ئێک: ل دەڤەرا فارس ل ژێریا ڕۆژئاوایێ ئێرانی، بنگەھێ دەولەتا ساسانی ھاتبوودانان، گەلەک مللەتێن ئاری ژ وان کورد، ل وێرێ دژییان. جۆگرافیناسێ گریکی سترابۆن Strabon (63 ب. ز. ــ 23ز)، ھنەک ژ وان مللەتان دهژمێریت وەکی: پاتیشۆران Patischores، ئەخمینیان Achmenides، مەجۆسان Mages، کۆرتان/کوردان Curties، ماردان Mardes … (یاسمی، 1369ش، ب166).
د زەمانێ کەڤن دا کورد مل ب ملی ئەخمینیان/ھەخامەنشییان (550 ــ 330 ب.ز.) ل دەڤەرا فارس دژیاین. خێلێن شبانکارە خێلێن کوردان بوون، ساسان ژی ڕێبەرەک و دلێرەکێ وان بوو (ژێدەرێ بەرێ، ب169).
ب ھزرا رۆژهەلاتناسێ ئەڵمان یۆھان رایسکە (1716 ــ 1774ز.) ، کوردی، کۆرتی، گۆردی، خۆلدی و خالدی ..

ھەموو یەکن (2003, B. 21, p. 391-392). مێژوڤان المَسعودی (896 ــ 957ز) نڤیسییە: کورد بن مەرد بن صعصعە. ئانکو کورد کوڕێن مەردانە/ماردانە Mardes، کوڕێن ساسانن (المسعودی، 1893، ب88).

دیسان الجوانی، محەمەد بن ئەسعەد بن علی (١١٣١ ــ ١١٩٢ز) خودانێ پەرتۆکا: (الجوھر المکنون فی ذکر القبائل والبطون)، دبیژێت: کورد بن مەرد/مارد بن صعصعە (ساسان) .. مللەتەک بوون، ژ کەڤن دا ل ھەرێما فارس دژیاین (یاسمی، ١٣٦٩ش، ب١١٧).

مێژوڤان ئبن بەلخی خودانێ پەرتۆکا (فارسنامە)، دنێڤبەرا (١١٠٥ ــ ١١١٧ز.) ئانکو د سەدسالییا دوازدێ زاینی دا ھاتییە نڤیسین، زانیارییێن چاک و چڤر ل سەر دەڤەرا فارس، ل بن ناڤێ: (احوال شبانکارە وشبانکارە وکوردان پارس) ددەتە مە. دبیژیت د کەڤن دا گەلەک ناڤێ شبانکارە نەبوو، کارێ وان شپانی، دارکێشان و ھنەکان ڕێگری .. دکر. ل داوییا فەرمانڕەوییا دەیلەمیان د سەدسالییا یازدێ زاینی دا (١٠٣٠ ــ ١٠٧٨ز.)، دەمێ فەضلویە/فەزلویە (میر فضل) میرێ عشیرەتا شبانکارە بھێزکەتی و سەرکەتی، شوانکارە ژی بوونە خودان ئەرد، چەک، ھێز و دەستهەلات .. خێلێن فەزلوەیە، فستجان، ئیستھبان، ئۆمیج، داراکان، دارابگرد .. جھێن وانن. مالباتێن ڕامانییان (ڕاھانییان)، گۆرزۆبییان، مەسعۆدییان، شیکانییان (شیکەھییان) .. گشت مالباتێن شوانکارەنە (ابن بلخی، ١٣٨٥ش، ب١٦٤ ــ ١٦٧). د جھەکێ دن دا (ئبن بەلخی) باسی زۆم و زۆزانێن کوردێن دەڤەرا (فارس) دکەت.

دو: زۆمێن کوردان ل دەڤەرا فارس:

بەرێ ئەم زۆمێن کوردان بھەژمێرین، دبێژم ڤەکۆلەرێ ئەڵمان پاول شوارتس P. Schwartz  ناڤێ ڤی فەصلی کریە: دەڤەرێن چادرنشینان ئانکو دەڤەرێن کۆچەران، کۆچەرێن کورد ( شوارتس، ١٣٨٢ش، ب١٧٧). (المقدسی) ژی ناڤێن ھنەک گوند و باژێرێن وان ل دەڤەرێ ددەتە مە، وەکی: کوردبان، کوردبەچە (ب٣١٤)، کورد، کوردئاباد (ب٣٢٢)، کوردانیە، و کورد فەناخسرۆ (ب٣١٩، ٣٣٣) … ھتد.

١- زۆما جیلویە، گیلویە یان خالویە، زۆما حەسەن کوڕێ جیلویە، دبإژنێ مازنجان، مادنجان، زەمینجان ژی (اللإصطخری، ١٩٢٧، ب٩٨ ــ ٩٩). بەرێ وێ ل ئیسفەھانە، دەڤەرێن ئیستەخر، شاپۆر، ئەریجان تا بیضاء (کاخی سفید) دگریت، نێزی دەڤەرا کۆھـ گیلویە، جھێ مێژوویێ خێلێن کوردێن لوڕ.

٢- زۆما لیوایجان/لیوالجان/لیوانجان، دکەڤیتە دەڤەرا ئەردەشیر خۆرڕە، ھنەک دبیژنێ زۆما ئەردەشیر. (ئیستەخری) دبیژتێ زۆما ئەحمەدێ کوڕێ لەیث (کوڕێ شێرکۆ) (ژێدەرێ بەرێ، ب٩٨ ــ ٩٩).

٣- زۆما سۆران/زیوان/دیوان، زۆما حەسەن (یان ئەحمەد) کوڕێ موزان صالح (سالحێ موزان، مەزن). دکەڤیتە ویلایەتا شاپۆر، ب ھزرا (المقدسی) ئەڤە مەزنترین چادرنشینا دەڤەرا فارسە (زۆما مەزن)، ھنەک دبێژنێ زۆما کوردان (زۆم الأکراد ــ ب٣١٤، ٣٢١).

٤-  زۆما کاریان/کۆریان/کاران (شوانکارە)، زۆما قاسم کوڕێ شەھرەیار. بەرئەقل کوردێن (شەبەک) نەڤیێن (شوانکارە) نە.

٥- زۆما بازرەنگان/ بارزەنگان/ بازەنجان، دبێژنێ زۆما هەجەرێ کوڕێ ئەحمەد کوڕێ حەسەن (دهنەک ژێدەرادا هەجەر بویە حەجەر وحوجر، بارزەنگان ژی، بارزنجان نێزی ناڤێ بەرزنجیێن ئەڤرویە. ع. م).

٦- زۆما ئەردام/ ئەزدام کوڕێ جوانا/ جوانابە، دبێژنێ زۆما نوشجان/ میانجان ژی.

 (ابن بلخی، ١٣٨٥ش، ب١٦٨. المقدسي، ٢٠٠٣، ب٣٢٨. الإصطخري، ١٩٧٢، ب٩٨ ــ ٩٩. شوارتس، ١٣٨٢ش، ب١٧٧ ــ ١٨٠).

سەرام وبازرەنگ دو دەڤەرێن شبانکارەنە، دکەڤنە نێڤبەرا زیز وسەمیرەم، دەڤەرێن سار وبەفرینن، روبارێن شادکان وشیرین ژچیایێن دینارو رەزوان، دەڤەرا بازرەنگ/ بازرەنگان دزێن. دەڤەرێن فەرزەک، ملغان، گونبەد وئەررەجان .. چاندنێ ل بەر دکەن (ئبن بەلخی، ١٣٨٥ش، ب١٤٤، ١٥٢. مشکور، ١٣٧٢ش، ب٣١٥).

  ئبن بەلخی دبێژێ: هێزا لەشکەرێ فارس، ژ هێزا ڤان کوردانە، کورد دبوشبوون وگەلەکبوون، خودان چەک، خوارن و جانەوەربوون … د شەڕێن سەپاندنا ئیسلامێ دا، هاتنە دەربەدەرکرن و ژناڤبرن (ابن بلخی، ١٣٨٥ش، ب١٦٨). خێلێن کورد ل دەڤەرا فارس مینا (إصطخري ومقدسی) دبێژن: کورد ژ هندێ بوشترن، یەگەر خودان بشێت هەژمێریت. خودانێن ٥٠٠ هزار ئانکو چادران و پێتر ژسەد عەشیرەتانە، مخابن (إصطخري) دبێژێ تنێ ناڤێ سیهـ عەشیرەتان! لبیرا من ماینە وەک: کەرمانی، رامانی، مه‌هرویان، ئازەرکانیان، شە‌هرەکیان، شەهیاریان، موبارەکیان، شاهماران، میران/ میرانی، ئازادرەختیان، مالتائی، سێکانی، سوهرەکی/ سوهران، سموکی/ سموقی، خەلیلی… هتد. هەر خێلەکێ سەد تا هزار سوارێن هەین، خودان پەزو گاڕان وهەسپن… حێشتر دکێمن. کورد دژیانەکا خوشدانە ودەولەمەندن (الإصطخري، ١٩٢٧، ب٩٨ ــ ٩٩. المقدسي، ٢٠٠٣، ب٣٣، ٣٢٧).

سێ: د پەرتووکا:

مجمع الأنساب یا محمد بن علی شبانکارەیی دا (١٣٦٤ز مرییە) هاتییە: طائیفەی شبانکارە نەڤیێن ئەردەشیرن! دبێژنێ شبانکارە چمکی، ساسان باپیرێ ئەردەشیر ژبەر هنەک کاودانێن دژوار، شکەست و خۆ بەرزەکر. چوو دەڤەرا (فارس) کارێ شڤانیێ کر، دناڤ شڤانێن کوردان دا دژیا (ویسهوفر، ١٣٧٧ش، ب٢١٠). خێلێن شبانکارە خێلێن کوردان بوون (ساسان) رێبەر و دلێرەکێ وان بوو. ل گووڕ پەرتووکا: فارسنامە یا ئبن بەلخی عەشیرەتێن زۆما بازرەنگان/ بازرەنجان دگەهنە عەشیرەتا شبانکارەیا کورد. ساسان ژ بنەمالەکا مەزن و موبەدێ پەرستگەها ئەناهیتاAnahita  بوو ل باژێڕێ ئیستەخر. ساسان ژنەک ژ عەشیرەتا بازرەنگیێن کورد، بناڤێ رامبەهشت یان مینا بەهشت ئانی (الطبري، ٢٠٢٠، جـ٢ ب٢٧. بلعمی، ١٣٨٦ش، ب٧٧١) خودێ بابک (ب پەهلەوی پاپک) دا وان. هەڤژینا بابک ژی ژ هەمان بنەمالا بازرەنگی بوو، ب ناڤێ روتاکRotak ، روداک Rodak (لوکونین، ١٣٧٢ش، ب٣٢٥. فرای، ١٣٧٣ش، ب٤٧٢) خودێ ئەردەشیر دا وان، لەوان دبێژنێ: ئەردەشیرێ بابکان/ پاپکان.

کریستنسنA. Christensen  ناڤێ هەڤژینا ساسان: دینەگDynak ، دیناگDynäk  دانایە ودبێژێ دبەرنکراندنا کەعبەء زرتشت دا، وەسا هاتییە (کریستنسن، ١٣٧٧ش، ب١٣٤). ڤەکولەر هاشمی نژاد ناڤێ وێ دینەکDynak  نڤێسیە و دبێژێ دنەقشێ رۆستەم دا، بەرنکراندیێ شاپورێ یەکەم دا، وەسا هاتییە (هاشمی نژاد، ١٣٦٩ش، ب٧٣). ڤەکولەر فرایێFrye  ئنگلیز ولوکونینێLukonin  روس، دارێن (شەجەرەیێن) بنەمالا ساسانیان چێکرینە. فرایFrye  رامبەهشت دانایە و دناکDenak  ژی ب پلەیا دویێ دانایە و نیشانەکا پرسێ ل بەر (دناک) دانایە (فرای، ١٣٧٣ش، ب٤٧٢). لوکونین دینەک/ دیناک دانایە و

بەرامبەر نڤیسییە: مادەری پاپک ئانکو دیا بابک! (لوکونین، ١٣٧٢ش، ب٣٢٥)، وەسا دیارە ناڤێ وێ دناگ ودیناگ بوویە، رامبەهشت و مینابەهشت ژی، ناسناڤ بووینە.

دیا ئەردەشیر ئانکو هەڤژینا بابک، روتاک  Rodak, Rotakژنەکا عەشیرەتا بازرەنگییا کورد بوو، دوور نینە مرۆڤا داپیرا وی رامبەهشت بیت. جهێ روینشتن و ژینا هەمییان دەڤەرەکا کوردێن ویلایەتا (فارس) بوو، لەوان دکارین پشتڕاست بێژین، ئەردەشیرێ بابکان، ئاڤاکەرێ دەولەتا ساسانی، کورد بوو. لەوما شاهێ ئەشکانی ئەردەوانێ پێنجێ (٢١٦ ــ ٢٢٤ز)، د کاغزەکا خۆ دا بۆ ئەردەشیرێ بابکان نڤێسییه و گۆتیێ: هەی کوردێ د ناڤ خیڤەتێن کوردان دا مەزنبووی! (الطبري، ٢٠٢٠، جـ٢ ب٥٧. ابن الأثیر الجزري، ٢٠١٠، جـ١ ب٢٩٥).

شاهێ ئیستەخرIstakhr  وی دەمی دگۆتنێ جوزهەر/ گوچهەر، فردیناند یوستیF. Justi  د پەرتووکا خۆ دا Iranisches Namenbuch   دبێژتێ: گوچتەر Gaochthar (Justi, 1895, p. 110) (کوچەر)، شاهێ بنەمالا بازرەنگییا کورد بوو، ئەوی ئەردەشیر کرە ئەرگبەدArgbed    ئانکو قۆماندارێ کەلها دارابگرد (بلعمی، ١٣٨٦ش، ب٧٧١. دیاکونوف، ١٣٨٠ش، ب٢٨٨). ئەردەشیر چوو دەڤەرا چوپانان/ شڤانان/ شوانکارە، کریستنسنChristensen  ب شاشی نڤێسییە: گوپانان ! (کریستنسن، ١٣٧٧ش، ب١٣٤). ل کاخێ سفید/ بیضاء، مروڤێ خۆ (گوچتەر/ کوچەر) کوشت و تاجا وی دانا سەرسەرێ خۆ، پاشی دارابگرد، کەرمان، ئیسفەهان .. گرتن. ل ئیستەخر فەروەری گێڕا (الطبري، ٢٠٢٠، جـ٢ ب٢٨ ــ ٢٩. بیانی، ١٣٨٣ش، ب١٢).

سەرا هندێ شاهێ ئەشکانی ئەردوانێ پێنجێ (٢١٦ ــ ٢٢٤ز)، کاغزەک بۆ ئەردەشیرێ ساسانی نڤێسی، ئەڤە شۆڤا وێ یا عەرەبی یە، مینا طەبەری وئبن ئەسیرێ جەزری بەلاڤکری: «إنک قد عدوت طورک، وإجتلبت حتفک، ایها الکوردي المربی في خیام الأکراد! من أذن لک في التاج الذي لبستە والبلاد التي إحتویت علیها وغلبت ملوکها وأهلها! « (الطبري، ٢٠٢٠، جـ٢ ب٢٩. ابن الأثیر، ٢٠١٠، جـ١ ب٢٩٥).

ئەڤە وەرگێڕا وێ یا کوردی یە: تویێ ژ تخوبێن خو دەربازبووی، تە مرنا خۆ ئینایە، هەی کوردێ ل بن خیڤەتێن کوردان مەزنبووی! کێ دەستویری دایە تە، تو تاجێ ل سەرسەرێ خۆ دانی؟ وەڵاتان بگری، شاهـ و خەلکێ وان بندەستکەی؟ ئەڤ کاغزا ئەردەوانێ پێنجێ، باشترین بەلگەیە، کو ئەردەشیرێ بابکان دامەزرێنەرێ دەولەتا ساسانی، کوردە و ل بن خیڤەتێن کۆچەرێن کورد مەزنبوویە!

چار:  لبێن فارسیێن کارنامەیا ئەردەشیرێ بابکان، ئەوێن ب دەست مە کەتین: 

أ. کارنامە أردشیر پاپکان، ترجمە أز متن پهلوی صادق هیدایت، سازمان إنتشارات جاویدان، ١٣٥٦ش، تهران.

ب. کارنامە أردشیر بابکان، ترجمە از متن پهلوی قاسم هاشمی نژاد، شرکت نشر مرکز، ١٣٦٩ش، تهران.

جـ . کارنامە أردشیر بابکان بامتن پهلوی، ترجمە د. بهرام فرەوشی، إنتشارات دانشگاە تهران، ١٣٨٦ش، تهران.

ژ شۆڤێن (تێکستێن) پەهلەویێن کارنامەیا ئەردەشێرێ بابکان، ئەوێن بۆ فارسی هاتینە وەرگێڕان، هێژایان صادق هیدایت وقاسم هاشمی نژاد .. ناڤێ چ شۆڤان/ تێکستان نەئینایە. تنێ د. فرەوشی، ناڤێن (دو) شۆڤێن پەهلەویێن ژێ وەرگرتین ئیناینە:

١- کارنامەیا چاپا داراب دستور پشوتن سنجانا، ١٨٩٦، بومبیء.

٢ – کارنامەیا چاپا ئەدلەجی گرشاسپ جی ئانتیا، ١٩٠٠، بومبی.

پێنج:  ژ شاشیێن لبێن کارنامەیێن پەهلەوی، ئەوێن کرینە فارسی:

١. ساسان کریە شڤانێ کوڕێ خو پاپک (فرەوشی، ١٣٨٦ش، ب٥. هیدایت، ١٣٥٦ش، ب١٦٦. هاشمی نژاد، ١٣٦٩ش، ب٣١). ئانکو د شۆڤێن پەهلەوی دا ساسان کوڕێ پاپکی بوو، ئەڤە ژی نەراستە! یا راست پاپک کوڕێ ساسانی بوی، ئەردەشیر کوڕێ پاپکی بوو، ساسان باپیرێ ئەردەشیری بوو. ب هزرا نڤیسەرێ پەرتووکا: مجمل التواریخ والقصص، کو د دەسپێکا سەدسالییا دوازدێ زاینی دا (١١٢٦ز) هاتییە نڤێسین، ب هزرا وی دارا بنەمالا ئەردەشیرێ بابکان، دوورتر ژ باپیرێ ساسان، جهێ باوەریێ نینە! (مؤلف مجهول، ١٣١٧ش، ب٣٢ ــ ٣٣).

٢- بو پشتەڤانییا ڤێ راستیێ کۆمەکا ژێدەران ل بەردەستێ مەیە وەک: فرای، ریچارد، پەرتووکا: میراث ایران باستان، ب٤٧٢. الطبري، تاریخ الأمم والملوک، جـ٢ ب٢٧. لوکونین، فلادیمیر، تمدن ایران ساسانی، ب٣٢٥. دیاکونوڤ، تاریخ ایران باستان، ب٢٨٨. حسن پیرنیا، ایران باستان، ب٥٤٨. پیگولوسکایا، شهرهای ایران، ب٢٢٣. ابن الأثیر، الکامل في التاریخ، جـ١ ب٢٩٤. فرەوشی، د. بهرام، إیرانوڤیچ، ب١٨٣ ــ ١٨٤. گیرشمان، إیران أز آغاز تا إسلام، ب٣٤٦ ــ ٣٤٧. کولسنیکوف، إیران در آستانەء یورش تازیان، ب٢٤ .. (ئەڤ دەهـ ژێدەرە، بو پشتەڤانیێ بەسن!).

٣ – ئەردەشیر لەشکەر ل باژێڕێ زابلZabol   (ژووریا رۆژهەلاتێ دەڤەرێن سیستان وبلوجستانا ئیرانێ، نێزی باژێڕێ سەرنجێSaranj  ئەفغانستانێ) کۆمکرن و هێرش برنەسەر کوردانشاهێ مادی/ مەدی، سەر سوپاهێ مادیگان (فرەوشی، ١٣٨٦ش، ب٥١ ــ ٥٣). ئاشکارە باسی کوردێن میدی یە ودەولەتا وان سالا ٥٥٠ ب. ز کەتییە! چمکی تنێ تخوبێن رۆژهەلاتێ دەولەتا ماد، گەهشتبوونە ڤان دەڤەران. تخوبێن وێ یێن رۆژهەلات گەهشتبوونە روبارێن هەلمەندHelmend  وئاموداریاAmudarya  (Schlick, 2019, p. 30). یان رامان ژێ، کوردێن ژ توخمێ مادی ومادیگانن؟ بەروڤاژی، کوردان پشتەڤانییا ئەردەشیر کرییە.

٤ – ئەردەشیر دخواست هێرشەکێ ببەتەسەر ئاتورپاتەکان وئەرمەنستان.. یەزدان کوردێ شەهرەزۆری خۆ بۆ هاریکاریۆا وی ئامادەکر (فرەوشی، ١٣٨٦ش، ب٥٥. هاشمی نژاد، ١٣٦٩ش، ب٤٦). د شۆڤێ دا یەزدان کورتKurt  هاتییە! کورت ب زمانێ پەهلەوی هەر کوردن (فرەوشی، ١٣٨٦ش، ب٣٤٢). د زمانێ ترکی دا ژێKürt  هەر کوردن (Sagnich, 2000, p. 784). د. جەمال نەبەز پشتەڤانییا ڤێ بۆچوونێ دکەت، نەمازە شەهرەزۆری د گەلدایە (نەبەز، ٢٠١٩، ب١٢٤).

٥ – سەردارێن دەڤەرا ماد (هەمەدان، کوردان)، ماننا، کەرکوک، ئەدیابین وسلوکیا Selucia  (دەردورێن تربەسپیێ) .. گەهشتنە هێزا ئەردەشیرێ بابکان (دیاکونوف، ١٢٤٤ش، ب١١٦ ــ ١١٧).

٦ – ب هزرا ڤەکۆلەرا روس نینا پیگولوسکایاN. Pigolevskaia  (کارنامەء أردشیر پاپکان) لبا پەهلەوی، باراپتر بەر ب چیڤانووک وچیرۆکانڤە دچیت، نە دیروکێ! ئەردەشیرێ خۆدانێ (کارنامێ) دنێڤبەرا ٢٢٤ ــ ٢٤٢ز ئانکو د سەدسالییا سێ زایینی دا، فەروەری گێڕایە. د کارنامێ دا باسی خاقانێ ترکان تێ! یا راست ناڤێ ترکان گەلەک درەنگ، دنیڤەکا سەدسالییا شەشێ زاینی دا، ل تخوبێن رۆژهەلاتێ ئیرانێ پەیدا دبیت. ئانکو هاتنا ناڤێ خاقانێ ترکان د کارنامەء أردشیرێ پاپکان دا، شاشییەکا دیار و زەقە! (پیگولوسکایا، ١٣٦٧ش، ب١٦٤).

٧ – إبن الندیم دپەرتووکا: الفهرست دا، باسی (کارنامێ) دکە ودبێژێ، دەوروبەرێ سالا ٨١٦ ز پەرتووکا: سیرة أردشیر وەکو هۆزان هاتییە وەرگێڕان. لێ د (الفهرست) دا ناڤێ: الکارنامج فی سیرة آنوشیروان هاتییە. ئەڤەژی شاشییە، چمکی ناڤێ وێ: الکارنامج في سیرة أردشیرە! لەوان دانەرێ (الفهرست) ژشاشییان رزگارنەبوییە (Nöldeke, 1878, B. 4, p. 24 -25).

٨ – د کارنامەیا پەهلەوی دا، هزرێن شاش و خەیالی .. ل سەر رویدانێن مێژوویی هاتینە زێدەکرن. وەک ئەردەشیر کوڕێ ساسانێ شڤانە، تنێ ژ ئالێ دایێ ڤە دگەهتە بابک! (کولسنیکوف، ١٩٧٨، ب٢٤). دبێژم ئەڤ گۆتنە ل گەل نڤێسینێن کەڤرێن نکراندی، پارەیێن دەولەتا ساسانی، ژێدەرێن فارسی، عەرەبی و ئەورپی … ناگەهنەیەک! د ڤێ ڤەکولینێ دا دیاردبە، ئەردەشیر دروست کوڕێ بابکە کوڕێ ساسانێ شڤانێ کوردە.

شەش:

ئەردەشیر پشتی گرتنا دەڤەرێن کەرمان، ئەسفەهان، ئیستەخر .. ئەردەوانێ پێنجێ ل دەشتا هورمزگان، د نێڤبەرا باژێڕێن بەهبەهان وشوشتەر دا، ل بەر روبارێ جەراحی، کو ژ ئالێ چەپێڤە دڕێژیتە کارون، ئەردەوان دیت. یەکسەر هێرش برەسەر لەشکەرێ وی. د سێ شەڕا دا، ل دویڤ یەک لەشکەرێ ئەردەوانێ پێنجێ تێکشکاند، گەلەک میر و شەهزادەیێن وان کوشتن وئ اڤاکرنا دەولەتا ساسانی سالا ٢٢٤ز راگەهاند و قەستا باژێڕێ تەیسەفونCtesiphon  کر، ٣٠ کم ژێریا بەغدا، ل سەرتەختێ فەروەریێ روینشت (مشکور، ١٣٧٢ش، ب٧٣، ٧٩ . بیانی، ١٣٨٣ش، ب٢٩).

ئەردەشیری نە هەما بنواشێ دەولەتا ساسانی دانا، (‌هەشت) باژێڕ ژی د ناڤ دا ئاڤاکرن، ئەڤەنە: ئەردەشیر خوررە، رام ئەردەشیر، ریف ئەردەشیر، هورمزد ئەردەشیر، وەهـ ئەردەشیر، ئوستاباد، پارسە ئەردەشیر، بود ئەردەشیر (لوکونین، ١٣٥٠ش، ب٦٤. بیانی، ١٣٨٣ش، ب٧٤).

 

ژێدەر وسەرەکانی: 

 أ. ژێدەرێن عەرەبی.

١. ابن الأثیر الجزري، علي بن محمد، ٢٠١٠، الکامل في التاریخ، تحقیق: سید بن محمد السناري، دار الحدیث للطباعة والنشر، القاهرة، جـ١.

٢. الإصطخري، ابراهیم بن محمد، ١٩٢٧، مسالک’ الممالک، مطابع بریل، لایدن، هولندا.

٣. الطبري، محمد بن جریر، ٢٠٢٠، تاریخ الأمم والملوک، دار إبداع للإعلام والنشر، القاهرة، جـ٢.

٤. المسعودي، علي بن الحسین، ١٩٣٨، التنبیە والإشراف، تصحیح: عبداللە اسماعیل الشاوي، أعادت طبعە بالأوفست مکتبة المثنی، بغداد.

ب. ژێدەرێن فارسی.

٥. ابن بلخی، ١٣٨٥ش، فارسنامە، تصحیح: گای لیسترانج ورینولد نیکلسون، إنتشارات أساطیر، تهران.

٦. بلعمی، محمد بن محمد، ١٣٨٦ش، تاریخ بلعمی ترجمەء تاریخ طبری، بە تصحیح: ملک الشعراء بهار ومحمد پروین گنابادی، انتشارت هرمس، تهران.

٧. بیانی، د.شیرین، ١٣٨٣ش، شامگاە أشکانیان وبامداد ساسانیان، مؤسسەء انتشارت وچاپ دانشگاە تهران، تهران.

٨ . پیرنیا، حسن، ١٣٧٠ش، ایران باستان، إنتشارات دنیای کتاب، تهران.

٩. پیگولوسکایا، نینا، ١٣٦٧ش، شهرهای ایران در روزگار پارتیان وساسانیان، ترجمەء: عنایت اللە رضا، شرکت انتشارات علمی وفرهنگی، تهران.

١٠. دیاکونوف، میخائیل. م، ١٣٨٠ش، تاریخ ایران باستان، إنتشارات دنیای کتاب، تهران.

١١. شوارتس، پاول، ١٣٨٢ش، جغرافیای تاریخی فارس، ترجمەء: کیکاوس جهانداری، إنتشارات أنجمن آثار ومفاخر فرهنگی، تهران.

١٢. فرای، ریچارد، ن، ١٣٧٣ش، میراث باستان ایران، ترجمەء: مسعود رجب نیا، شرکت إنتشارات علمی وفرهنگی، تهران.

١٣. فرەوشی، د. بهرام، ١٣٧٠ش، إیرانوڤیچ، مؤسسەء إنتشارات وچاپ دانشگاە تهران، تهران.

١٤. فرەوشی، د. بهرام، ١٣٨٦ش، فرهنگ زبان پهلوی، مؤسسەء إنتشارات  وچاپ دانشگاە تهران، تهران.

١٥. فرەوشی، د. بهرام،  ١٣٨٦ش، کارنامەء أردشیر بابکان، ترجمەء: بامتن پهلوی، إنتشارات دانشگاە تهران، تهران.

١٦. کریستنسن، آرتور، ١٣٧٧ش، إیران در زمانی ساسانیان، ترجمەء: رشید یاسمی، إنتشارات دنیای کتاب، تهران.

١٧. کولسنیکوف، آ، أی، ١٩٧٨، إیران در آستانەء یورش تازیان، ترجمەء: محمد رفیق یحیایی، إنتشارات آگاە، تهران.

١٨. گیرشمان، رومان، ١٣٨٠ش، ایران أز آغاز تا إسلام، ترجمەء: محمد معین، شرکت إنتشارات علمی وفرهنگی، تهران.

١٩. لوکونین، فلادیمیر، گ، ١٣٧٢ش، تمدن إیرانی ساسانی، ترجمەء: عنایت اللە رضا، شرکت إنتشارات علمی وفرهنگی، تهران.

٢٠. مؤلف مجهول، ١٣١٧ش، مجمل التواریخ والقصص تألیف ٥٢٠هـ/ ١١٢٦م، بتصحیح: ملک الشعراء بهار، ناشر وچاپخانە مجهول است.

٢١. هاشمی نژاد، قاسم، ١٣٦٩ش، کارنامەء أردشیر بابکان، ترجمەء أز متن پهلوی، شرکت نشر مرکز، تهران.

٢٢. هیدایت، صادق، ١٣٥٦ش، کارنامەء أردشیر بابکان، ترجمەء أز متن پهلوی، سازمان إنتشارات جاویدان، تهران.

٢٣. ویسهوفر، یوزف، ١٣٧٧ش، إیران باستان أز ٥٥٠ پ.م تا ٦٥٠ م، ترجمەء: مرتضی ثاقب فر، إنتشارات ققنوس، تهران.

٢٤. یاسمی، رشید. ١٣٦٩ش، کرد وپیوستگی نژادی وتاریخی أو، چاپخانەء نقش جهان، تهران.

جـ . ژێدەرێن ئەورپی.

25. Bobzin, Hartmut, 2003, Reiske, Johann, Neue Deutsche Biographie, Berlin, B. 21.
26. Justi, Ferdinand, 1895, Iranisches Namenbuch, N. G. Elwertsche Verlags Buchhandlung, Marburg.
27. Nöldeke,Th., 1878, Geschichte des Artaschir-i Päpekän, Göttingen, B. 4.
28. Schlick, Maria, 2019, Atlas der Weltgeschichte, Neuer Kaiser Verlag GmbH, Fränkisch Crumbach, Hessen, Germany.

د. ژێدەرێن کوردی.

٢٩. نەبەز، د. جەمال، ٢٠١٩، فەلسەفە ورامانی یارسانی لە فەرهەنگ وکومەڵگەی کوردەواریدا، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی.

هـ . ژێدەرێن ترکی.

30. Sagnich, Faqi Huseyn, Ve digerleri, 2000, Türkche – Kürtche Sözlük, Istanbul Kürt Enstitüsü Yayinlari, Stanbul.