دەم پەدیتار ئان تێگەھشتنەكە كۆ گەلەك ڕەھەندێن فەلسەفی – دینی – زانستی – زمانی ب خوە ڤە دگرت. فەلسەفەیێن جداجدا ب ڕەنگێن جداجدا بەھسا دەمێ دكن و د دەمێ دگەھن. د چیڤانۆكان و د دینان دا، وەكی تێگەھشتنێن جدا ژ دەمێ، ب ڕەنگێن گەلەك جدا بەھسا دەمێ دكن. زانستێن فیزیكێ، ستێرناسیێ، گەردوونناسیێ، … گەلەك جاران ب ئاوایێن جدا بەھسا دەمێ دكن و د دەمێ دگەھن. لێ، ھەر نەتەوە ئان ھەر زمانەك ژی ب ڕەنگەكێ جدا بەھسا دەمێ دكت و د دەمێ دگەھت. ئەم دێ پچەكێ ل سەر ڤی بابەتی بئاخڤین.

تێگەھشتنا ژ دەمێ ڕنگڤەدانا جھانبینی یا نەتەوەیانە. د ھندەك زمانان دا نھێڕینەكا جھكانی ئانكۆ مەكانی ژبۆ دەمێ ژی ھەیە. ئانكۆ دەمێ وەكی ڕێ یا قیتارەكێ دبینن كۆ ئەم د قیتارەكێ دا ل سەر وێ ھێلا دەمێ دچین، لەوما دەمێن چوویی دەمێن پاشی مە نە، ئانكۆ مە ئەو دەم ل پاش خوە ھێلانە، و دەمێن كۆ نەھاتنە ل پێشی یا مە نە. گەلەك ب ئەشكرایی، دەم و جھـ ھاتنە تێكھلكرن. ژبۆ میناك، د زمانێ عەرەبی دا پەیڤا «مستقبل» بڤێ – نەڤێ مەعنایا دەمەكێ ددت كۆ ئەم ل بەندێ نە، ئەم ب پێر وێ ڤە دچین و ل پێشی یا مە یە.

لێ د زمانێ كوردی دا، ھەر وەكی زمانێ ئایمارا یێ چیایێن ئاندێ ل باشوورێ ئامەریكایێ، بەرڤاژی ڤێ یە. دەم زنجیرەكا بھەڤڕاگرێدایی یا بوویەرانە كۆ ئەو ب سەر مە دا دبھورن. دەمێن چوویی ئەو دەمن كۆ ل پێشی یا كاروانێ بوویەران بوونە و دەرباز بوونە، لەوما ڕۆژێن چوویی ڕۆژێن پێشینن، و ڕۆژێ نەھاتی ڕۆژێن پاشین. مە دكوردیێ دا گۆتنێن پێشیان ھەنە، ئانكۆ یێن بابووباپیران، كەسێن كۆ پێش مە، بەری مە ھەبوونە. و دنیایا دی و ڕۆژێن مە یێن نەھاتی پاشەڕۆژ بوون، ڕۆژێن كۆ د سرەیا بوویەران دا ب پاش كەڤتنە و دێ پاشی بھێن، پشتی بوویەرێن دەربازبوویی و چوویی.

لێ نھا ھندەك ژ كوردێن كوردینەزان، ب تەسیر و كارتێكرنا ھندەك زمانێن دی، ھاتنە و سەر ل خوە و ل ھەمی كوردێن دی ژی شێواندیە و پێش و پاشێن دەمێ ل ھەڤ گھۆڕینە. نھا مشەكەس ھەنە، نەمازە یێن دەردۆرا پەكەكەیێ و كەسێن كۆ داخبارێن وان و ڕاگەھاندنا وانن، دبێژن ڕۆژێن نەھاتی پێشەڕۆژ.

ئەو ژ بیر دكن كۆ ھەمی ماكینەیا زمانێ كوردی، ب تەدارەكا خوە یا نھا ڤە، بەرڤاژی ڤێ یە: 1- بابێن مە پێشتر ژ مە ھەبوونە، ئەو ھەبوونە «پاشی» ئەم ھاتنە سەر دنیایێ؛ مە گۆتنێن پێشیان ھەنە، نە یێن پاشیان، یێن پاشی ھێشتا نەھاتنە كۆ گۆتنێن وان بگەھن مە.

 2- تو دێ سبەھی بھێی؟ ببۆرە، دبت كۆ ئەز نەشێم سبەھی بھێم، ئەز دێ «پاشی»، دوسبەی، بھێم.

 3- دەما تو نەگەھی بچی سەر ژڤانا خوە دگەل پزشكێ خوە یێ ددانان، دبت كۆ تو تەلەفۆنا وی بكی و ببێژی ئەز ناگەھم بھێم، دبت كۆ ئەم ژڤانێ «پاش» بئێخین و 10 ڕۆژان «پاشی» ڤێ ژڤانا نھا بھێم؟

 4- ئان بەرڤاژی وێ، دەما ددانێ تە زێدەتر تە بئێشینت و زەھمەتتر ببت كۆ ھەتا ڕۆژا ژڤانێ خوە ل بەر ئێشێ بگری و تەلەفۆنا پزشكێ خوە یێ ددانان بكی و داخوازێ ژێ بكی كۆ ژڤانا تە بئینت «پێش» و زووتر ژ ژڤانێ تە ببینت.

 5- تو ژخەوێ شیار دبی، پاشی دەست و چاڤێن خوە دشۆی، تو دەستێن خوە دشۆی پاشی نانی دخۆی، پێشی ئانكۆ بەری تو ژ مالێ دەربكەڤی كنجێن خوە ل خوە دكی، … ب سەدان و ھزاران نموونەیێن دی ھەنە كۆ كورد ب مەعنایێن «پێش»ێ بەھسا دەمێن چوویی، دەمێن زووتر دكن (پێش، پێشی، بەری، …) و ب مەعنایێن «پاش»ێ بەھسا دەمێن نەھاتی، دەمێن دەرەنگتر دكن (پاش، پاشی، پشتی، …).

نھا گەلەك كورد، ژبۆ دەما نەھاتی دبێژن ئایندە، كۆ ژ فارسیێ ئینایە، ب مەعنایا «یێ ئان یا كۆ دھێت»، ئەڤ مەعنا ژ «مستقبل»ـا ئەرەبی ھاتیە وەرگرتن، وەكی پێشەڕۆژا كوردینەزانێن نھا. ژبەر كۆ د پەیڤا عەرەبی دا ئەم ب پێر ڕۆژێن نەھاتی ڤە دچین، لێ د كوردی یا درست دا، ڕۆژێن نەھاتی كۆ دەرەنگ مانە و د سرەیا ڕۆژ و دەم و بوویەران دا ب پاش كەڤتنە بەر ب مە ڤە دھێن. د فارسی یا كەڤن دا ژی، بەری زێدەبوونا باندۆرا عەرەبیێ، وەكی كوردیێ ڕۆژێن نەھاتی «روز پسین» ئانكۆ پاشین بوون، پاشەڕۆژ بوون. ڕۆژا ھەری دوماھیێ ڕۆژا «بازپسین» ئانكۆ «ھێشتا پاشتر» بوو.

د سۆڕانیێ دا، ھندەك كوردینەزانان دلێ وان ب «ئایندە»یا فارسی ژی ڕەھەت نەبوو، ھاتن «داھاتوو» ژی سەقەت كر. د كورمانجیێ دا (چ كورمانجی یا سەری ئانكۆ بەھدینیێ، چ ژی د كورمانجی یا ناڤین ئانكۆ سۆڕانیێ دا) پێشگرا «دا»یێ ژبۆ دەما چوویی یە: داكەڤتی ئەو تشتە یێ كەڤتبت، داڤەوەریایی ئەو تشتە یێ ڤەوەریابت، داخواز ئەو تشتە یێ ھاتبت خواستن. ھەر ب ڤی ڕەنگی «داھاتوو» ئەو تشتە یێ ھاتبت، ئانكۆ داھاتی. لێ مخابن، نھا ژبۆ وان ڕۆژان دھێت بكارئینان كۆ ھێشتا نەھاتنە. ئەو ل شوونا كۆ ژبۆ ڕۆژێن نەھاتی ببێژن «داھاتوو»، دبێ ببێژن «دێ ھێتوو». حەنەكان دكم، نەچن سبەھی وەھا ببێژن و خەلەتیەكا دی ل خەلەتی یێن زماننەزانان زێدە بكن و «پاشی» ڤێ گۆتنا من یا حەنەكانی بكن بەلگەھـ!

تێگەھشتنا مرۆڤان ژ خوە و جھانا دەردۆرا خوە ل دووماھیێ د زمانێن وان دا ڕەنگ ڤە ددت. د ھندەك زمانان دا شەڤ-و-ڕۆژ ب تاڕیتیێ دەست پێ دكن و ب تاڕیتیێ ژی دقەدن. پڕانی یا زمانێن ڕۆژئاڤایی، و ژبەر گلۆڤەڕاندن ئانكۆ گلۆبالیزاسیۆنێ، پڕانی یا جھانێ، نھا پەرگالەكا پیڤانا دەمێ ب كار دئینن كۆ نیشانەیەكا ڤێ باوەریێ یە. د پەرگالا نوو یا دەمێ، یا جھانی دا، ھەر ڕۆژەكا نوو سەعەت 12ێ شەڤێ، د نیڤا تاڕیتیێ دا دەست پێ دكت. بفكرن! عەجێبە نە؟ ڕۆژەكا نوو ل نیڤا تاڕیتی یا شەڤێ، سەعەت 12ێ شەڤێ دەست پێ دكت و سەعەت 12ێ شەڤێ ژی خلاس دبت.

لێ، بەرێ د ناڤ كوردان و پڕانی یا نەتەوەیێن بسلمان دا، ڕۆژەكا نوو ھەما درست ژ ئاڤابوونا ڕۆژێ دەست پێ دكر. لەوما دەما ڕۆژ ئانكۆ خۆرا ڕۆژا پێنجشەنبیێ ئاڤا دبت، بسلمان دبێژن شەڤا كۆ دەست پێ دبت شەڤا ئینێ ئانكۆ شەڤا جمعەیێ. ب گۆتنەكا دی، شەڤا ئینێ ئەو شەڤە كۆ سبەیا وێ ئینە. ھەر دیسا، دەما بسلمان ل بەندا دیتنا ھەیڤا نوو ژبۆ مەھا ڕەمەزانێ دمینن، دبێ ھەیڤا نوو پشتی ئاڤابوونا ڕۆژێ بھێت دیتن و ئەو شەڤا دەست پێ دبت ڕۆژا ئێكێ ژ مەھا ڕەمەزانێ یە.

ژبۆ بابووباپیرێن مە ھەمی تشت زەلال بوو: شەڤا دوشەنبیێ ئەو شەڤ بوو كۆ سبەھا وێ دوشەنبی بوو و ب ئاڤابوونا ڕۆژ ئانكۆ خۆرا ڕۆژا ئێكشەنبیێ دەست پێ دبوو. لێ، نھا كۆ پەرگالا جھانی ڕۆژا نوو ل نیڤا شەڤێ (سەعەت 12) دەست پێ دكت، ھندەك كوردێن كێمتر زانا زاراڤەكا نوو ئینا ناڤ زمانێ كوردی: شەڤا 14ێ ل سەر 15ێ؛ شەڤا شەنبی ل سەر ئێكشەنبیێ! بەری وێ كەس شاش نەدبوو. دەما تە دگۆت «شەڤا شەنبیێ» ھەمی كەس تێ دگەھشتن كۆ تو بەھسا وێ شەڤێ دكی كۆ دێ ب ئاڤابوونا ڕۆژێ ل ئێڤارا ئینێ دەست پێ بكت و سپێدەیا وێ دێ ببت شەنبی.

لێ نھا دەما تو دبێژی شەڤا شەنبیێ، ممكنە ھندەك نەزانن كا تو بەھسا كی شەڤێ دكی. ژبەر كۆ تخووبێ ڕۆژا دێ بھێت و ڕۆژا چوویی درست د نیڤەكا شەڤا ھەیی دا یە. لێ فارسان ڕێیەكا باشتر ژ ڤان كوردێن كێمتر-زانا ڤەدیتیە. فارس ل شوونا ببێژن شەڤا چارشەنبی ل سەر پێنجشەنبیێ، ب ڕەنگەكێ دی بەرانبەری خوە (ئان ھەما خوە) تێ دگەھینن. بئینن بیرا خوە كۆ ل نك كوردێن بەرێ، و ل نك دیندارێن مە ھەتا نھا ژی، شەڤا پێنجشەنبیێ ئەو شەڤە كۆ ل ئێڤارا ڕۆژا چارشەنبیێ ب ئاڤابوونا ڕۆژێ دەست پێ دكت و سبەھا وێ پێنجشەنبی یە. د ڤێ دەربڕینێ دا پەیڤا «شەڤ»ێ دكەڤت بەری ناڤێ ڕۆژێ: شەڤا پێنجشەنبیێ. بەری ڤێ پەرگالا نوو، د فارسیێ دا ژی وەھا بوو. ئانكۆ دەما فارسان دگۆت «شب جمعە» (شەڤا جمعەیێ) وەكی كوردێن بەرێ دفكرین و مەرەما وان ئەو شەڤ بوو كۆ سبەھا وێ جمعە بوو، لێ نھا ئاوایەكێ دی ژی د فارسیێ دا ھەیە. ئەگەر فارسەك ببێژت: جمعە شب، ئانكۆ جھێ جمعە و شەڤێ بگوھێڕت، ھنگی مەرەما وی ئەو شەڤە یا كۆ ھندەك ژ كوردان ب شەڤا فلانێ ل سەر فلانێ دەر دبڕن. ب ڤی شێوازێ نوو، دەما بھێت گۆتن جمعە شب، مەرەما وان ئەو شەڤە یا كۆ ب خلاسبوونا ڕۆژا جمعەیێ دەست پێ دكت و سپێدەیا وێ شەنبی یە.

مە ھەر بەھسا شەنبی و ئێكشەنبی و جمعەیان كر، دا تشتەكێ دی ژی ببێژم. بەری مە كوردان و ھەمی نەتەوەیێن دی یێن ئیرانی و گەلەك ژ نەتەوەیێن ھندوئەوڕۆپایی ل شوونا دابێشكرنا ڕۆژان ب سەر كۆمێن ھەفت-ھەفتی دا، ھەما ب تەنێ ھەیڤێن سیھـ-ڕۆژی ھەبوون. ب گۆتنەكا دی، مە ھەفتی نەبوون و ڕاستەڕاست ھەر ڕۆژەكا مەھێ ناڤەكێ خوە ھەبوو. ئەڤ دابێشكرنا ڕۆژان ب سەر كۆمێن ھەفت-ڕۆژی ژ نەتەوەیێن سامی (وەكی جھوویان و ئەڕەبان) دەربازی زمانێ مە (و ب ڕێ یا فلەتیێ دەربازی ھەمی جھانێ) بوو.

ڤێجا ناڤێن ڕۆژێن ھەفتیێ ژی د زمانێن جداجدا دا، ئەو ب خوە، چیڕۆكەكە. د زمانێ عەرەبی دا، ڕۆژ ب ھەژمار دھێن ناڤكرن: ئەحەد، ئسنێن، … ھەتا جمعە. ئانكۆ وەكی ئەم د كوردیێ دا ببێژین ڕۆژا ئێكێ، ڕۆژا دویێ، … لێ د كوردی و فارسیێ دا، ڕۆژا دەستپێكا ھەفتیێ «شەنبی» یە، كۆ ممكنە ژ بێھنڤەدانێ د زمانێن سامی و ئارامی دا ھاتبت. پاشی ھەژمارەك ڕۆژێن پشتی ڕۆژا بێھنڤەدانێ دیار دكت: ئێكشەنبی ڕۆژا ئێكێ پشتی بێھنڤەدانێ یە و پێنجشەنبی ڕۆژا پێنجێ پشتی بێھنڤەدانێ. ڕۆژا دووماھیێ، پشتی ئسلامێ بوو جمعە (ڕۆژا نڤێژا جمعێ) و ھندەك كەڤنتر ژ وێ ژی، ئەینی بوو. ئەڤ ئەینی بوویە ھەینی (سۆڕانی)، ئینی (بەھدینان) و ئین (باكور). ممكنە ئەڤ پەیڤ ژ ئازینە یا فارسی/كوردی ب مەعنایا خەملاندنێ بھێت: ڕۆژا خوە پاكژ و بژوونكرن و خەملاندنێ. ژبەر كۆ پشتی ئسلامێ ڕۆژا ئینێ بوو ڕۆژا بێھنڤەدانێ و خەلكی ل ڕۆژا بێھنڤەدانێ خوە دخەملاندن و بەرھەڤی نڤێژا جمعەیێ دبوون.

نھا گەلەك ژ كوردان، نابێژن و نانڤیسن «شەنبی». ئەو جۆرەیێن جداجدا یێن كورتكری یێن ڤێ پەیڤێ ب كار دئینن: د سۆڕانیێ دا دبێژن شەممە، شەمە، شەموو، و پشتی ھەژماران ژی ھەما «شەم»: یەكشەم، پێنجشەم، … د كورمانجیێ دا ژی دبێژن شەمبی، شەممی، شەمی، شەم. لێ دبێ بھێت زانین كۆ ئەڤ «م» د ئەسلێ خوە دا «ن» بوویە. سەدەما ڤێ گۆتنا من فۆرمێن كەڤنار یێن نڤیسینا پەیڤێ نە. لێ ژبەر كۆ خەلك پڕانی نەخویندەوار بوون و ھایێ وان ژ نڤیسینێن بەرێ نەبوو، دەما دەست ب نڤیسینا كوردی یا نوو ھات كرن، چاوا پەیڤ ژ دەڤێ خەلكی دەردكەڤن وەسا دنڤیسن. ھەما بنھێڕن، گەلەك كەس (د سۆڕانی و كورمانجیێ دا) دبێژن و دنڤیسن: بەرامبەر. لێ د ئەسلێ خوە دا دبێ بھێت گۆتن: بەرانبەر. بدن بەر پەیڤا سەرانسەرێ. ممكنە ببێژن چ پەیوەندی ھەیە؟ د «بەرانبەر»ێ دا بەر ل بەر ھەڤدی نە، د سەرانسەرێ دا سەر ل بەر ھەڤدی نە. (بەران بەر، سەران سەر). لێ دەما دەنگێ /ن/ێ یا بێدەنگ دگەھت /ب/ێ دبت /م/. د عەرەبیێ دا ژی وەھا یە: «من بعد» وەكی «مم بعد»ێ دھێت گۆتن.

ناڤێن ڕۆژێن ھەفتیێ د زمانێن جداجدا دا گەلەك جدا نە. د پڕانی یا زمانێن ئەوڕۆپایی دا ناڤێن ڕۆژێ ھەفتیێ ناڤێن خودێ یێن جداجدا یێن وان نەتەوەیێن پڕخودێپەرێس بوونە. ڕۆژا ئێكشەنبیێ د پڕانی یا زمانێن ئەوڕۆپایی دا وەكی «ڕۆژا خۆر ئانكۆ ڕۆژێ» یە. ب ئنگلیزی ساندەی، ب ئالمانی زۆنتاگ، و د ھەمی زمانێن سكاندیناڤی دا ژی ھەر ئێك وەكی خوە دبێژن «ڕۆژا ڕۆژێ». ھەر د ڤان زمانان دا ناڤێ دوشەنبیێ «ڕۆژا ھەیڤێ» یە: ب ئنگلیزی ماندەی، ب ئالمانی موونتاگ، ب فڕانسی لووندی، … ڕۆژا سێشەنبی یا خودێ یێ نەتەوەیێن گەرمانیك «تویس»ی (خودێ یێ شەڕی) یە: ب ئنگلیزی تیووزدەی، ب ئالمانی دینزتاگ، ب دانماركی ترسداگ، … د فڕانسی دا ناڤێ وێ ب ناڤێ خودێیەكێ دی یێ شەڕی (مەریخێ) یە: ماردی. د ھندەك زمانێن دی یێن وەكی زمانێن سلاڤیك دا، ناڤێ ڕۆژێن ھەفتیێ وەكی عەرەبی و كوردیێ نە، ھەژمارەكە پشتی ڕۆژا بێھنڤەدانێ (ڕۆژا ئێكشەنبیێ).

د تركیێ دا ناڤێ ڕۆژێن ھەفتیێ ب خوە پێكەنۆكەكە. ڕۆژا جمعەیێ ھەر جمعە یە، ڕۆژا شەنبیێ جمعەئارتەسی ئانكۆ ڕۆژا پشتی جمعێ یە. ڕۆژا ئێكشەنبیێ ڕۆژا بازاڕكرنێ و سووكێ یە: پازار (كۆ ژ فارسی یا بازارێ یە)، ڕۆژا دوشەنبی پازارتەسی ئانكۆ ڕۆژا پشتی سووكێ یە. ڕۆژا سێشەنبی ڕۆژا دویێ یە (سالی)، چارشەنبی و پێنجشەنبی ژی ژ فارسی و كوردیێ ھاتنە دزین (چارشامبا و پەرشەمبە). وەلحاسل ب ھەر حالێ ھەیە ھەفت ڕۆژێن خوە خلاس كرن.

مە بەھسا ھەفتیێ و دابێشكرنا ڕۆژان ب سەر ھەفت ڕۆژان دا كر. مە ئیرانی یێن بەرێ ڕۆژ دابێشی 30 ڕۆژان دكرن، ئانكۆ مە ھەیڤ ھەبوون و ھەر ڕۆژەكا ھەیڤێ ناڤێ خوە ھەبوو. ڕۆژا دەستپێكا مەھێ ڕۆژا ئاھۆرایێ مەزدا (خودایێ زانا) یە، ڕۆژا داویێ ئەنارام ئانكۆ ڕۆناھی یا ھەتاھەتایی یە. ناڤێن كەڤن یێن مەھان د كوردیێ دا ب تەنێ تیرمەھـ مایە، ئەو ژی ل شوونا كۆ ھەیڤا چارێ بت، نھا ھەیڤا ھەفتێ یە. ناڤێ ھەیڤا ھەفتێ ژ سالژمێرا كوردی و دەستپێكا پاییزێ نھا د كوردیێ دا نەمایە، ب تەنێ ب خێرا زمانێ عەرەبی ئەو ژبۆ مە د پەیڤا «مھرەجان»ێ دا مایە.

ل فڕانسایا پشتی شۆڕەشێ، ئێك ژ كارێن ڕەژیما نوو ھاڤێتنا ھەمی تشتێن گرێدایی دینێ فلەیان بوو. ئێك ژ وان تشتان ژی سالژمێری یا فلەیان بوو. ل فڕانسایا شۆڕەشێ سال دابێشی 10 مەھان كر، و ھەر مەھەك ژی دابێشی 30 ڕۆژان و ھەر دەھـ ڕۆژ ژی ل شوونا ھەفتیێ بوون دەھیك. ئێدی مەھێن 31 ڕۆژی ئان 28 ڕۆژی نەمان. ناڤێن مەھان ژی، ھەما ببێژە ئەو بوون یێن كۆ نەتەوەپەروەرێن كورد ل نیڤی یا سەدسالا بیستێ ل مەھان كرن: ڕەزبەر و پووشپەر و بەفرانبار و … شۆڕەشگێڕێن فڕانسی ب ڤێ ژی نەسەكنین. وان ڕۆژ ژی كرن دەھـ سەعەت (ڕۆژ ھەر ڕۆژن، كورت و درێژ نابن. مەرەما من ئەوە كۆ ئەڤ ڕۆژا ھەیی، دابێشی 10 ئێكینەیان كرن، ل شوونا 24 ئێكینەیان). و ھەر سەعەتەك ژی دابێشی 100 دەقیقەیان، و ھەر دەقیقە ژی دابێشی 100 چركەیان؛ ببێژە پەرگال ئانكۆ سیستەما مەترێ ب سەر دەمێ دا سەپاند. لێ وەكی گەلەك تشتێن دی، پاشی خەلك ژ وێ ژی پشیمان بوون.

دەستپێكا سالێ ل نك میترائیان ڕۆژا ئێكێ ژ دەمسالا زڤستانێ بوو. ئەو ڕۆژ كورتترین ڕۆژا سالێ و شەڤا وێ درێژترین شەڤا سالێ یە. د باوەری یا میترائیان دا، ڕۆژ، خودێ یا وان یا سەرەكی، ل وێ ڕۆژێ ژ دایك دبت. نھا ژی كورد و فارسێن بەرزەبوویی، وەكی زارڤەكرن شەڤا یەلدایێ پیرۆز دكن. ل نك كوردان و گەلێن دی یێن ئیرانی دەستپێكا سالێ ڕۆژا نەڤرۆزێ بوو؛ دەستپێكا بھارێ بوو، ڕۆژا ڤەژینا خوەرسكێ و ژیانەكا نوو پشتی زەھمەتی یا زڤستانێن سار و جەمدی.

ل ڕۆما كەڤن، گەلەك جاران سەرێ سالێ دبوو ڕۆژا دەستپێكا دەستھلاتا ئەمپەراتۆرەكێ نوو. لەوما نھا بێسەرووبەریەكا ھۆسا مەزن د سالژمێركا فلەیان دا ھەیە. ناڤێ ھەیڤا نەھێ ھەیڤا ھەفتێ یە (سەپتەمبەر)، ناڤێ ھەیڤا دەھێ ھەیڤا ھەشتێ یە (ئۆكتۆبەر)، ناڤێ ھەیڤا یازدەھێ ھەیڤا نەھێ یە (نۆڤەمبەر)، ناڤێ ھەیڤا دوازدەھێ ھەیڤا دەھێ یە (دەسەمبەر). ژبۆ سالژمێری یا فلەیان، د زمانێن وەكی كوردی و عەربیێ دا ژی ڕەوش وەھا یە. ھەیڤا سەرێ سالێ كانوونا پاشینە، ھەیڤا دووماھی یا سالێ كانوونا پێشین (د عەرەبیێ دا ژی كانون الاول ھەیڤا دووماھیێ یە و كانون الثانی ھەیڤا دەستپێكا سالێ یە).

ھەیڤا ھەشتێ دبیا 30-ڕۆژی با، لێ ئەمپەڕاتۆر ئاگوستین ڕازی نەبوو ھەیڤا كۆ دێ ب ناڤێ وی بووبا، 30 ڕۆژ بان. لەوما ھەیڤا ھەفت و ھەشت ل دوو ئێك 31 ڕۆژی نە، و ل شوونا وێ ھەیڤا بێ-خودانا شباتێ 28 ڕۆژی یە.

ئەز بێژم بلا ژبۆ نھا بەس بت.