ژ بەر كو عرفانا كوردی، ھەرگاڤ ناڤەندێ(وسط) وەردگریت، لەوما ب سێكوچكەیان دەربڕینێ ژ مەعریفە و فەلسەفەیا عرفانی دكەت و ستوونی دامەزریایە و ل ناڤەندێ بەر ب ژێر یان بەر ب ژۆر دچیت یان ب ڕەنگێ سێكوچكەیی دبیتە تەمامكارێ ئێك. د عرفانا كوردی دا چو تشت (كرێت، پیس و خراب) ناھێتە دیتن، بەلكو (كرێتی، پیسی و خرابی) ھۆكارن ژ بۆ دیاربوونا (جوانیێ، پاكیێ و چاكیێ)، لەوما پێویستییا پێویستیێ یە.

د سێكوچكەیا (عەشق، ئیمان و عەقل) دا كو بنێشەیێ عرفانا كوردی ل سەر ئاڤا دبیت، عەشق خالا ھەری سەرەكییە د موقەدەس ھێلانا ئیمانێ و پیرۆزراگرتنا عەقلی دا. سێكوچكەیا (یەقین، ئیمان، باوەری:عەقیدە)، واتە ڤەخواندنا ستوونی ژ بۆ بابەتان، پێكھاتا بەر ب ژۆرچوون ژ ئیمانێ بەر ب یەقینێ و داكەفتن ژ ئیمانێ بەر ب باوەریێ یە، ژ بەر كو باوەر دبیت بھێتە گوھۆرین، وەك سوننەیەك ببیتە شیعە یان ژ دینەكی بچیتە سەر دینەكێ دیتر، لێ ئیمان نەگۆڕە، لەوما خالا ناڤین د ڤی بابەتی دا ئیمانە و ئیمان ژی ب دنیابینییا عرفانی، ھەول و بزاڤ ژبۆ بەر ب ژۆر و یەقینێ ڤە چوونە.

د ھەمی دینان دا، خالێن ئیمانی نزیك یان ھەڤپشكن، ئیمان: ب خودێ، ب فریشتەیان، ب پێغەمبەرێن ھنارتی، ب كتێبێن ئاسمانی …ھتد، تەنێ جوداھی د رەنگێ دەربڕین ژ خالێن ئیمانێ دا ھەیە كو ئەڤە ژی وێ ڕاستیێ ددەتە دیاركرن كو ھێدی ھێدی دین بەر ب تەکووزبوونێ(تكامل)ڤە ھاتییە.

د خالا ئیمانی یا عرفانی دا، ژ بلی ئیمانداری یا دینی، سێكوچكەیەكا زێڕین یا مەعریفی دھێتە مەیدانێ، دا كو ئیمانەكا باوەركی-جڤاكی نەبیت و ئیمانەكا مەعریفی-عرفانی بیت، ئەو ژی سێكوچكەیا (خۆناسی، خودێناسی، خولقیەتناسی)یە، ژ بەر كو ھەتا تاك خۆناس نەبیت، نابیتە خودێناس، ھەتا خودێناس ژی نەبیت، نابیتە خولقیەتناس، ھەتا خولقیەتناس ژی نەبیت، ئیمان دێ د لاوازییەكێ دا بیت و د كوردەواریێ دا دھێتە بناڤكرن ب (ئیمان سست)، ژ بەر كو تاك یێ ئیمان سست نەبیت و خۆناسی و خودێناسییا وی بێ خولقیەتناسیێ ب سستی دھێتە ناسین، ژ بەر كو مەزناھی و دلۆڤانی و میھر و كەرەما خودێ ب دروستی نەناسیت.

خۆناسی وەكوەك ئافریای و وەك جێگر(خەلیفە) بھێزبوونا ئیمانێ یە، ئەزموونكرنا كریاركی یا تایبەتمەندیێن ناڤێن جوان (ئەسمائولحوسنا)، پاككرنا ڕۆحێ یە و ناسینا بێگەردییا خودێ یە، لەوما ئیمان د عرفانا كوردی دا، گرێدایی نییە ب ڕوكنێن دینی ڤە، ژ بەر كو د خالا باوەرییا گشت ئافریایێن مرۆڤی دا دبینیت، كو دبیت بھێتە گوھۆڕین د رەوشەكێ دا، یان زانیارییەك و ناسینەك و پەیبرنەكا مەعریفی دا.

لەوما ژی جزیری د ھەلبەستێن خۆ دا ب ڕۆنی ڤی بابەتی ڤە دبێژیت، ژ بۆ میناك:

دل گەشتەمە ژ دێرێ

ناچمە كنیشتەیێ قەت

میحرابا وێ ب من ڕا

وەر دا بچینە لالەش

ئێدی ئەو ئیمانا خودایی یا كو ھەی، دھێتە گرێدان ب زاتێ خودێ و ژ بۆ بەر ب یەقینچوونێ، خۆناسی و خولقیەتناسیێ ب پێستركا مەعریفەیا ئیمانی دبینیت كو ئیمان، خودان مەعریفە و ھشمەندەییەكا تایبەت ب خۆیە، تایبەت نینە ب چو دینەكی ڤە، لێ ھەمی دین ژی دكەڤن ناڤ بازنەیا ئیمانێ دا، ژ بەر كو دینێ بێ ئیمان كریارەكا ڤالایە و باوەری و عەقیدەیا بێ ئیمان ژی مەعریفەیەكا ڤالایە.

مرۆڤێ كورد، ئیمانەكا عرفانی یا ھەی، ژ بەر كو وەرگرتی نییە ژ ئەنجامێ دینان، ژ بەر كو د سێكوچكەیا (خۆناسی، خودێناسی، ئافراند-خولقیەتناسیێ) را ئاڤا بوویە، وەك پەروەردەیا خێزانی، لەوما ژی ئەڤ ھەر چار دینێن سەری ب ھزاران سالانە ل ڤێ دەڤەرێ بێ كێشە ژیاینە، ب وان روودانێن بەرێ و ڕوودانێن سەردەم ژی، پەیرەوكارێن ڤان چار دینان دەست ژ وێ ئیمانا عرفانی بەرنەدایە، كو دینێ خۆ پێ پەیرەوكری یە و نەبوونە پشکەك ژ دوژمناتییەكا بەردەوام د گەل ھەڤ ژی، ئەگەر دژاتییەك ھەبووبیت ژی، ئالیێ د گەل ھەڤبوون و پێكڤەژیانێ ب ھێزتر بوویە.

ھەر ئەڤە ژی بوویە ئەگەر كو ئوسمانی كوردێن ئەرمەن و ئێزدی كۆمكوژ بكەن و ل خاكا وان دەربێخن، ئو سۆڤیەتی كوردێن موسلمان كۆمكوژ بكەن و ل خاكا وان دەربێخن.

ئەم كورد چ جاری بندەست نەبووینە، د گەل ھەر ئیمپراتۆریەكێ بووبین، مە ھەبوونەكا كوردانە و سەرخوەبوونەكا ئیمانی ب خۆڤە ھەبوویە، لێ د ڤان سەد سالێن داویێ دا ئەم بن دەست بووینە، ئەو ژی دەستبەردەان بوویە وەك جڤاك ژ وێ عرفانا كوردی(ھەرچەندە د ناڤ پەروەردەیا خێزانی و پەیوەندییێن بنەمالەیی دا ھێشتا رەنگڤەدان ھەیە بێی پێ بحەسین).

ھەر ل دەمێ دەستبەردان ژ عرفانا كوردی، ل سەر باوەڕێن دینی كوردكوژییا ب دەستێ كوردی دەستپێ بوویە و بوویە ئەگەر كو وەك مللەتەكێ سەربخۆ نەژین، كو دەستبەردان بوویە ژ ئیمانا عاشقانە و عاقلانە، ب خۆناسی و خودێناسی و خولقیەتناسییا عرفانی.

ژ بەر كو بەری ڤان ڕوودانان، سەدان نمونەیێن دیرۆكی ھەنە، كو ھەرچار دینێن كو ل كوردستانێ ھەی، ھەڤ پاراستییە، ژ بۆ پاراستنا ئیماندارێن ب دینێن دیتر دیندارێن خۆ بەر ب مەیدانێن شەڕی برینە، وەك ڕوودانا دێرا ئەختەمارێ، كو ھەمی ل ژێر سێبەرا ڤێ ئیمانا عرفانی بوو، ئەو ڕحا ھەڤكاری و پێكڤەبوونا مرۆڤایەتی، ژ بەر كو د عرفانێ دا، دین ژ بۆ خاترا خۆشبەختییا مرۆڤان ل دونیایێ و ئاخرەتێ یە، نەك ژ بۆ ب جەھەنەمكرنا ڤێ دنیایێ یە، كو ژ بەر دەستكەفت و ناڤ و دەستھەلاتا ڤێ دونیایێ، ئاخرەتێ ژی بدۆڕینین.

لەوما ئیمانا (راست و درست و وەیی) كو مرۆڤان بەر ب یەقینێ دبەت و تێدا خۆ بناسیت و خولقیەتێ بناسیت و خودێیێ میھرەبان بناسیت، ئێدی نابیتە ئەگەرێ سستی و خاڤییەكا ئیمانی، دێ مرۆڤەكێ خودێیی لێ ئاڤا بیت، مرۆڤەكێ دژی ستەمكاریێ ھەتا د گەل دوپشك و ماران ژی لێ ئاڤا دبیت.

ئیماندارێ عرفانی، مرۆڤەكێ ژینگەناسە و نە تنێ ئاڤاكارێ ژینگەها جڤاكی و ژینگەها سروشتی یە، بەلكو د ھەمی بیاڤان دا تاكسازەكێ چاكسازێ جڤاكسازە؛ ژ بەر كو خۆ دبینیت پشکەك ژ خولقیەتێ و (ئەركدار و مافدار و ئارمانجدار)ە، ب ڤێ ئیمانا (راست و دروست و وەیی) یا (ئەرك، ماف و ئارمانج) خۆ دبینیت خەلیفەیێ خودێ د ئاراستەبوونا خۆ یا مرۆڤی دا- د تاكسازییا خۆ دا، لەوما تاكەكێ چاكسازە، ب ھەبوونا تاكێن وەھا جڤاكسازییەكا كولتووری ئاڤا دبیت، كو جڤاكەكا ئەركدار و مافدار و ئارمانجدارە، ب وێ یەقینا كو تێگەھشتن ژ ئیمانێ و پێگەھشتن ب ئیمانێ یە.

لەوما عەشق ب خولقیەتێ ب ڕێیا ئیمانەكا عاقلانە، دبیتە ھێڤێنێ پێكڤەبوونا مرۆڤاتییێ د ناڤ دینان دا و دین د ناڤ لەپێن دەستھەلاتخوازێن دینی دا نامینیت، بەلكو دین ب پیرۆزییا خۆ دێ د ناڤ دلێن پڕ ئیمانێن ئیمانداران دا بیت و بەر ب یەقینبوون ب حەقیقەتا خودایی یا دین و دونیایێ ڤە چیت، دێ بەر ب خودێ د ئامادە بن ژ بۆ ڤەگەڕیان ژ بۆ بال خودێ، ب یەقینا كو ئەم ژ خودێ نە و دێ بەر ب خودێ ڤەگەڕین، د ڤی دۆخێ وەھا دا، مرۆڤ دبیتە بوونەوەرەكێ (چاك، پاك و جوان)، ئێدی نە ترس ژ سزایی پەیدا دبیت، نە چاڤ ل پاداشتێ ھەیە؛ چنكو تەڤ خولقیەتێ ب نعمەتا خودێ دبینیت كو پێخەمەت مرۆڤاتیێ ھاتییە ئافراندن، ئەو ھەر ل ڤێ دنیایێ ئەزموونكەرێ شوكرانەیا وی پاداشتێ مەزنێ خودێ یە، كو د ڤێ ژیانا دونیایی دا بەخشییە مرۆڤان، لەوما پشتڕاست و دلنیایە ژ زێدەبوونا دلۆڤانی و میھر و پاداشتا خودێ ژ ئاخرەتێ و مرادا ئیماندارێ وەھا تنێ دبیتە دیتنا زاتێ خودێ، كو بگەھیتە یەقینا ڕەھا و بێ سنوور، لەوما ژی ھەرگاڤ مرۆڤێ عارف، پەیڤێن وەك فیراق و ھیجران ب كار دئینیت و خۆ دبینیت مرۆڤێ دابڕیایی ژ حەقیقەتا رەھا.

ئێدی ئیمان تێرا مرۆڤێ عارف ناكەت، د مەیدانا یەقینێ دا دخەبتیت، ب یەقین دبیتە مرۆڤەكێ (ئەركدار، مافدار و ئارمانجدار)، ئارمانج ژی پێكدھێت ژ سێكوچكەیەك (ڕاستی، دروستی و وەیی) كو ھەر سێ پێكڤە حەقیقەتێ وێنە دكەن و ئەركێ مرۆڤی دیار دكەن كو ئەرك ژی دگەھیتە سێكوچكەیەكێ (خودایی، خولقیەتی، مرۆڤایەتی) كو مافدارییا خۆ وەك خۆبوونەكا حەقیقەت د ناڤ خولقیەتێ دا ببینیت، مافداری ژی پێك دھێت ژ سێكوچكەیەكێ (پێویستی، پێژین – بژێوی، ڕێكژین)، ژ بەر كو ھەر مرۆڤەكی پێویستی ب ھندەك تشتان ھەیە كو د ژیانا وی دا ھەبن، پێژین و بژێوی یا ژیانێ ژ خوارن و ڤەخوارن و ھەوایێ پاك، ڕێكژینا كو مرۆڤ ب ئازادانە ژ بۆ خۆ ھەلبژێریت كا چاوا بڤێت بژیت ژ خۆ دگریت، بێی كو (دەستنەخۆشی، زیان و كەرب) ژێ چێ ببن.

لەوما عرفانا كوردی گرنگی دایە خالا (عەشق، ئیمان و عەقل)، كو تێدا پیرۆزیێ ددەتە (ژینگەها جڤاكی و ژینگەها سروشتی)، د ناڤ ژینگەها سروشتی دا ھەم خۆ بكارھێنەرێ ژینگەها سروشتی و ھەم پارێزەێ ژینگەها سروشتی دبینیت و د ژینگەها جڤاكی ژی دا (ژن) وەك پیرۆزییەكێ دھێتە دیتن و ڕۆلێ پەروەردەیا خێزانی، ڕێبەرییا مالێ، ژینگەها ڕەوشەنبیرییا مالێ پێڤە دھێتە گرێدان، لەوما گۆتنا كوردییا ھەی دبێژیت: دایكێ ببینە، كچێ بخوازە؛ ژ بەر كو ئەگەر دایكەكا (عاشق، ئیماندار و عاقلدار) ھەبت، ئێدی بەختەوەرییا مالێ ئاڤا دبیت و كورد دبێژن: مال ژنە، بنیات خانی کو د كوردەواریێ دا (مال) واتەیا خێزان ژ بۆ دەربڕینا ڤی دەمێ مەیە.