مەولانا خالد نەقشەبەندى نویخازێ چەرخێ ١٣ێ مشەختی و سەرکێشێ برایینییا مرۆڤایەتیێ

محەمەد حەبەش

وەرگێڕان:  هەڤال بەرواری

خواندنەک د میراتێ مەولانا خالد نەقشەبەندی دا، وەک ئاستێ مرۆڤایەتییێ ل سلێمانیێ، کۆنفرانسێ بیرەوەرییا مەولانا خالد نەقشەبەندى، بەری چەندەکێ هاتە گێڕان، ئەو کەسێ سەرکەتن ئینای ب دروستکرنا تێگەهێ براینییێ و پێکڤەژیانێ، ل رۆژهەلاتێ و روحەکا نوی بدەتە دەڤەرێن رۆژهەلاتا ناڤین، شیا لایەنگرێن خۆ زێدەکەت ل میزۆپۆتامیا و و دەڤەرێن شامێ و ئانەدوڵێ، ئاستێ بهایێن عیرفانی و رەشتێن بەرز بەڵاڤکەت و بکەتە دیاردە، ڕاستە ڕۆلێ شێخ مەولانا خالدى د پەروەردەیا لایەنگرێن خۆ یێن ڕێکا نەقشەبەندیێ دا بوو، ئەوێن زێدەبوین ل دەڤەرێ هەمیێ ژ بەر سەبرا وی و خۆڕاگریا وی و بانگخوازییا بەردەوام، بەلێ دڤێت ڕۆلێ وی دیار بیت و کارتێکرنا وى یا جڤاکى ل سەر رەفتارێن کۆمەلگەهێ و ل سەر رێبازا پەروەردەیا عیرفانی، کو بنیاتەکێ پەروەردەیی د بیروباوەرێن کۆمەلگەهێ دا دروستکر؛ ل سەر بنواشێ تەزکییێ و پەروەردەکرنێ.

دەستپێکا ژیانا شێخی، ل دەڤەرێن شەهرەزوور و ل ناڤ چیایێن زاگرۆز دەست پێ دکەت، ئەڤ دەڤەرا بوویە جهێ فەقیهـ و عارف و زانایێن وەکی ابن الصلاح عثمان بن عبدالرحمن الشهرزوري 1181-1245ز، کو دانەرێ علم مصطلح الحديثە.

 ژ بنەمایێن ئاڤاکرنا براینییا مرۆڤایەتییێ، کو نەقشەبەندى شیای ل ناڤ کۆمەلگەهێ دروستکەت:

1- رەوشەنبیرییا لێبورینێ.

٢- بەرزوبلنداهییا ئاستێ بەرفرەهییا ئجتیهادێ.

٣- پیرۆزییا مرڤی.

4- ڤەکرنا دەرگەهێن پێکڤەژیانێ ل گەل مەزهەبێن جودا.

5- براینییا ل ناڤبەرا ئولێن ژێکجودا.

ئێک: رەوشەنبیریيا لێبورینێ شێخ خالدێ نەقشەبەندی، یێ ڕژد بوو ل سەر لوژیکێ عوزر ڤەخاستنێ هەڤبەرى رەفتارێن بەرامبەر، ئەڤە ئێک ژ بنەمایێن سەرەکی نە ل سەر تێگەهێ لێبورینێ. ئەڤ رەوشەنبیرییە بۆ وی پەیدابوو د چیڕۆکەکا نێزیکی ئەفسانەیەکێ، بەلێ ئەنجامێن وێ ژ بنەمایێن دروستکرنا رەوشەنبیرییا لێبورینێ و عوزر ڤەخاستنێ، ژ رەفتارێن هەڤبەر یا دروستە. چیڕۆکا شێخى دەست پێ دکەت ژ سەفەرا وی بۆ چوونا حەجێ دەمێ هندە ئامۆژگاری وەرگرتین ژ شێخێ خۆ محەمەد كەزبرى دەمێ گۆتیێ: «نەرازیبوونا خۆ دیارنەکە ژ رەفتارێن هەڤبەر دەمێ کارەکی ئێک بکەت بەروڤاژی شەریعەتی بیت».

ئەڤ ئامۆژکارییە هاتە گرێدان ب ژیاناوی ڤە و بوو رێبازەک د رێیا گەهاندنا وی بۆ خودێ!. چیڕۆک دبێژیت: دەمێ مەولانا خالد چوویە حەجێ و گەهشتییە حەرەما کەعبێ، دیت مروڤەکى پشتا خۆ یا دایە دیوارێ کەعبێ و پێت خۆ یێن درێژ کرین. ئێکسەر ئەو بلەز چوو دا ڤێ خەلەتییێ دروست کەت و نەهیا وی بکەت ب دەستێ خۆ، یان ب ئەزمانێ خۆ یان ب دلێ خۆ، وەکی فەرموودە دبێژیت. بەلێ وی زەڵامی بەرسڤا وی دا و گۆوتێ: «خالد، تە چ زوی ژبیر کر ئەو وەسیەتا شێخێ تە گۆتییە تە..!!؟

ئەڤێ بەرسڤي ژیانا مەولانا خالدى ئێکسەر گوهارت و دەرس ژ ڤێ چیڕۆکێ وەرگرت کو: نابیت تو موعارز بی بۆ هەر رەفتارەکا مرۆڤ دکەن و دڤێت تو رێزێ ل بۆچوونێن وی بگری، هەتا هەکە تە حەز ژ رەفتار و هزروبیرێن وی نەکر بیت!. ئەڤە ژ بنەمایێن ژێکجوداکرنێن بیروبۆچوونێن جڤاکی نە و جوداهیێن دیموکراسیێ نە. هەروەسا ژێک جوداکرنا کوژیێن دیتنێ نە. ئەڤ هزرە بوو، کو مەولانا خالد وەلێ کری دویماهیکێ بگەهیتە هندستانێ دا رێبازا نەقشەبەندیێ وەرگریت ب بەرەکەتا شێخێ عیرفانی شێخ عەبدولڵایێ دەهلەوى، لەوما رێباز و تەریقەتا نەقشەبەندی، ئەڤ سالوخەتە کرنە هندە بنەما، کو ل سەر بچن ب ڤان خالا:

– هەکە مووسایی سەبر کێشابا، دا حیکمەتا خزری زانیت.

– هەکە وە غەیب زانیبا دا واقعێ تو تێدا دژی هەلبژێری.

– هەکە پەیڤا بەرامبەر هزار رێک برنێ، کو کافر دبیت؛ تنێ ئێک ڕێ هەبیت، کو هێژ باوەردارە، دڤێت تو وێ ڕامانا باوەرییێ ژ پەیڤا وی ب هەلبژێری.

– تو نوزانی خودێ خزینێن خۆ ل کیرێ ڕاکرینە..!!

– مرۆڤێ کارێ ئەهلێ جەهنەمێ دکەت، هەتا د ناڤبەرا وی و ئاگری؛ تنێ بهۆستەک دمینیت، ئێکسەر کارێ ئەهلێ بەهشتێ کر و چوو بەهەشتێ.

– گۆتە أبو الحسين النوري: «مورادا خودێ چییە ژ مرۆڤان؟ گۆتێ: «ئەوا ئەو ل سەر….»!!.

دو: بەرز و بلنداهییا ئاستێ بەرفرەهییا ئجتیهادێ، مەولانا خالد بنیاتێ ئازادییا ئیجتیهادێ دانا، کو دبیت ئیجتهادا وی، نە وەکی شەریعەتی بیت ١٠٠٪، بەلکو جاران دیار بیت موخالفی شەریعەتییە، لەوما دڤێت سەحکەینە مەرەم ژ ئیجتیهادێ، لەوما مەولانا خالدى ژێک جوداکر د ناڤبەرا شەریعەت و راستیێ دا، کو دبیت وەک زاهر کریارا هەڤبەر موخالفی شەریعەتی بیت، بەلێ یێن عارف دزانن کو ئەڤە ل گەل مەقسەد ژ شەریعەتییە و هەکە ل گەل حوکمێ شەریعەتی نەبیت. بەلێ یا گرنگ ل گەل حوکمێ راستییێ بیت، کو ئەو ژی مەقسەد ژ شەریعەتییە، بەلێ هێژ حوکمێ شەرعییێ وی دەمی نەگەهشتییە ڤان ئاست و بۆچوونان..!! ژبەر کو شەریعەت تنێ ل سەر ستوینێ وێنا و مەرجێن بەرچاڤ حوکمی دکەت، لەوما هزرا تەشریعکرنێ و تەحقیقکرن هاتە دامەزراندن ل دەف ئەهلێ عیرفانێ، ب تایبەت هەرسێ ستوینێن روناهییێ ئبن عەرەبى، جەلالەدين رۆمى و مەولانا خالدى، بەری وان ئەبو حامد غەزالى، ڤان کەسا زانینەکا بەرفرەهـ ب زانستێ شەرعی هەبوو، بەلێ دناڵین ژ بەر ڤالەهییا زانستێ روحی، هەر ئێکى ژ ڤان ستوینێن رۆناهییێ چیڕۆکا خۆ هەبوویە کا بۆچی دویر کەتن ژ خاندنا فقهی و بەرەف قوتابخانێن روحی چوون، لەوما رێیا نەقشەبەندی پەسەند کر، کو ئەو رێیە مرۆڤی بگەهینیتە خودێ، کو یا ئاڤاکرییە ل سەر بنەمایێن گەهشتنا ئاستێ راستییا عیرفانی و نابیت مرۆڤ ب ڕاوەستیت ل سەر سنوورێن نەصی، زێدەبوونا زانینا شەرعی بێی ئاستێ زانینا روحی، مرۆڤی دبەتە هیلاکێ..!! ژ بەر هندێ دگۆت: «یێ تەشریعێ بکەت بێ تەحقیق؛ ئەو فاسق بوو، ئو یێ تەحقیقێ بکەت بێ تەشریع؛ ئەو زەندیق بوو!»، لەوما دگۆتە مەولانا خالدى خودانێ دو چەندکێن پەڕا، وەک ئیشارەتەک کو سەرکێش بوو د بوارێ دین و دونیایێ و ئیجتیهادێ دا.

سێ: پیرۆزییا مرۆڤی د رێیا نەقشەبەندی ڕابوویە ل سەر زکرێ دلی، نە ب حەرەکا وەکی قادرییا ژ بەر کو ل دەف وان: «دل ئەو جهێ خودێ یە!! وەک فەرموودا قودسی، خودێ دبێژیت: «مەزناتییا من، جهێ من ل ئەرد و ئاسمانا نەکر، بەلێ جهێ من ل دلەکێ باوەردار کر»!!. لەوما دگۆتی دل مالا خودێ یە، د ڤێ فەلسەفێ دا مرۆڤ پیرۆز کر ژ بەر مالا خودێ یا د دلێ مرۆڤی دا و ژ مرۆڤی تیشکێن روناهییا خودێ دەردکەڤن..!! لەوما شێخ و مامۆستایێ مەولانا خالدى، بەری وی دا بچیتە رەصافە ل بەغدا، ٥ پێنج هەیڤا ل دەف قەبرێ قوتبێ عارف عەبدلكەريم جيلى بمینیت، ئەڤە ئەو شێخە یێ بەرنیاس ب فەلسەفا مرۆڤی د مێژوویا ئیسلامی دا ب رێکا زمانێ سۆفیەتێ، کو ئەو مرۆڤی پیرۆز دکەت و دیار دکەت د پەرتوکا خۆ دا مرۆڤێ تمام کو تەجەلیاتێن خودێ دیار دبن ل دەف مرۆڤی، ژ بەر ئەو هەلما خودێ یە و روناهییا وى یە و ژ خودێ چێبوویە، کا چەوا پەیڤ ژ دەڤى دەردکەڤیت و هەلما مرۆڤی ژ نەفسا مرۆڤی دەردکەڤیت و سیبەرا مرۆڤی ژ مرۆڤییە، هەر مرۆڤ ژی رەنگڤەدانا خودێ یە..!! لەوما مرۆڤ دشێت ببیتە مرۆڤەکێ تەمام و مرۆڤێن تەمام پێغەمبەرە، پشتی وێ زنجیرا نەقشەبەندییا بەرزە، ئەوێن ب تەمامی د رێیا زکر و تەزکییا دلی کری، لەوما د رێیا نەقشەبەندیێ دا، پلە هەنە مرۆڤ دگەهیتێ، وەکی غوث الثقلين هەتا قطب العارفين و هەتا ملاذ السالكين. بەلێ ئەڤ تەمامییە دهێتە خوارێ ب گونەها و نەزکر و تەزکییا خودێ.

چار: ڤەکرنا دەرگەهێن پێکڤەژیانێ ل گەل مەزهەبێن جودا ژ باشیێن ڤێ ڕێیا نەقشەبەندی ئەوە، ژێک جوداکرنا مەزهەبا نینە، بەلکو دبنە ئێک د ڤێ رێکێ دا، لەوما مەولانا خالد بەحسا سەرەدانا خۆ بۆ ئیرانێ دکەت، د وی دەمی دا، کو هەڤڕکییا سیاسییا دژوار هەبوو ل ناڤبەرا ئوسمانییا سونی و صەفەوییەتا شیعی، بەلێ ل سەر هندێ ئەڤە نەبوونە رێگر، کو پەیوەندییا مرۆڤایەتی بهێتە قەتاندن د ناڤبەرا مەزهەبێن جودا دا، لەوما کا چەوا بەحسا وەلیێن سونا دکر، وەسا بەحسا وەلیێن شیعا دکر، مەولانا خالد زنجیرێن مەزهەبا شکاندن و مەرج دکرە ئەڤ روناهیا دهەلێت د دلا دا..! لەوما سەرەدانا فەقیهـ و زانایێن شیعا دکر و مەدحێن وان دکرن، وەکی شێخ ئیسماعيلێ كاشى، هەروەسا بەحسا ئیمام عەلیێ رەزا، کو ئیمامێ هەشتێ یە ل دەف مەزهەبێ ١٢ ئەئیما الإثني عشرية، دیوانەکا شیعری ب فارسی مەدحێن وی کرینە، بەلکو دەمێ ڕۆژانە ختما خاناکانا مەزن دکر، بەحسا ئیمامێن ئەهل بەیت دکر، وەکی: حەسەن و حوسەینا و جەعفەرێ صادق، کا چەوا بەحسا سەلمان فارسی دکر، لەوما وی ئەڤ زنجیرێن مەزهەبی شکاندن.

پێنج: براینییا ل ناڤبەرا ئولێن ژێکجودا، براینییا ئولی ل دەف مەولاناى دیار دبیت ژ قوتابخانا شێخێ ئەو ل سەر هاتییە پەروەردە کرن ل هندێ کو شێخ عەبدلڵایێ دەهلەوىیە، هندستان وەکی موزەخانەکا ئولایە، هەروەسا شێخێ دەهلەوى هاتییە پەروەردە کرن ل سەر دەستێ قوتابخانا ئبن عەرەبى ل هندێ؛ ئەوێ قوتابخانا خۆ دانای ل سەر ڤیانێ و بەیتێن هۆزانێن وی، ئەڤ دەرگەهە بۆ ڤەکر دەمێ د هوزانەکا درێژ دا  دگۆتی، کو تنێ دێ بۆ وە دو بەیتا کەینە کوردی دەمێ دگۆت:

مالەکا سەنەم پەڕێسا و کەعبا تەوافێ و لەوحێن تەوراتێ و پەرتوکا قورئانێ

ئەزێ ل سەر دینێ ئەڤینییێ، ژ بەر هندێ من بەرێ ڕێکا خۆ دایێ،

ئەڤینی دینێ منە و باوەرییا منە

ل دویماهییێ خودانێ ڤێ نڤێسینێ دبێژیت: «ل دەستپێکێ ئەز ژی دەرچوویێ ڤێ قوتابخانێ بووم، دەمێ ئەز دچوومە مەجلسا شێخ ئەحمەد کفتارو، بۆ زانین شێخ ئەحمەد كفتارو یێ بەرنیاس، کو بۆ دەمێ ٥٠ ساڵان موفتیێ گشتی یێ سووریێ بوو، ئەو ژی شێخەکێ ڕێیا نەقشەبەندی بوو، ل وێ مەجلسا وی یا کو ب هزاران دهاتنێ ل هەمی حەفتییا چو جارا مەجلسا خۆ نە ڤەدکر هەکە ختما خواجا کانێ نەخواندبا، ئەو ژی دیارکرنا زنجیرا شێخێن رێیا نەقشەبەندییا بەرز ب رێز و حورمەت دهژمارتن، کو ٧٣ ئیمام بوون دەست پێ دکر ژ پێغەمبەری س. خ، پشتی هینگێ ئەبو بەکر صەدیق و پاشی سەلمان فارسی هەتا دگەهشتە شێخ ئەحمەد كفتاروی!! بەلێ ئەوێن دخواند دەمێ دگەهشتە ژمارا ٣٢ێ کو بەحسا مەولانا خالد کوردییە، دا ل سەر زێدەکەت و بێژیت: «مولانا الإمام العارف كاشف الأسرار وخازن الأنوار وغوث الثقلين وحجة المهتدين وإمام المسترشدين، قطب العارفين وغوث الواصلين وزاد السالكين الإمام الرباني مولانا خالد النقشبندي ذو الجناحين رضي الله عنه وأرضاه وأدام نوره وفضله في العالمين» . هەر دەم شێخ ئەحمەد کفتارو دا چیڕۆکەکێ یان دویا ل سەر مەولانا خالدى بێژیت، کا چەندێ خۆڕاگر بوو و ب سەبر بوو ل سەر ڕێیا ڕێبازا خۆ دا بگەهیتە خودێ و مەنزیلەتا وی بەرز بیت ل سەر رێیا عارف و سالکێن ڕێیا تەسووف و تەزکییا نەفسی و بەرزبوونا رووحی ب تەریقەتا نەقشەبەندی، کو ل سەر تەزکییا دلی کار دکر».