویی، بپ ٩٣..
4) ژێدهرێ چوویی، بپ ٩٤.
5) ژێدهرێ چوویی، بپ ٩٥.
6) روهات الاكوم» خویبون و ثورة اگۆی، ص ٥١
7) احسان نورى باشا، ژێدهرێ بهرێ» بپ
8) بلهچ شیركو، كێشهی كورد مێژینه و ئێستای، وهرگێرانی محهمهد حهمه باقی، (چاپی سێیهم، كوردستان – ١٩٩٢)
9) زنار سلۆپی، ….، بپ ١٢٢ – ١٢٤.
10) GENELKURMAY, BELGELERINDE< LURT iDYANLARE ٢ ئهڤ پهرتووكه ژ وهشانێن پشكا بهڵگهنامهیانه ل سهرۆكاتییا ئهركانێن تركیا تایبهته ب بزاڤ و شۆڕەشێن كوردان (ب پشتهرێبوونێن كوردان ناڤكرینه). ل دووڤ داخوازا مه پشكا تایبهت ب شۆڕەشا ئاگرى ژ ئالیێ نڤیسكار و وهرگێرێ هێژا وهلات توفیق هاتییه وهرگێران بۆ زمانێ كوردى ل جهم مه پاراستییه.
11) ژێدهرێ بهرێ» بپ ٣ – ٤ ژ وهرگێرانێ
12) م. س. لازاریف و أخرون، تاریخ كوردستان، ترجمه: د. عبدى حاجى، (دهوك – ٢٠٠٦)، ص ١٢٧.
13) Yilmaz Camlibel, Serhildana Çiyayê Agirîyê Gilidax be xwedi nine,(Stenbol – ٢٠٠٥), ١٧١- ١٧٣, ١٨٣.
14) ژێدهرێ بهرێ» بپ ١٨٣
15) ژێدورێ بهرێ، بپ ١٧٦.
16) احسان نورى، ژێدهرێ بهرێ، بپ ٩٧.
17) Yilmaz Camlibe، ژێدهرێ بهرێ، بپ ١٨٥
18) نیژیارنعمان، ژێدهرێ بهرێ، بپ ١٤٤- ١٤٦.
19) اصلیخان یلدرم، ژێدهرێ بهرێ، بپ ٢٧٧ – ٢٧٨.
20) Nihat Gultekin, Gotin sar bû, Istanbul – ٢٠٢٥, p ٦١
21) ilmaz Camlibe، ژێدهرێ بهرێ، ١٨٧.
22) اصلیخان یلدرم، ژێدهرێ بهرێ، بپ ٢٧٧.
23) زهینهلئابدین زنار، ژێدهرێ بهرێ، بپ ٥٥
24) احسان نوری، ژێدهرێ بهری، بپ ٩٥.و ٩٧
25) جلیلى جلیل، م.س. لازاریف و آخرون، ژێدهرێ بهرێ، بپ ٢٠١ – ٢٠٢.
26) محمد صالح قادرى، عمرخان شكاك از خیزش سمكو تا جمهورى كوردستان، (استانبول – ٢٠٢١)، ص٢٨٤؛ محهمهد ساڵح قادرى، عهمهرخانى شكاك له سهرهڵدانى سمكۆوه تا كۆمارى كوردستان ١٩٠٩ – ١٩٤٦، گۆرینى له كرمانجییهوه بۆ سۆرانى: شههاب خالدى، (ههولێر – ٢٠٢١)، بپ٢٨٠.
27) اصلیخان یلدرم، ژًدهرێ بهرێ، بپ ٢٧٧
28) جهلیلى جهلیل وآخرون، الحركه الكردیه فی العصر الحدیث، ترجمه د.عبدى حاجی، (دهوك – ٢٠١٢)، ص ٢٠٠ – ٢٠١.
29) KURT iSYANLARE ٢ وهرگێران، بپ ٤ – ٥
30) ژ سالا ١٩٢٨ێڤه تركیا هاتبوو لێكڤهكرن ل سهر چوار ههرێمێن لهشكهری ب (ههرێمێن پشكێنهرییا گشتی) دهاتنه ناڤكرن، پشكێنهرییا گشتییا ئێكێ پرانییا دهڤهر و ویلایهتێن باكوورێ كوردستانێ ب خوهڤهدگرت و كهلبهندێ وێ دیاربهكر بوو. نیژیار نعمان، ژێدهرێ چوویی، بپ ١١٦ – ١١٧.
31) دكتور بلهچ شێركو، ژێدهرێ بهرێ، بپ ٩٦.
32) أًصلیخان یلدرم، ژێدهرێ بهرێ بپ ٢٧٨.
33) Nihat Gultekin, Şahîdên komkujiyê, rp ٧٢.
34) زهینهلئابدین زنار، ژێدهرێ بهرێ، بپ ٣١ – ٣٢
35) دكتور بلهچ شێركو، ژێدهرێ بهرێ، بپ ٩٧.
36) زهینهلئابدین زنار، ژیدهرێ بهرێ، بپ، بپ٢٧؛ Yilmaz Camlibe، ژێدهرێ بهرێ، بپ ١٦٩.
37) بیلال ن شمشێر، بهڵگهنامهكانى ئىنگلیز له بارهى كێشهى كوردهكانى توركیاوه (١٩٢٤ – ١٩٣٨)، وهرگێران له ئینگلیوییهوه سهلمان عهلى، (سلێمانى – ٢٠٠٢)، بپ٣٣٢.
38) Ikram işler, Zilan Dosyasi – ١, Ankara – ٢٠٢١,p ٢٣٣ – ٢٣٤
39) زهینهلئابدین زنار، ژێدهرێ بهرێ، بپ ٤٦ عربی
40) ژێدهرێ بهرێ، بپ ٤٧
41) Zeynelabidin Zinar، ژێدهرێ بهرێ، بپ ٣٩.
42) ژێدهرێ چوویی، بپ ٤٤ – ٤٥.
43) ژێدهرێ چوویی» بپ ٥٢.
