گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
خواندنێن کەتوارى- جڤاکى شێوەیەکێ ڕەخنەیا وێژەییە ژ بۆ دەقێن وێژەیى د چارچووڤێ سێتکێ (جڤاک، دەق، نڤیسەر)دا دهێتە کرن. ئانکو ڕەخنەگر سەرەدەریێ ل گەل هەر سێ گۆشەیێن ژێگۆتى دکەت و کارتێکرنا وان ل سەر هەڤ بەرچاڤ دکەت. هەر دەقەکێ وێژەییێ ئازراندى، ڕەنگڤەدانا پاشخانەکا ئەپستمى، یان هەڵوێستەکێ لەحزەیا نڤیسینێیە ب هەموو ئەلەمێنتێن خوە یێن هزرى و دەروونى و ئاشۆپیڤە و د ئامانێ ڤەڕێژا پێکهاتە و تێگەهێن جڤاکی دا دهێتە بشافتن، هەتاکو دەقەکێ وێژەییێ هەژى خواندنێ ژێ پەیدا دبیت.
ڕێبازا کەتوارییا ڕەخنەیى ئێکە ژ ڕێبازێن هەرە گرنگێن ڕەخنەیا وێژەیى کو هەڤبەندییا دناڤبەرا دەقێ وێژەیى و ژیانا دەروونجڤاکییا نڤیسەرى خویا دکەت. ژ سهربۆرێن نڤیسهر و وێژەڤان و هزرمهندان خویا بوویه كو دهروون و ژیانا جڤاكییا مرۆڤى پالدهرهكێ كاریگهرێ چێكرن و داهێنانا وێژەیهكێ جوانه. د ههمان دهم دا ژى وێژە دهروونهكێ ههڤسهنگ و ژیانهكا مشت شههنازى و ئارام بۆ نڤیسهرى پهیدا دكهت. دهروون كۆما بۆیهر و ساخلهتێن ژیانێ ب خوەڤه دگریت و دبیته ژێدهرێ چێكرنا وێژەى، ههروهسا وێژە ژى ڕاستى یێن ژیانا ڕۆژانه دئازرینیت و شرۆڤه دكهت و دبیته خوەدیكا جڤاكێ دهردۆر كو قۆلاچكێن دهروونى پێ ڕۆهن ببن. ب ڤێ چهندێ دهروون و وێژە دبنه دو جهمسهرێن بازنهكێ بهردهوام كو ههردو لا د تهڤاڤكرنا بازنهی دا دگههنه ئێك. ڕەهوڕیشاڵێن ڤێ ڕێبازێ بۆ ڤەکۆلین و بهرههمێن سیگموند فروید ڤەدگەڕن، ب نهمازەیى پشتى پشكێن مهژیێ مرۆڤى و نەهشییا وى خویاكرین و ئێخستینه د ناڤ بابهتێن زانستى و وێژەیی دا. ئهڤ ئافراندنه ژى، ب گهشهسهندن و دهركهفتنا تیۆرییا شرۆڤهكارییا دهروونى هاته جهگیركرن. فروید مفایهكێ مهزن ژ بهرههمێ شاعر و وێژەڤانان د دیت و لێكۆلینێن خوه ل سهر ئاڤا دكرن(١).
ئەڤ ڕێبازا کەتوارییا جڤاکى د گەلەک قووناغێن پێکڤە گرێدایی دا بۆرییە و گەشەکرییە، هەتاکو گەهشتییە ڤى ئاستێ نهۆ ڕەخنەگر سەرەدەرییەکا گرنگ دگەل دکەن. ئەگەر پێداچوونەکا بلەز د کورتە چیرۆکێن دەڤەرێدا بکەین، دێ ڤان قووناغێن ڤێ ڕێبازێ تێدا بنیین(٢):
- قووناغا کەتوارییا شۆپپارێزى:
د ڤێ قووناغێ دا كورتهچیڕۆك، چیڕۆكهكا ساكارا مشت ژ شیرهت و ئاراستهكرنێ و هونهرێ گۆتارخواندنێ ب خوەڤه دگریت، كو پتر نێزیكى گۆتارێیه ژ چیڕۆكهكا هۆنهرى. ههر چیڕۆكهكێ پههلهوانهكێ ساكار ههیه و دهربڕینێ ژ كووراتییا ژان و ئارێشه و دۆزهكا دیاركرى دكهت. ژبهر ڤان ساخلهتێن ژێگۆتى، چیڕۆكێ بهراهى و گرێ و چارهسهرییهكا چێكرى ههیه. ل ڤێره چیڕۆكنڤیس گرنگیێ ددهته لڤین و ڕەفتارێن پههلهوانى كو دبنه كلیلا ڤهكرنا دهرگههێ دهروونێ وان یێ مشتى كول و زام.
- قووناغا كهتوارییا ڕەخنهیى:
ئهڤ قووناغه ب دهربڕینێن كههى و نهكههى دهێته نیاسین كو نڤیسهر دژوارتره د ئاكامێ دا و كوورتر و هشكتره د تهركیزكرنێ دا. د ڤێ قووناغێدا چیڕۆك نه تنێ بۆیهرهكه، لێ كۆمهكا ههست و حهز و پالدهر و ههلچوونێن دهروونینه كو ل داویێ د بابهتهكێ ئێكگرتی دا دهێته دهربڕاندن. ههروهسا هندهك ساخلهتێن ڕێبازێن ئورۆپى یێن مینا دانوستاندنێن ناڤخوەیى (مونولۆگ)، فلاشباك، شرۆڤهكرنا كهساتیێ و چوونه دناڤ ناخێ پههلهوانی دا، پێڤه ددیارن. ژێوهرێن كهساتیێ ئاشكرانه و چ مژدارى پێڤه نینه.
- قووناغا كهتوارییا ههڤچهرخ:
د ڤێ قووناغێ دا، كۆمهكا ئاكامێن خوهیى و قهیرانێن هزرى یێن نڤیسهرى پێڤه دیارن. چیڕۆكنڤیس ژ كهتوارێ خوه یێ ههیی، بهر ب كهتوارهكێ چێكریڤه دڕەڤیت و مینا دادوهرهكێ هشكباوهر و دژوار دهربڕینێ ژ ههلچوونێن یاخى و بهرههلستیێ دكهت. ب ڤێ چهندێ ژى، مژدارییا چێكرى و هزرێن ڕەشبین هاتنه بكار ئینان. پههلهوانێن چیڕۆكێ د ناڤ بازنهیێن دائێخستی دا دزڤڕن و دكهڤنه د ناڤ هندهك ڕێك و ڕێبازێن بهرزه دا. ئهڤ قووناغه دهربڕینێ ژ كهلینا ههڤڕكییا د ناڤبهرا نڤیسهرى و خوهییێ وی دا دكهت.
- قووناغا ئهزمۆنگهرى و
ههلویستێن هزرى:
د ڤێ قووناغێ دا چیڕۆكنڤیس هندهك ئهزمۆن و ستایل و ههلویستێن هزرى یێن نوو وهردگریت كو مفا و خوەشییهكێ ددهته وهرگرى. مفاى ددهتێ چونكو هندهك پێزانینێن ئهپستمى یێن ههڤبهند ب ژیانا ڕۆژانهڤه ددهتێ، ههروهسا ژبهر وێنه و موفارهقه و میناكێن هونهرێ نڤیسینێ، خوەشییهكێ ژێ وهردگریت. ئانکو نه تنێ هونهرهكێ جوانكاریێیه، لێ ههروهسا پرۆسهیهكا ئهپستمییا مفاداره ژى.
سەرهەلدان ئێکە ژ بابەتێن جڤاکى یێن بووینە ئیلهاما گەلەک نڤیسەران کو بکەنە بابەت و ناڤەرۆکا دەقێن خوەیێن وێژەیى و حەز و ئاشۆپ و دلینى و هەلوەستەیێن خوە پێ دەرببڕن. د ڤێ نڤیسینێ دا، دێ کورتە چیڕۆکەکا ژ جۆرێ چیڕۆکێن ڕیپۆرتاژکى- وەسفى وەرگرین کو قووناغێن ڤێ ڕێبازێ ل سەر پراکتیزە بکەین. کورتە چیڕۆکا ڕیپۆرتاژکى ئەو چیڕۆکەیە یا نۆچەیێن بوویەرەکێ قەومیى ب شێوەیەکێ ڕاستەوخوە ڤەدگێڕیت کو داکۆکیێ ل سەر «چ قەومینێ» نە «چەوا قەومینێ» دکەت، ب زمانەکێ سادە و ساکارێ مینا ڕاپۆرتێن دیرۆکى یان نۆچەیى وەسفا بوویەرەکێ دیارکرى دکەت، ئانکو تەوەرێ سەرەکیێ چیڕۆکێ بوویەرە. ئو دبێژنێ ڕیپۆرتاژکى- وەسفى، چونکو هەست و کەسایەتى و جهێ قەومینا بوویەرى ب تێروتەسەلى وەسف دکەت، گرنگیێ ب سەردەم و جهى و کەشێ دەروونیێ کاراکتەران ددەت، جارنا خواستە و مەجازێ ل گەل وەسفکرنا چەواتییا قەومینا بوویەرى بکاردئینیت. ئو هەتاکو ژ ڕیپۆتاژەکا ڕۆژنامەڤانیێ بهێتە جوداکرن، مە ناڤێ ڕیپۆرتاژکى- وەسفى دانا سەر، چونکو دگەل ڤەگێڕانا ڕاستەوخوەیا پوختەیا بوویەرى، ووردەکارى یێن دیمەنێ بوویەرى ژى ڕەسم دکەت.
کورتە چیڕۆكا «ژ دهفتهرا سهرههلدانێ»(٣) بهحسى ڕۆژانێن دوماهیێ ژ سهرههلدانا باژێرێ زاخۆ و سێمێلێ و شەڕێ گەلى دكهت. ژ پێنج پهرهگرافان پێك دهێت و ئهڤ پهرهگرافه ل گەل هندهك فلاشباك و میناكێن دلینیێ و پەیڤێن شعری و شعرەکا بەرى سەرهەلدانێ، وهكو سنسلهیان پێكڤه هاتینە گرێدان. ئەگەر سینارێستەک ڤێ چیرۆکێ بکەتە فلمەک دێ پێنج دیمەنێ سەرەکى و کۆمەکا دیمەنێن زێدەبار ب خوەڤە گریت؛ دیمەنێ چوونا مالا خەسوویێ و دانەوستاندنا پەهلەوانى و کوڕێ وى، دیمەنێ هەرایا ل ناڤ باژێڕى و گۆتارێن خوینگەرمێن مەلایەکى کو خەلکى بەر ب بەرۆکێن شەڕیڤە پاڵددەت، دیمەنێ د کۆستەرێدا و فلاشباکێن جوانیا باژێڕێ زاخۆ، دیمەنێ گوندێن وێرانکرى و دەنگێ تۆپان و گەهشتنا گەلى، دیمەنەکێ فلاشباکى ل گەل ڕۆژنامەڤانەکێ ب ناڤێ عرۆبە بەرەکات کو ل دەستپێکا سەرهەلدانێ گەهشتبوو زاخۆ.
بۆیهرێن ڤهگێرایی د چیڕۆكێ دا دهربارهى ڕەوشا شهڕى و دهستپێكا ڕەڤا ملیۆنییا سالا (١٩٩١)ێیه، كو مینا ڕیپۆرتاژەكا ڕۆژنامهڤانى د كراسێ كورته چیڕۆكهكا هونهری دا هاتییە داڕشتن. لێ ئەگەر چیرۆک یا درێژتر بایە یان گەهشتبا قەبارێ نۆڤلێتێ یان ڕۆمانەکێ، دبیت کەفتبا د خانا ڕۆمانێن بیرەهییان دا، چونکو نڤیسەر ژبۆ داڕێژتنا ڤى دەقى، پشتبەستنێ ب ڕۆژانێن سەربۆرا خوە یا کەسۆکى دکەت. ههلبهت ئهڤ چیڕۆكه ل سهردهمێ سهرههلدانێ هاتییه نڤیسین و دهربڕینێ ژ وى سهردهمى دكهت. ب ڕێكا بۆیهر و دانوستاندنا كهسانێن دناڤ چیڕۆكێدا، دهربرینێ ژ ڕەوشا خوهییێ ڕەخنهگر و ئالۆز و خوینگهرمییا نڤیسهرى دكهت. ئهم دكارین ڤێ كورته چیڕۆكێ د چارچووڤێ چیڕۆكهكا وهسفكرنێ دا شرۆڤهكهین. چونكو ژ بلى هندهك ههڤۆكێن شعرى یێن هونهرى و ڤهگێڕانهكا ڕێكوپێكا سنسلهیا بۆیهران، ههمى دهربڕینێن دى یێن ڤى دهقى، شێوازێ ڕیپۆرتاژەكا ڕۆژنامهڤانییا دهربارهى بۆیهرهكێ گهرمه كو ل جھ و سهردهمهكێ گهرمدا هاتییه ڤهگێڕان.
د پڕانییا جاران دا، نڤیسهر بۆیهرێن چیڕۆكا وهسفكرنێ، ل گورهى ئارمانجا خوه ڕێك دئێخیت. خو دانوستاندنا د ناڤبهرا پههلهوانان دا ژی، دكهفته دناڤ جغزا تێگههێ جڤاکى و مهرهما سهرهكییا نڤیسهری دا. د ڤى دەقی دا، ئارمانجا سهرهكییا نڤیسهرى ئهوه كو ههمى كورد بهرخوەدان و بهڕەڤانیێ ژ ئاخا كوردستانێ بكهن، یان ب كێمى خوه ژبۆ شهڕەكێ بهرهڤانیكرنێ بهرههڤ بكهن. د پارچا چوارێ دا، دهمێ پههلهوان دانوستاندنێ ل گهل ڕۆژنامهڤانێ بیانى دكهت، دێ بینین سهرهراى وان ههمى ڕاستى یێن پههلهوانى ب چاڤێن خوه دیتین، لێ هەر ل گورەى حەز و پلانا خوە، یان ئەوا فەرە بهێتەکرن، سەرەدەرى ل گەل بابەتێ دانوستاندنێ کرییە. نهدووره وهرگرهك وهسا هزركهت كو نڤیسهرى وهسا باوهر دكر و مهژیێ خوه ل گورهى وێ باوهرییا چێكرى گونجاندییه، ئهڤه ژى حالهتهكێ دلینى و دهروونییه. لێ ژبۆ ڕاستەوخوەییا گۆتارێ و ڕۆهنکرنا پلانا پەیامێ، نڤیسهر ڤێ پێشبینیێ ژى بۆ وهرگرى ناهێلیت و ئاشكرا دكهت كو وی ب زانیبوون ئهڤ هزرا ڕەونهقدار ب نهوهیى بۆ گۆتییه. ئهڤه ژى بهرێ چیرۆكێ ددهته ئهلهمێنتێ ڕیپۆرتاژەكا مهرهمدار: «هێزێن وه، پێدڤى یێن شهڕى و بهرهڤانیێ ئاماده كرنه؟ سێ سهد ئاخ و ئاخ ل پهى ئێك ژ دلێ من دهركهتن. چ بێژمێ و چ نه بێژمێ؟ بێژمێ ئهم نڤستیبوون و مه هاى ژ خوه نینه؟ بێژمێ بهرپرسێن مه ل چیایهكى بوون و مللهتێ خوهلى ب سهر، ل نوهالهك دى بوون؟ چ بێژمێ و چ نه بێژمێ؟ دێ لاوو جارهكا دى، درهوهكا دى بكه و قورچكهك دى داعویره…..».
ئهڤ درهوا پههلهوان ل گهل ڕۆژنامهڤانێ بیانى دكهت، وهكو ڕاستییهكا ژیانا سهردهمێ چیڕۆكێ دهێته هژمارتن. چونكو ههروهكو عهباس عهبد جاسم دبێژیت: «ڕاستى یێن ژیانێ، ئهوێن د بیردانكا نڤیسهری دا ههین، ب شێوهیهكێ ئاشكرا ههڤبهندى كهساتى و تێگههێ هزرییێ نڤیسهرینه. ئهو ژیانا نڤیسهر دهربڕینێ ژێ دكهت، نه ژیانهكا كهتوارییا ڕاستهقینهیه، لێ نڤیسهر بۆیهرێن ل گورهى ئارمانج و زهوق و ئهركێ سهر ملێ خوه ژ گێلهشۆكا ژیانێ ههلدبژێریت»(٤). لهوا نڤیسەر داکۆکیێ ل سەر ڤێ ژیانا چێکرى دکەت و پێڤە دچیت: «بهلێ بهلێ، تو ب ههردو چاڤێن خوه ژى دێ بینى!…».
خهونهكه پههلهوان دبینیت و نڤیسهرى دڤێت ب تهعدایى بۆ ب جهبینیت. ئهگهر نڤیسهرى ئهو ئیشارهتێن بهرى ڤێ دانوستاندنێ خوەیا نهكربان، وهرگر ژى دشیا ل گەل پههلهوانى خهونێ ببینیت و هزركهت كو دێ ژنشكاڤه بۆیهرهك چێ بیت و دێ خهون ب جھ هێت. لێ ژبهركو نڤیسهر د چارچووڤێ ڕاپۆرتهكا وهسفی دایه، فهره هزرهكا ئیدیولۆژییا دیاركرى و د دهمهكێ دیاركری یێ بهرتهنگ دا بگههینیت. ژبۆ ڤێ چهندێ، فهره ههمى هزر و بۆیهر و ڕەفتارێن نهپهن ژى، ڕۆهن و ئاشكرا ببن كو ههمى خواندهڤان ب ههمى ئاستێن خوەڤه، نه تنێ تێ بگههن، بهلكو پێ داخبار ببن و بكهنه ڕێكخهر و ڕێبهرێ پێڤاژۆیا خوهیا هزرى. ئهڤه ژی ئهركێ ڕیپۆرتاژا ڕۆژنامهڤانییه، نە یا کورتە چیڕۆکەکا هونەرى. لێ ژبهركو چیڕۆكنڤیسى سهربۆرهكا درێژ د وارێ نڤیسینا چیڕۆك و ههلبهستێ دا ههیه، شیایه ڤان سنسلهیێن بۆیهران د بازنهیێ چیڕۆكهكا كهتواری دا خڕڤهكهت و سێ قووناغێن کەتوارییا جڤاکى د ڤێ ڕیپۆتاژێ دا خڕڤەکرینە.
ئەگەر ئەم چیڕۆکێ بێخینە د قووناغا کەتوارییا شۆپپارێز دا، دێ بینین کو پههلهوان وهكو گۆتارخوینهكى ب ڕێكا مونولۆگ و دانوستاندنێن د ناڤ دهقی دا، شیرهت و ئاراستهیان بۆ وهرگرى پێشكێش دكهت:
– ئهگهر ئهز و كورێن ته و خورتێن ڤى باژێرى خوه ل بهر دوژمنى نهگرین، ما ئهم بۆ چنە؟!
– نا ڕوینم خوارێ و سهرێ خوه شۆركهم و چاڤێن خوه حولیكم…
– دێ لاوینۆ دێ.. ئهڤه ڕۆژا مێرانه، ئهڤهیه ڕۆژا زهلامێن ب غیرهت و نامووس….
– كوردستان دێ سهرفهراز و ئاڤا بیت، هندى خورتێن وهكى ته ههبن…
ههلبهت ب كارئینانا مهلاى یان ههر ئۆلدارهكێ دی، نیشانا موكم و خورتییا ئاراستهكرنا گۆتارێیه: «گۆتنێن مەلاى هێزەکا مەزن ددا زەلاما و ئێکسەر قەستا ترۆمبێلان دکرن بۆ بەرۆکێن شەڕى…». چونكو د پڕانییا جڤاكان دا، نهمازه د جڤاكێن كشتوكالى یێن ساكاردا، ئۆلدار ڕۆلهكێ كاریگهر و سهرنجڕاكێش د شیرهتكرن و ئاراستهكرنا گۆتارێن مهرهمدار و ئیدیولۆژی دا دبینن. بێگومانه كو ئهڤ شێوازێ دهربرینا كهتوارییا ڕاستەوخوە، مه ڤهدگهڕینتهڤه سهردهمێ دهسپێكا سهرههلدانا ڕەوشهنبیرییا نڤیسكییا كوردى (ل داوییا سهدێ نۆزدێ!). یان ههروهكو هندهك دبێژن؛ ڤهدگهڕیتهڤه سهردهمێ گۆتارێن دهستپێكا شۆڕەشا ئیلۆنا مهزن.
ب كارئینانا هندهك مونولۆگێن ناڤخوەیى و ئاشكراییا ساخلهت و هزرێن پههلهوانان و دهربازبوون ژ بۆیهرهكێ ساكار یان ڤهگێڕانهكا ڕویت بهر ب شرۆڤهكرنا خوهییتیێ کاراکتەران و ههلچوونێن دهربڕاندى، ئیشارهتا قووناغا كهتوارییا ڕەخنهیى یا ئێكێیه. ههرچهنده ئهڤ قووناغه ب شێوهیهكێ گهلهك ساكار و بلهز هاتییه دناڤ ناڤهرۆكا چیڕۆكێ دا. لێ ئهم دكارین بێژین كو بهرههمێ سهربۆرا نڤیسهرییه، چونكو مهرهما سهرهكییا چیڕۆكێ پێشكێشكرنا ڤهگێڕانهكا كهتوارانهیا ڕەوشهكا نیاسییه ژبۆ چێکرنا گۆتارەکا ڕاستەوخوەیا شیرەتکاریێ. ژبۆ ڤێ چهندێ ژى، ناڤهرۆك و ڕوخسارهكێ ههڤگونجایى دایه دهقى. ئانكو ئهم دكارین بێژین كو ههرچهنده نڤیسهر د قووناغێن چیڕۆكێ دا بۆرییه، لێ ژبۆ ههڤگونجانا ڕەوشا ههیى و تێگههێ ئیدیولۆژیێ خوه، ب شێوهیهكێ ئوتۆماتیكى ڤهگهڕایەڤە سهر سهردهمێ كهتوارییا شۆپپارێز. ئهڤه ژى وێ بوچوونێ دپهژرینیت كو نڤیسهر خوەدیكا جڤاك و دهردۆر و ههڤڕكى یێن خوه یێن دهروونییه.
ههروهسا هندهك ساخلهت و ئیشارهتێن قووناغا كهتوارییا ههڤچهرخ ژى تێدا دهێنه دیتن كو پههلهوانێن ڤێ چیڕۆكه ڕیپۆرتاژێ دكهڤنه د ناڤ هندهك بازنهیێن دائێخستی دا و ب بێهۆدهیى ڕەفتار و لڤینان دكهن. خالهكا دى یا گرنگا ڤێ قووناغێ، ڕەتكرنا كهتوارێ ههییه و ئاڤاكرنا كهتوارهكێ دى یێ چێكرییه د خهیالا نڤیسهری دا كو دبێژنێ هزرکرنا حەزکرى- دلمراز (Wishful Thinking). ڕامانا وێ ژى ئهوه كو كا نڤیسهرى چ دڤێت وێ هزرێ دكهت و ل گورهى وێ حهزێ، ڕەفتارێ ژی دكهت.
– بابۆ ئهز ژى دێ ل گەل ته هێم…
– بهلێ بهلێ تو ب ههردوو چاڤێن خوه دێ بینى…
– وهى بابۆ چهند خوەشه زاخۆكا وه…
ئهڤ نموونه و گهلهك نموونهیێن دی یێن د پڕانییا پهرهگرافان دا، وهسا ددهنه خویا كرن كو حهز یان ئۆمێد یان ژى پێشبینییا خوەییێ نڤیسهرى ب خوەیه. ئو چونکو بوویەرێ بابەتێ چیڕۆکێ جودانە ژ حەز و دلمرازییا نڤیسەرى، ئەڤجا تۆشى هەڤڕکییەکا نافخوەییا نەچارەسەرکرى دبیت و بەر ب فلاشباکانڤە دچیت کو هندەک پرسیارێن ب ڕەنگێ پەیامان ئاراستەى خواندەڤانى بکەت.
ههر ژ پارچا ئێكێ، نڤیسهر مه ئاگههدار دكهت كو خهلك ژ شهڕى چاڤ ترسایه و یێ دناڤ قهرهبالغهكا نەڕێکخستییا دلینى و هزرى و ڕەفتارێ دا. لێ نڤیسهرى دڤێت، ب ڤێ گۆتارێ بهرێ وان بدهته شهڕى. نڤیسەر بابهتێن ب ڤى ڕەنگى، ب ههلچوون و دلینییهكا فیرهایى دهردبڕیت، ئەڤە ژى ل سەر حسێبا لایەنێ جوانى و هونەرێ چێرۆکێیە کو جوانكارییا دەقى كز و لاواز دكهت. دبیت ژبەر ناڤهرۆكهكا مهرهمدارا دهربڕاندى بیت یان ژبەر ڕەوشهكا سیاسییا كهتوارى و تێگههێ هزریێ خوهییێ نڤیسهرى بیت. یان هەوڵدانا هۆشیارکرنا مللەتى و خواندەڤان بیت، ل سەر بابەتەکێ نەتەوەیى و لەحزەیەکا دیرۆکییا چارەنڤیسساز. لێ هەر چەوا بیت، ئەڤ دەقێ ڕیپۆرتاژکى، یان ڕۆژانێن بوویەرەکێ دیارکرى، نەشیایە جهێ خوە دناڤ چیرۆکەکا هونەرییا ئافرەندەییدا بکەت. نڤیسەرى پهنا برییه بهر شێوازێ ڕیپۆرتاژەكا وەسفییا بوویەرەکى و ب سەربۆرا خوە یا چیڕۆکنڤیسیێ کرییە دناڤ کەلواشێ کورتە چیڕۆکەکا هونەریدا، داكو سهركهفتنهكا هونهری ب دهست خوەڤه بینیت و مهرهما خوه یا ئیدیولۆژى پێ بگههینیت. ئهو ب خوه چیڕۆكا وەسفكرنێ تێكههلهیهكه ژ ڕۆژنامهڤانى و نڤیسینا وێژەیییا داهێنهرانه كو شێوهیێ ڕۆژنامێ و پیڤهرێن جوانكاریێ د پێكهاتهیێ خوهدا ههلدگریت.
ههروهسا د قووناغا كهتوارییا ڕەخنهگرانهیا ههڤچهرخ دا ژی، كو سهرهدهریێ ل گەل دیتنێن كهتوارى و كهتوارێ جڤاكى و یێ گریمانكى دكهت. دیسا ب شێوهیهكى عهفهوى و نههۆشدارى دكهفته د ناڤ ڤێ قووناغا ڕەخنهیی دا. ئهڤه ژى وێ چهندێ دگههینیت كو نڤیسهر وهكو چیڕۆكنڤیس خودان سهربۆرهكا ل سهرێك كومبووییه کو ب كارئینانا خوهییێ خوه، وهكو خوهییهكێ سهربهست و خوەدیكا جڤاكى، کو ساخلهتهكێ ههره سهرهكیێ ڤێ قووناغێیه. لەوا ههر بۆیهرهك یان هزرەکا د ڤى بیاڤی دا بهێته دهربڕاندن، دهربڕینێ ژ هزر و ههلویستێن خوهییێ نڤیسهرى دكهت. ب ڤێ چهندێ ژی، ههر سهركهفتنهك یان شكهستنهكا تۆشى پههلهوانى دبیت، دهربڕینێ ژ سهركهفتن یان شكهستنا هەستا نڤیسهرى ب خوه دكهت.
د دیتنا خوه یا كهتواری دا كۆمهكا پههلهوانێن باركرى ب هزر و ههلویست و خهمێن جڤاكى و ڕامیاریڤه ب كاردئینیت كو ههڤڕكى یێن ساكارێن دناڤ جهرگێ كهتواری دا خوەیا كهت. ل دهسپێكا چیڕۆكێ؛ ڤێ ههڤڕكییا دناڤبهرا شۆڕەشڤانێن تازه هاتینه دناڤ جڤاكیدا و ئیدیولۆژیستێن ههیى دناڤ جڤاكی دا دهستنیشان دكهت. بێگومانه كو ئهڤ ههڤڕكییا ههیى یان ئهوا كو دێ چێبیت، ژ جهرگێ دانوستاندنێن ڕۆژانهیێن كهتوارى پهیدا بوویه. د نههشیا نڤیسهری دا هاتییه گوگراندن، كو ل سهر دهڤێ کاراکتەرەكێ دهقى بهێته گۆتن. وهسا بۆیهران ددۆمینیت كو دهستپێكا ههڤڕكیێ ب دودلى دهێته خویاكرن. ئهڤه ژى مه دئینته دناڤ كهتوارییا گریمانكیدا كو دویفچوون و چاڤدێرییهكا هووربین ژبۆ پههلهوان و ههلویستێن وان دكهت. ئو كریارا ههبوونێیه بهردهوامیێ ددهته ههڤڕكیێ، د ڤى بیاڤیدا نڤیسەرى ل سهر دو ئاستان كاركرییه:
١. ئاستێ خواندنا ڕەوشا ههیى كو ب دهستنیشانكرن و خویاكرنا ههلویستێ نهتهوهییێ پههلهوانان و ساخلهت و ژێوهرێن ڕەوشا ههیى، هاتییه دهربڕاندن.
٢. ئاستێ ڕەنگڤهدانا ڕەفتارێن کاراکتەران ژبۆ ڕەوشا ههیى كو ب گلى و گازنده و دیتنێن جودا ژ تهخا ههڤڕك، هاتییه دهربڕاندن.
كهتوارییا حهسهن سلێڤانەیى ل سهر شهنگستێ ههڤڕكییا نهتهوهیى و ههڤڕكییا خوهییا دناڤبهرا ههمان گرۆپێن نهتهوهییدا هاتییه خویاكرن. ل جههكى دبێژیت ئهز ب تنێمه!.. یان ل گەل گرۆپێن ههمهجۆرێن ڕاگههاندنێمه! ل جههكێ دى ژى، پههلهوان قهستا بارهگایێ پارتەکا سیاسییا دیارکرى دكهت ژبۆ دابینكرنا ترۆمبێلهكێ ژبۆ ڕۆژنامهڤانێ بیانى. ئەز وە هەست پێ دکەم نڤیسەرى دڤێت بێژیت کو گرۆپێن ههڤڕك دناڤ ههمان ڕێباز و ههڤڕكى یێن نهتهوهیی دا ههنه (چ دناڤبەرا ئەوێن نووهاتیى و ئەوێن ل باژێڕان بیت، یان دناڤبەرا گرۆپێن جێوازێن هەمان ڕێبازدا بن). ڤێ چهندێ ژى، گرنگییهكا مهزن دایه كهتوارییا جڤاكى (كهتوارێ كوردى). ئهڤ ڕەوشا نوو یا كهفتییه دناڤ قادا ڕەوشهنبیرى و جڤاكى و سیاسییا جڤاكێ كوردی دا، كارتێكرنهكا پۆزهتیڤ یان نێگهتیڤ كرییه سهر نڤیسهرى و ئهڤ كارتێكرنه ب ئاشكرایى ل سهر کاراکتەران هاتییه خویاكرن. ههبوونا گلى و گازنده و نهڕازیبوونا ژ ڕەوشا ههیى، ساخلهتهكێ دى یێ ڤێ قووناغا ڕەخنهگرتنا كهتواركییه. پههلهوان مشت گازندهنه ژ شۆرهشڤانان یان ژ دهستهلاتا نوو چێبوویى، کو ل گورهى زانستێ دهروونجڤاكى، دهستپێك یان ڕەهێن ههبوونا ههڤڕكییهكا دهروونییا ڤهشارتى و پێشوهختەیە . ئهڤ ههڤڕكى و ژ ههڤ ترسیانا ڤهشارتى و بهرێخودانێن جودا جودایێن ههر لایهنەكى، ژ ههڤدوربوونهكا پێشوهخت د هزرێن هەمى لایهنان دا پهیدا دكهت. لێ ژبۆ ههڤسهنگكرن و تهپهسهركرنا ڤێ ههڤڕكییا ڤهشارتى، ههردو لایێن کەڤن و نوویێن کوردپەروەر ههوڵددهن كو چاڤلێكرنا ههڤ بكهن، مینا دووانییا گوندى و باژێڕییان؛ گوندییان باژێرڤانییا مودێرن و سهرنجڕاكێش دڤێت، باژێرییان ژى هێز و ئێکگرتنا گوندییان دڤێت!.. ئهڤجا ئهڤ گلى و گازندهیێن ژ ههڤ پهیدا دبن و ههر ئێك شاشیێ یان بێ سهروبهریێ دكهته ئۆبالا یێ دى. ئانكو ب چاڤهكێ ڕەخنەگرانە (یان ب کێمى شیرەتکار) سهح دكهته ڕەفتار و بوچوونێن یێ دى و ئەو ب خوە ژى ل دەف خوە یێ کاملان و بێ شاشییە:
– حهق ئهو بو ژ سهرێ سهرهلدانێ، گهلى و سێمێل و دهوك ب خودان بان و هزرا ڤێ ڕۆژا رهش كر بان، نه وهك نوكه، تێك شێلاى بان.
– پا كا هوین خودانێن ئهزمانێن سێ گهز و نیڤ؟ كا هوین تاژیكێن كولانا.
– پا كا هوین، خودانێن دهبانجه و تفهنگ و ڕەخت و فیشهك؟
– پا كا كوردێن مه، كا چهپهرێن مه؟!
لێ چونكو ئهڤ ههڤڕكییه نه بەلى و بهرچاڤه، ههردهم دناڤ ناخ و دهروونێ كووراتییا مرۆڤی دا ڤهشارتییه. لهوا نهیا ڕێكخستییه و ب ئاوایێ خوه یێ ساخلهم دهرناكهڤیت. ئو چونكو ل وى دهمێ گوندى سهردهریێ ل گەل ئازادییا كۆمێ دكهن، ئهوێن باژێرى پتر سهرهدهریێ ل گەل ئازادییا كهسۆكى دكهن. ئەڤجا د ئازادییا كهسۆكی دا، كهسهك ژ مرۆڤى ب خوه گرنگتر نینه و ژبۆ پاراستنا ڤێ گرنگیێ، كهسێن ژ ههمان تهخا خوه ژى گونههبار دكهن یان ئۆبالا شكهستنێ دئێخنه د ستوویێ واندا. ئانكو میناكێ خوە کاملدیتنێ ڕۆلهكێ كاریگهر ل سەر بهرێخودانێن مرۆڤى ژبۆ یێ بهرانبهر هەیە (ئهڤ بهرانبهره چ بیت و كى بیت)، چ ههڤڕك بیت یان ههڤال بیت!… لەوا ل بهرانبهرى گازینۆ یا وهرزشى ب شێوهیێ فلاشباكێ دهێته پێشچاڤێن پههلهوانى: «پا كا ئهو مرۆڤێن لێ كومبووین و نههێلاین باش ب ئاخڤیت ژ دهست قوتانێ پێڤهتر».
د پڕانییا دەقێن کەتوارییا جڤاکی دا، نڤیسەر هەردەم خوە ل بابەت و تێگەهێن جڤاکى دکەتە خودان و وەکو نموونەیێن بەرهەست دئێختە دناڤ پێڤاژۆیا ڤەگێڕانێ دا. ل ڤێرە ژى کۆمەکا بابەتێن مینا ئێکگرتنا خێزانێ، مەردینى و مێڤانداریێ، ڕێزگرتنا کەسێن بیانى ب نەمازەیى ڕۆژنامەڤانان کو خەم و ژانێن گەلێ مە یێ بندەست بۆ خەلکێ جیهانێ ڤەدگوهێزن و گەلەک بابەتێن دى یێن وەکو ڕڤێشتێ نوویێ شۆڕەشڤانان و جوانییا سروشتێ کوردستانێ، ئەڤ دەقە بەر ب چیڕۆکەکا کەتوارییا جڤاکیڤە برییە.
ل داویێ دبێژین كو ئهڤ كورته چیڕۆكا ب شێوازێ ڤهگێڕانهكا نووچەیى ژ ناخێ نڤیسهرى و دهردۆرا وى دهركهفتى، دكهفته د خانا چیڕۆكا وهسفكرنێ دا. چیرۆكا وهسفكرنێ ژى شێوازهكێ چیڕۆكێیه، مینا تویژاندنهكا زوهنى و ڕۆژنامهڤانییه. دكارین وهكو ڕیپۆرتاژەكا ڕۆژنامهڤانى سهرهدهریێ ل گەل بكهین. ساخلهتێ ههره سهرهكیێ ڤى شێوهیێ چیڕۆكێ ئهوه كو ب شێوهیێ سەردەکا هونهرى، بهحسى دهستێوهردانا پرسهكا جڤاكى دكهت. نڤیسهرى شیایه ب شارهزایى سهرهدهریێ ل گەل ڤى بوویەرى بكهت و ب ئاوایهكی دارێژیت كو وهكو كورته چیڕۆكهكا دوکیۆمێنتارى یان ڕۆژانێن سەربۆڕەکێ بهێته حسابكرن.
تێبینی: ئەڤ چیرۆکە ل سالا ١٩٩٢ێ د هەژمارێن (٧- ٨- ٩)یێن گۆڤارا (مەتین) دا بەلاڤبوویە.
دههمهن:
(١) د. عزالدین اسماعیل (؟). التفسیر النفسي للادب. دار العودة و دار الثقافة. بیروت، لبنان.
(٢) عباس عبد جاسم (١٩٨٢). قضایا القصة العراقیة المعاصرة. دار الرشید للنشر، منشورات وزارة الثقافة والاعلام. بغداد، العراق.
(٣) حهسهن سلێڤانى (٢٠٠٨). ژ دهفتهرا سهرههلدانێ. سایتێ ئێكهتیا نڤیسهرێن كورد/ دهۆك (www.duhokwriters.net).
– ههروهسا ئهڤ چیرۆكه هاتییه وهرگێران بۆ زمانێ عهرهبی كو كۆمهكا داتراشین و هندهك پهرهگرافێن زێدهتر ب خوەڤه گرتینه و د كۆما چیڕۆكێن (من دفتر الانتفاضة)دا هاتییه بهڵاڤكرن (ل؛ ٤١-٧٧) ، ل ساڵا (٢٠١٢)ێ هاتییه وهشاندن. لێ من پشتبهستن ب دهقێ ئێكهم كرییه، ئهوێ ئاماژە پێ هاتییه دان.
(٤) ژێدەرێ ژمارە (٢).
