جیهانا سیاسەتێ ب تەمامی یا ژ جیهانا راستیێ جودایە، گەلەک درووشمێن سیاسی دهێنە بلندکرن، نە بۆ هندێ کو گوهۆڕینەکا راستی پەیدا بکەن، بەلکو ب تنێ بۆ خاپاندنا گەلان و هاڤێتنا تۆزی یە بۆ چاڤێن وان. هەر گاڤا کودەتایەک ل دەولەتەکا ژ دەرڤەی چارچووڤێ دەولەتێن دیموکراسی یێن لیبرال روو ددەت، کودەتاچی بلەز رادگەهینن کو ئەو دێ دەولەتا وەلاتیبوونێ ئاڤا کەن، بەلێ هەر زوو راستی دیار دبن کو ئەوا هاتییە ئاڤاکرن ب تنێ دەولەتەکا دیکتاتۆرە و چی یێ دی نە!. دەولەتەک کو تێدا تاقمەکێ ب تنێ کۆنترۆلا هەموو تشتى دکەت و هەموو رەنگێن دی یێن جودا ژ ناڤ دبەت و بڕیارێ دکەنە د دەستێ کۆمەکا ستەمکار دا کو دانپێدانێ ب چو دیتنێن دی ناکەن و چو دەنگێن جودا ناپەژرینن و قەبوول ناکەن.

ئەڤی جۆرێ  رژێمان، باوەڕی ب فرەهیێ (تەعدودیەتێ) نینە، بەلکو ئێک زمان، ئێک ناسنامە و ئێک نەتەوە د سەپینن. شەڕی ل دژی هەر تشتەکێ ژ وان جودا بیت دکەن. ئەڤ رژێمە پەردەیێن ئایینی، مەزهەبی، ئایدیۆلۆجی یان نەتەوەیی ب کار دئینن و پیرۆزیێ ددەنە وان و ب هێزێ ل سەر هەموویان د سەپینن. ئەڤە ئەو رژێمن کو تەحەملا ناڤێ نەتەوە یان رەگەزێن دی ژی ناکەن، چەوا دێ دانپێدانێ ب مافێن وان کەن؟ دبیت سندوقێن دەنگدانێ، دیموکراسیەتەکا شکلی، پەرلەمان، و جوداکردنا دەسهەلاتان هەبیت، بەلێ هەموو ل دووڤ پیڤەرەکێ هوسا هاتینە دروستکرن کو ب تنێ خزمەتا تاقمێ دەستهەلات بکەن و یێن دی هەموویان پەراویز بێخن.

ئەم کورد  بەرێ و هەتا نوکە ژی ژ پیڤەرێن دوالیزمىێ د نالین، چونکی گەلێ مە ل هەموو پارچەیێن کوردستانێ باجەکا گران ددەت. ل سەر ئەردێ خۆ یە و رێ پێ ناهێتە دان بێژیت ئەڤە ئەردێ منە و ل سەر ئاخا وەلاتی خۆ  وی ماف نینە شانازیێ ب زمان و نەتەوایەتییا خۆ بکەت، چونکی ئەڤ مافە بۆ وی د قەدەغەنە، بەلێ بۆ داگیرکەران حەلال و رێ پێ دایی نە.

ژ ڤی روانگەیی ڤە، من ڤییا بچمە د ناڤ کووراتیا چەمکێ دەولەتا وەلاتیبوونێ دا، دوور ژ وان درووشمێن کو ستەمکار وەک ئامرازەک بۆ ساختەکرنا راستیێ ب کار دئینن. ئەڤ گۆتارە بزاڤەکە بۆ هەلوەشاندنا وان خەیالان و نیشاندانا راستیێ وەک خۆ.

دەولەتا وەلاتیبوونێ چییە؟

دەولەتا وەلاتیبوونێ ئەو دەولەتە یا کو ل سەر بنگەهێن قانوونێ، یەکسانیێ و مافێن شارستانی ئاڤا دبیت. تێدا هەموو کەس ل بەرامبەر قانوونێ د یەکسانن بێی بەرچاڤگرتنا ناسنامەیا وان یا رەگەزی، ئایینی یان فەرهەنگی. ئەڤ دەولەتە ل سەر وی پرەنسیپی ئاڤا دبیت کو ماف و ئەرک ل سەر بنیاتێ وەلاتیبوونێ دهێنە دان، نە ل سەر بنیاتێ عەشیرەتێ، ئایینی یان تەخا جڤاکی. د دەولەتا وەلاتیبوونێ دا، تاکەکەس خودان مافێن سیاسی، ئابووری و جڤاکی یێن یەکسانن و ژ ئازادییا دەربڕینێ و پشکدارییا سیاسی بەهرەمەند دبن، ل گەل پێگیربوون ب وان بەرپرسیاریێن دەولەت دکەتە سەر ملێن وان.

بۆچی دەولەت و وەلاتیبوون ب هەڤ ڤە گرێداینە؟

دەولەت و وەلاتیبوون دوو چەمکێن ب هەڤ ڤە گرێداینە؛ چ دەولەتێن سەردەم بێی چەمکێ وەلاتیبوونێ دروست نابن، و وەلاتیبوونا تەمام ژی تنێ د چارچووڤێ دەولەتەکا خودان سەروەری و یاسا دا دهێتە دیارکرن. وەلاتیبوون مافێ هەبوونا ناسنامەیێ ددەتە مرۆڤی د ناڤ دەولەتێ دا و دەولەت ژی وی چارچووڤێ قانوونی و دامەزراوەیی دابین دکەت کو کاریگەرییا ڤێ وەلاتیبوونێ دپارێزیت. ب رامانەکا دی، دەولەت شەرعیەتێ ددەتە وەلاتیبوونێ، و وەلاتیبوون ژی ناسنامەیێ ددەتە دەولەتێ. دەولەتا سەردەم پشت ب وەلاتیێن خۆ گرێددەت وەک ژێدەرێ شەرعیەتێ، نە ل سەر حوکمێ تاکەکەسی، چینایەتی، ئایینی یان رەگەزی.

وەلاتیبوون چییە و پەیوەندییا وێ ب دەولەتێ ڤە چییە؟

وەلاتیبوون پەیوەندییەکا قانوونی، سیاسی و جڤاکی یە کو تاکەکەس و دەولەتێ ب هەڤ ڤە گرێ ددەت. مافێن وەک: خواندن، ساخلەمی، پشکدارییا سیاسی، دەربڕینا دیتن و بۆچوونێ و پاراستنا یاسایی ددەتە وەلاتی. ل بەرامبەر دا، هندەک ئەرکان دادنیتە سەر ملیێ وی، وەک: رێزگرتن ل قانوونێ، دانا باجان و پشكداری د بەرەڤانیکرنێ ژ نیشتیمانی ل دەمێ پێدڤی. وەلاتیبوون ب تنێ هەلگرتنا رەگەزنامەیا دەولەتێ نینە، بەلکو دلسۆزی یە بۆ دەولەتێ، پشكداری یە د پێشئێخستنا وێ دا، و پێگیربوونە ب بەهایێن دیموکراسی و یاسیێن وێ ڤە ژی.

ئەرێ دەولەت هەیە بێ وەلاتیبوون؟ یان وەلاتیبوون بێ دەولەت؟

– دەولەتەک بێ وەلاتیبوون:  دبیت دەولەتەک هەبیت کو ژ لایێ رژێمێن ستەمکار یان ل سەر بنیاتێ ئایینی یان رەگەزی بهێتە بڕێڤەبرن کو تێدا وەلاتی خودان مافێن یەکسان نینن، بەلکو ئیمتیازاتان ددەنە هندەک تاقمێن دەستنیشانکری ل سەر حسابا یێن دی. د دەولەتێن وەسا دا، دبیت ئاکنجی هەبن و رەگەزنامەیا وێ دەولەتێ هەبیت، بەلێ خودان وەلاتیبوونەکا راستی نینن ئانکو پشکداریێ د بڕیاردانێ دا ناکەن و چو ئازادیێن بنەرەتی ژی نینن.

– وەلاتیبوون بێ دەولەت:  وەلاتیبوونا راستی بێی دەولەت نابیت، چونکی پێدڤی ب چارچووڤەکێ قانوونی و سەروەریێ هەیە کو مافێن مرۆڤی بپارێزیت. بەلێ حالەتێن دەگمەن هەبن، وەک گەلێ کورد کو هەژمارا وان زێدەتری ٤٠ ملیۆن کەسانە، بەلێ خودان دەولەتەکا سەربەخۆ نینن، هەرچەندە ئاخا وان (کوردستان) زێدەتری ٤٠٠ هزار کیلومەترێن چوارگۆشەیە، بەلێ یا ل سەر چار پارچەیان هاتییە پارەکرن و ژ لایێ دەولەتێن خودان رژێمێن توتالى ڤە هاتییە داگیرکرن. کورد د ڤان دەولەتان دا رووبرووی هەموو جورێن زۆرداری و جوداکارییا نەتەوەیی دبن و چەندین جاران تووشی جینۆسایدێ بووینە، بەلێ هەتا نوکە ناسناما خۆ یا نەتەوەیی پاراستینە و داخوازی مافێن خۆ یێن نشتیمانی دکەن. ئەڤە دیار دکەت کو وەلاتیبوون بێ دەولەت دبیت هەبیت، بەلێ پترییا جاران وەلاتیبوونەکا کێم و ناتەمامە و تژی یە ژ زۆرداری و نەخۆشیێ.

جۆرێن دەولەتان:

مرۆڤ دشێت دەولەتان ل دووڤ سیستەمێ حوکمرانیێ دابەش بکەت:

1 – دەولەتا دیموکرات: ل سەر حوکمێ گەل ب رێیا هەلبژارتنان و فرەحیزبی و سەروەرییا یاسایێ ئاڤا دبیت.

2 – دەولەتا دیکتاتۆر: ژ لایێ کەسەکێ یان حیزبەکێ ب دەسهەلاتەکا رەها دهێتە بڕێڤەبرن، بێی پشکدارییا گەلی.

3 – دەولەتا فیدرال:  ژ ویلایەت یان هەرێمێن خودان ئۆتونۆمی پێکدهێت ل بن سیبەرا حکومەتەکا فیدرال (وەک ئەمریکا و ئەلمانیا).

4 – دەولەتا ئایینی (تیۆکراتی):  ئایین وەک ژێدەرێ سەرەکی یێ قانوون و تەشریعانان ب کار دئینیت (وەک ڤاتیکان و ئیران).

5 – دەولەتا نەتەوەیی:  ل سەر بنیاتێ رەگەز یان نەتەوەیەکێ ئاڤا دبیت، و مافێن سیاسی ددەتە نەتەوەیەکا دیارکری (وەک هندەک دەولەتێن کو د ناڤبەرا وەلاتییان دا ل دووڤ رەگەزێ وان جوداهیێ دکەن).

6 – دەولەتا شکەستی (فاشل): کۆنترۆلا ئاخا خۆ ژ دەست ددەت و نەشێت خزمەتگوزاریێن سەرەکی بۆ وەلاتیێن خۆ دابین بکەت (وەک سۆمال د سەردە مێ هەلوەشاندنا حکومەتا ناڤەندی دا).

جۆرێن وەلاتیبوونێ:

وەلاتیبوون نە ب تنێ ئێک چەمکە، بەلکو چەندین شێوەیان ل دووڤ سیستەمێ سیاسی و جڤاکی وەردگریت:

1 – وەلاتیبوونا یاسایی (فەرمی): ئەو وەلاتیبوونە یا ل سەر بنیاتێ هەبوونا رەگەزنامەیێ و ئەو مافێن قانوونی یێن دەولەت ددەتە تاکەکەسی.

2 – وەلاتیبوونا کارا: پشكداری د ژیانا سیاسی و جڤاکی دا، ب رێیا دەنگدانێ و کارکرن د ناڤ حیزب و رێکخراوێن مەدەنی دا.

3 – وەلاتیبوونا ئابووری: پەیوەندی ب مافێن تاکەکەسی د کارکرنێ و یەکسانییا دەلیڤەیێن ئابووری و خودانکرنا ژێدەران دا هەیە.

4 – وەلاتیبوونا فەرهەنگی (کەلتووری): گرنگیێ ب رێزگرتن ل فرەرهەنگیێ ددەت و دابینکرنا مافێ کەسان بۆ پراکتیزەکرنا کەلتوورێ خۆ ب ئازادی.

5 – وەلاتیبوونا جڤاکی: پەیوەندی ب مافێ مرۆڤی د خواندن، ساخلەمی، پاراستنا جڤاکی و یەکسانی د خزمەتگوزاریێن گشتی دا هەیە.

6 – وەلاتیبوونا دیجیتالی: چەمکەکێ نوی یە ل گەل پێشکەفتنا تەکنەلۆژیایێ پەیدا بوویە کو ماف و ئەرکێن مرۆڤی د جیهانا ئەلەکترۆنی دا ڤەدگریت، وەک پاراستنا داتایان و ئازادییا دەربڕینێ ل سەر ئەنتەرنێتێ.

ب کورتی:

دەولەتا وەلاتیبوونێ ئەو دەولەتە کو مافێن یەکسان ددەتە هەموو کەسان ل بن سەروەرییا یاسایێ و وەلاتیبوونێ و دەولەتێ ب پەیوەندییەکا قانوونی و سیاسی ڤە گرێ ددەت. وەلاتیبوونا راستی بێی دەولەت نابیت، هەروەسا ئەو دەولەتا رێزێ ل پرەنسیپێ وەلاتیبوونێ نەگریت شەرعییەتا خۆ ل دەف گەلێ خۆ ژ دەست ددەت. دەولەت د سیستەمێن خۆ دا ژ هەڤ جودانە و وەلاتیبوون ژی ب چەندین جۆرایە، بەلێ پرەنسیپێ یەکسانیێ و مافێن وەکهەڤ هەر دێ مینیت گەوهەرێ هەر دەولەتەکا سەردەم کو بزاڤێ بۆ دادپەروەری و سەقامگیریێ دکەت.