پرۆسەیا رەوشەنبیری، میکانیزم و داینەمۆیا سەرەکی یا هشیارییا جڤاکی و وەرارا مرۆڤی و پێشڤەچوونا شارستانی یە. د دیرۆکا هەڤچەرخ یا مللەتان دا، گەلەک جاران بیاڤ و دەرفەتێن رەوشەنبیری کەفتینە بن کارتێکرنا مۆنۆپۆلکرنا جوگرافی، ب شێوەیەکێ کو سەنتەرێن باژاڕێن مەزن دبنە تاکە مینبەرێن بەرهەمئینانا هزر، هونەر و ئەدەبیاتان. بەلێ یا راست ئەوە کو جڤاکەکێ ته‌ندروست و هشیار ب هه‌می پێکهاته‌، دەوروبەر و قەزا و ناحیەیێن خۆ ڤە دهێتە ناسکرن، نە ب تنێ ب ئەکتیڤبوونا  بزاڤێن رەوشەنبیری و هزری د سەنتەرێن باژاڕێن مەزن دا.

ئەکتیڤکرن و چالاککرنا بزاڤێن رەوشەنبیری ل دەرڤەی سەنتەرێن باژاڕان (ل قەزا، ناحیە و کۆمەلگەهان) نە ب تنێ دەستکەفتەکێ فەرهەنگی یێ لاوەکی یە، بەلکو پێدڤییەکا گرنگە و دۆزەکا سەردەمی یە بۆ قورتالکرنا جڤاکی ژ مەترسیێن نەهشیاریێ، چونکی پشتگوهکرنا دەوروبەران، بۆ بەرهەمئینانا تاکێن نەهشیار کارگەهەکا مەزنە.

ئاریشەیا هه‌ری‌ مه‌زن ئەوە هەکەر د به‌لاڤکرنا سه‌رمایێ رەوشەنبیری دا، دروستبوونا دوالیزما «ناڤەند و پەراوێز» دروست ببیت. سەنتەرێ باژاڕی وەک ناڤەندەکا دەستهەلات، دارایی و رەوشەنبیریێ دهێتە تەماشاکرن و قەزا و ناحیە وەک پەراوێز د هزر و پلانێن ستراتیژی دا بهێنە پاشگوهـ ئێخستن. ئەڤ دابەشکارییە ژ روویێ جڤاکی ڤە دێ گەلەک یا مەترسیدار بیت؛ چونکی کولتوور و هشیاری وەک بایەکێ پاقژن، نابیت ب تنێ ل جهەکێ دەستنیشانکری بهێنە زیندانیکرن.

پشتگوهـ ئێخستنا دەوروبەران دێ بیتە ئەگەرێ دروستبوونا جوداهییەکا کویر یا فیکری د ناڤبەرا تاکێ باژاڕی و تاکێ دەوروبەران دا. دەما کو گەنجەک ل سەنتەرێ باژاڕی د ناڤبەرا پێشانگەهێن پەرتووکان، شانۆگەری و دیدارێن هزری دا بژیت، و د هەمان دەم دا گەنجەک ل ناحییەکێ یان کۆمەلگەهەکێ ژ کەمترین خزمەتگوزارییا کولتووری یێ بێبەهر بیت، ل ڤێرێ دەرزەکا مەزن د ناسنامەیا نیشتیمانی و کولتووری دا دروست دبیت. ئەڤ بۆشاییە دێ رێکێ خۆش کەت کو جڤاک پارچە پارچە بیت؛ ناڤەند بەر ب مۆدێرنێتە و هشیاریێ ڤە بچیت، بەلێ پەراوێز د ناڤ بازنەیەکێ دائێخستی یێ کولتوورێ نەریتێ یێ کۆنکرێت و پاشڤەمایی ڤە بمینیت.

دەما کو کەرەستێن رەوشەنبیری (وەک پەرتووکخانە، سینەما، شانۆ، گەنگەشەیێن هزری و کۆڕ و سمیناران) ل دەرڤەی سەنتەری کێم دبن یان هەر نەمینن، فەزایەکێ تال و تاری ل هەمبەر گەنجان و تەخێن جڤاکی دا سەرهلددەت. ترس د وێ چەندێ دایە کو ئەڤ بۆشایی یە چو جاران ب ڤالا نامینیت، بەلکو ب دیاردەیێن نەرێنی تژی دبیت کو مەترسیێ ل سەر پاشەڕۆژێ دکەن، وەک:

– پەیدابوونا هزرا توند و دەمارگیری: هەبوونا ڤالاهییا رەوشەنبیری، دێ بیتە ئەردەکێ ب پیت بۆ چاندنا هەر جۆرە هزرەکا توند و تیژ، چ یا ئایینی بیت یان جڤاکی و عەشائیری، چونکی رەوشەنبیری تاکی فێری قبوولکرنا جوداهییان دکەت، نەبوونا وێ ژی دەمارگیریێ بەرهەم دئینیت.

– بەرزەبوونا ناسنامەیێ و خۆدانەپاش ژ پشکداریێ: گەنجێن دەوروبەران، د بێدەنگییا کولتووری دا، هەست ب نامۆبوونێ دکەن. ئەڤ چەندە وان دێ پال ددەت کو خۆ د ناڤ جیهانبینیێن دەرەکی یێن نەگونجایی دا وندا و بەرزە بکەن، بێی کو شیانێن فلتەرکردن و رەخنەگرتنێ هەبن.

– بلندبوونا رێژەیا ئاریشەیێن جڤاکی: کێمبوونا هشیارییا یاسایی، مافێن مرۆڤی و کولتوورێ دایەلۆگێ، سەرهلدانا توندوتیژیێ، کێشەیێن خێزانی و نەبوونا گیانێ لێبۆرینێ د ناڤ جڤاکێن دەوروبەر دا زێدە دکەت.

لەوڕا پێدڤییە چو جاران، پشتگوهکرنا پرۆسەیا رەوشەنبیری ل ڤان دەڤەران نەهێتە کرن، داکو نەبنە کارگەهێن بەرهەمئینانا خەلکێ نە هشیار؛ چونکی ئەڤ تەخە، د پاشەڕۆژێ دا، دێ بنە بارەکێ گران ل سەر ملێن سەنتەری ب خۆ؛ ژ بەر کو هەڤتەریب ل گەل پێشڤەچوونا سیاسی، دیمۆکراتی یان ئابۆری ب سەرکەفتیانە بڕێڤە ناچیت هەکەر پانتاییەکا بەرفرەهـ ژ جڤاکی د نەهشیاریێ دا بژیت.

ئەم نکارین بەحسێ دیموکراسیەتێ، گەشەپێدانا بەردەوام یان دادپەروەرییا جڤاکی بکەین، دەما کو «دادپەروەرییا کولتووری» د ناڤبەرا باژار و دەوروبەران دا نەبیت. هەر وەک چاوا وەلاتیەک ل قەزایەکێ یان کۆمەلگەهەکێ مافێ سروشتی یێ هەی ل سەر خزمەتگوزاریێن سەرەکی وەک ئاڤ، کارەب، رێکوبان و ساخلەمیێ، ب هەمان شێوە مافێ وی یێ هزری و مرۆڤایەتی یە کو دەستێ وی ب سەرمایێ رەوشەنبیری ب هەمی تایێن خۆڤە بگەهیت.

پێدڤیێن سەردەمێ نوی، مۆدێلەکێ جودا یێ رەوشەنبیریێ دخوازن؛ رەوشەنبیریەکا دیموکراتیک و ئاسۆیی، نە رەوشەنبیریەکا پله‌وپایه‌داری و مۆنۆپۆلکری. پێدڤییە پەیڤ، هزر و داهێنان ژ کەتوارێن ئەرستوکراتی یێن سەنتەرێن باژاڕێن مەزن دەربکەڤن و ببنە خوارنا رۆژانە یا گەنجێ ل کۆمەلگەهـ و ناحیەیان. هشیاری نە ئیمتیازەکا باژێری یە، بەلکو پێدڤییەکا گشتی یە.

ل دووماهییێ ب دیتنا مە، ئەکتیڤکرنا بزاڤا رەوشەنبیری ل دەرڤەی سەنتەرێن باژاڕان، مەرجێ سەرەکی یێ پاراستنا ئاسایشا جڤاکی، فیکری و نیشتیمانی یە. هەکەر ئەم ڤێ پێنگاڤێ ب دروستی نەهاڤێژین، دێ پشکۆژێن وێ ل پاشەڕۆژەکا گەش چرمسن. ئاڤاکرنا مرۆڤی هەمبەر ئاڤاکرنا کۆنکرێت و ئاڤاهییان پێشەنگە و ئەڤ مرۆڤە ژی ناهێتە ئاڤاکرن ب تنێ ب رێیا رەوشەنبیریەکا دادپەروەرانە نەبیت کو تەڤایا جوگرافیایێ و تەخێن جڤاکی ب خۆ ڤە بگریت. دەمێ وێ هاتییە کو قەزا و ناحیە و کۆمەلگەهـ، نەبنە کێلگەهێن پەراوێز ئێخستی، بەلکو ببنە بیاڤێن زیندی و پشکدار د داهێنانا هزری و مرۆڤایەتی دا.