گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
چارلز ئى. مەى
وەرگێڕان ژ ئینگلیزى: حەکیم عەبدوللا
د کورتە چیڕۆكێ دا تو کێمێ بێژى ژ گەلەکێ باشترە، چونکى، …. چونکى ئەز نزانم بۆچى..!!
ئەنتۆن چیكۆڤ
ئەگەر نڤیسەرەکێ پەخشانێ پێزانینێن باش ل سەر وى تشتێ هەبن یێ ئەو دنڤێسیت، دێ خواندەڤانى هەستەکا وەسا یا بهێز ب وان تشتا هەبیت وەکى وێ هەستا وى نڤێسەرى ئەو تشت پێ نڤێسین، ب مەرجەکى نڤێسەر ب راستى بنڤێسیت.
ئێرنست هێمنگواى
د شیاندایە د هۆزانێ و کورتە چیڕۆكێ دا، تو ل سەر تشتێن بەربەلاڤ باخڤى، بەلێ ب زمانەکێ سادە و رەهوان. ئەڤ تشتێن وەک – کورسیک، پەردێن پەنجەرێ، چەنگال، بەر، گوهارکێن ژنان، بکارئینانا هێزەکا مەزن.
رایمۆند کارڤەر
د دیرۆکا پێشکەفتنا کورتە چیڕۆكێ دا، سێ گوهۆڕینێن شێوازى یێن سەرەکى کارلێکرنێن گشتى یێن دۆمدرێژ هەبوون: ل بەرکرنا کراسەکێ مرۆڤایەتیێ د ڕۆمانسیەتا مەجازى دا، گرنگترین ژ وان کاران ڕۆمانێن بۆکاچیۆیى بوون، ل بەرکرنا کراسێ دەروونى د چیڤانۆکا سرۆشتى یا سەیر و سەمەر دا. ژ لایێ نڤێسەرێن ڕۆمانسى یێن دەستپێکی ڤە ل دەستپێکا چەرخێ نۆزدێ. باشترین نموونە ژى سەرهاتییێن (ئەدگار ئالان پۆ)یى نە. ل بەرکرنا کراسێ سترانکى د چیڕۆكا ژیانێ دا ژ لایێ نڤێسەرێن کەتوارى ڤە ل چەرخێ بیستێ و ئەڤە ژى ب شێوەکێ ئاشکرا د چیڕۆكێن چیكۆڤى دا دیارە. من دڤێت چەند داهێنانەکێن گشتى د کورتە چیڕۆكا چەرخێ بیستێ دا دیارکەم، کو ژ لایێ چیكۆڤى ڤە هاتینە کرن، ب تایبەتى کا (کەتوار) ب ڤى ئاواى چ ڕامان دگەهینیت.
ئەز دێ تەکەزێ ل سەر (چیكۆڤ)ى و (هێمنگوای) و رایمۆند کارڤەرى کەم، نەک ژ بەر کو وان هەر ژ دەستپێکێ و ناڤەراستێ هەتا دویماهییا چەرخێ بیستێ، بەردەوامییەکا گونجایی دایێ. بەلکو، چونکى وەک ئەڤ نەخشێن ل سەر دیار دکەن، کو ئەو هشیارییەکا خۆیی یا وان ساخلەتان پراکتیزە دکەن یێن من دڤێت ل ڤێرێ ل بەرچاڤ بهێنە وەرگرتن، ئانکو؛ تەکنیکەکا ئەدەبى یا رژد ل سەر فشارێ و رێکەکا رەهوانبێژییێ کو ڕامانێ ب رێکا بجهـ هێلانا تشتان ل دەرڤە خویا دکەت و ستایلەکێ زمانى، کو ب رێکا خواستنێ (استعارة) یان ژى (كناية) چێدکەت. هەروەسا، هەر سێ نڤێسەر هەول ددەن دەربڕینێ ژ کەتوارێ ناڤخۆیی بکەن ب رێکا پەسنکرنا کەتوارێ ژ دەرڤە و گەلەک جاران قەیرانا مرۆڤى پەسن دکەن وەک بزاڤەك بۆ گۆتنا وى تشتێ نەهێتە گۆتن.
هەر چەندە ئەز نەشێم د ڤێ دەلیڤێ دا ڤەگێڕانەکا تمام یا دیرۆکى، یا تێبینییێن خۆ پێشکێش بکەم، بەلێ هندەک تشتێن گشتى یێن بۆرى و پێدڤى دەربارەى کورتە چیڕۆكێ هەنە بهێنە بەحسکرن. ڕۆمانا کورت ل گەل پێدڤیاتییا مرۆڤى بۆ ڤەگێڕانا پەقینێن روحى د ناڤ ناخێ جیهانا رۆژانە یا دنیایى دا. ئەو تشتێن ژ ترسێ یان ئەو حەزا وەک (میرسیا ئلیاد Mircea Eliade) ب (راستییا پیرۆز) یان (راستییا دروست) یان زەلام و ژنا (دەستپێکى) ناڤ دکەت(١٠). ئەڤە ئەو تشتە یێ (ئێرنست کاسێرErnst Cassirer)ى ناڤێ (تێگەهشتنا چیڤانۆکى) دانایە سەر(٣٣). هەر چەندە ئەڤ ئەزموونە ل دەستپێکێ وەک ئاماژە هاتینە ڤەگێڕان، بەلێ پێدڤییاتییا مرۆڤى بۆ نموونەیێن شرۆڤەکار بۆ ڤان ئەزموونان نەچارکرییە، کو ژ پەسەندکرنا ڤەگێڕانا ئەزموونێ، کو د ئەنجام دا سرۆش بەرەف چارچۆڤەکێ تێگەهشتنێن ئایینى بچیت.
چەرخێن ناڤین دا، ئەزموونا سرۆش ب رەنگەکێ وەسا هاتە نیشادان، تا وى راددەى، کو ئێدى کەتوارێ دروست د چەند گاڤەکێن پیرۆز یێن دیتنا ئۆلدارى دا ناهێتە دیتن. بەلکو، د چارچۆڤەکێ لاهوتى یێ ب تمامى رێکخستى، کو بوویە کارێ هونەرى ب رەنگەکێ خواستن پەسەند بکەت. ئەڤ دویرکەتنا گەوهەرى ژ ئەزموونا مرۆڤى یا راستەقینە بێگۆمان کارڤەدانەکا گشتى یا دژ دروستکر بۆ ڤەگەریانێ بۆ (کەتوارى) و ناڤدارترین ئەنجامێن وێ ڤەگوهاستن بوو ژ (کومیدیا ئیلاهى) یا (دانتى) بۆ (کومیدیا مرۆڤى) یا (بوکاچیۆ)یى. د ڕۆمانا چەخێ رێنیسانسێ دا، ژێکڤەبوونا کەتوارێ رۆژانە، نە ژ ئەنجامێ تێگەهشتنا ئەزموونەکا پیرۆز یان چیڤانۆکەکێ بوو. بەلكو، ژ ئەنجامێ زنجیرا رویدانا گەردوونى و خالا لاوازا مرۆڤى بوو. هەر چەندە ئەڤ ڤەگۆهاستنە بەر ب ژیانا رۆژانە وەک بابەت بۆ ڕۆمانا ڤەگێڕاى تا راددەکى ب رێکا وەرارا ڕۆمانا چەرخێ هەژدێ تشتەکێ بنەجهـ بوو، بەلێ ڕۆمانا کورت ئارمانجا خۆ پاراست وەک دەربڕینەکا مەجازى بۆ تێگەهێ گیانى. دیارترین نموونە بۆ ڤى تێکەلێ پیرۆز و یێ کرێت (پەیوەندییا راستەقینەیە یا دیاربوونا خانما ڤیل) یا (دانیال دیڤۆ)یى، کو گیان دهێتە گوهۆڕین د بەرێ دا ل سەر شەنگستێ باوەری ب گیانى وەرگرتییە، کو دڤێت ب تەکنیکێن چاڤلێکرنێ بهێتە باوەرکرن.
د چەرخێ نۆزدێ دا، ڕۆمانسیێن ئەلمانى و ئینگلیز و ئەمریکى دەست ب گوهۆڕینەکێ کر بۆ ڤەدیتنا پیرۆزییا ب ڤەگەریان بۆ هەڤدیتنا سرۆشێ. بەلێ ژ بۆ پاراستنا بهایێن ئایینى یێن کەڤن، بێى خەفکێن خۆ یێن چیڤانۆکى، ڕۆمانسییان ب هەستکرن ب پرۆسێسەکا دەروونى شەنگستەیى، هەڤدیتنا سرۆشێ ب علمانیکرن. پێگەهێ ئاخفتنکەرەکێ راستەقینە د دەراڤەکێ كونکریت دا، کو روی ب روى دیاردەکا تایبەت دبیت، خۆیەتییا خۆ ژ یا کرێت بۆ یا پیرۆز ڤەگۆهاستییە، ساخلەتەکا دیار و شەنگستەیى یا هۆزانا ڕۆمانسى یا ئینگلیزى یە. ڤەگێڕانا پەخشانى پێکهاتەکێ وەکهەڤ یێ گیانى و رۆژانە دیارکر. بۆ نموونە، شێوازێ ڕۆمانسییا (گۆتە)یى ل گەل ریالیزما نوى تێکەل کر ژ بۆ سەرهلدانا ڕۆمانا (ریالیزما شعرى) ل ئەلمانیا، (فلۆبێرت)ى و (مۆباسان)ى ل فەرەنسا، شەنگستەکێ سرۆشتى بۆ ئەفسانە و سەرهاتییێن فولکلۆرى یێن سەر سرۆشتى دابینکرن. ل ئەمریکا، (واشنتۆن ئارڤینگ)ى، ئەفسانەیێن ئەورۆپى تێکەلى ژیانا كومەلایەتى کرن. هەروەسا، (هاوتۆرن)ى، تشتێن گیانى کرنە دراما رەوشتى و جەڤەنگى. دیسان، (ئەدگار ئالان پۆ)یى، ڕۆمانسییا (گۆتە)یێ یا ئەلمانى کرە تشتەکێ راستەقینە برێکا ئاڤاکرنا حەزێن خۆیێن کەسۆکى ل سەر دودلیا دەروونى.
ل دویماهیا چەرخێ نۆزدێ، ب تایبەتى ل ئەمریکا، ئەڤ پاڵپێنەرێ ڕۆمانسى د کورتە ڕۆمانێ دا تا راددەکێ مەزن ببوو چاڤلێکرن و گەلەک جاران ژى تشتەکێ بێ ڕامان بوو. سکێچێن (ئاڤینگ)ى یێن کلاسیکێن نوى، بوونە سەرهاتیێن رەنگاورەنگێن ناڤخۆیى. هەروەسا شانۆگەریێن (هوتۆرن)ى یێن رەوشتى بوونە میلۆدرامایێن هەستیار. سەرهاتیێن (ئەدگار ئالان پۆ)ى یێن میتافیزیکى یێن ئێکگرتى و جهێ پێکەنینێ و بوونە چیڕۆكێن ئەمبرۆس بیرسى و (و. هێنرى). ژبلى هندەک تشتان، ب رەنگەکێ سەرەکى، چیڕۆكێن رەنگڤەداى ( انطباعي ) یێن جێمس و کرێین و كونرادى، د ڤى دەمى دا، چیڕۆك وەک فۆرمەکێ بێ ڕامان دهاتە دیتن، کو نە ژ هەژى پویتەپێدانا رەخنێ یە. دەمێ چیڕۆكێن چیكۆڤى ب ئنگلیزى ل دەستپێکا چەرخى ل ئەورۆپا دیار بووین، ب شێوەکێ سەرەکى پێشوازى لێ هاتە کرن وەک نڤێسەرەک کەتوارى و سرۆشتناسەک كو ژ توخمە چیڕۆكێن دەستکرد یێن (و. هێنرى) رزگار بوون.
ل ساڵا ١٨٩٩، ڕۆماننڤێسێ ئەمریکى، (ئەبراهام کاهان)، گۆت کو ئێک ژ باڵکێشترین ساخلەتێن چیڕۆكێن چیكۆڤى (سرۆشتیبوونا) وایە، کو بلیمەتیا وى ب باشترین شێوە د وان چیڕۆكان دا دهێتە دیتن. (ب هیچ رەنگەکى چیڕۆك تێدا نینە دا تێرا هندێ بکەت کو خۆ قەلپێ گویزێ ژى تژى کەت.) (qtd. in Emeljanow 134). دیرۆکنڤێسێ ئەدەبى (هـ. س. کانبى) ل ساڵا ١٩١٥، ئاماژە دکەتە وێ چەندێ، کو د دەمەکى دا چیڕۆكێن ئەمریکى وەک چیڕۆكێن (و. هێنرى) ل سەر بنگەهێ داب و نەریتێن ئەدەبى هاتبوونە دانان، لێ چیڕۆكێن چیكۆڤى ل سەر بنگەهێ ژیانێ هاتبوونە ئاڤاکرن. (qtd. in Emeljanow 134). (لیۆنارد وۆلف) ژى گەهشتە رێزا وان نڤێسەر و رەخنەگرا ئەوێن پێشوازى ل ریالیزمییا چیكۆڤى کرین، چونکى بوو ئەگەرێ قۆرتالکرنا کورتە چیڕۆكێ ژ جورێ تڕانەپێکرنا چێکرى، کو جورەکێ بەربەلاڤ بوو ل وى دەمى. هەروەسا، لیۆنارد وۆلفى، پێشنیارا وێ چەندێ کر، کو چیكۆڤى شیانێن هندێ هەبوون بۆ (دیارکرنا پارچەکا بچویک یا ژیانێ كا وەکى چییە). ژ لایێ خۆڤە، (ى. م. فۆستەر)ى ئاشکراکر کو ب بهاترین دیارى چیكۆڤى پێشکێشکرى، ئەوە کو وى چیڕۆك ب شێوازێ کەڤن نە نڤێسین (qtd. in Emeljanow 162, 138).
بەلێ ئەڤ تایبەتمەندیکرنە، کو کورتە چیڕۆكێن چیكۆڤى بێ چیرۆکن و بێ هونەر و بێ ژیانن، ئارێشەکا دیار پەیدا کرییە. رەخنەگرێن وى سەردەمى ل دۆر چەوانییا تێگەهشتنا جورێ هونەرى د چیڕۆكان دا؛ نە دپشتراست بوون، کو د بێ جورن یان پەسنکرنا هۆکارى د چیڕۆكان دا بکەن، کو گەلەک د سادە بوون. هێدى هێدى، هندەک رەخنەگرا گۆمان ژ وێ چەندێ بر کو هونەرەکێ زێدەتر د چیڕۆكێن چیكۆڤى دا هەیە پتر ژ وى یێ سەرڤە دیار بوویی. بۆ نموونە، ژبلى هندێ کو (ى. ئێم فۆستەر)ى چیكۆڤ وەک ریالستەک ناڤکرییە، دبێژیت کو چیكۆڤ د بنەڕەت دا هۆزانڤان بوو ((qtd. in Emeljanow 138). دیسان، (جۆن میدلتۆن مۆرى) دبێژیت: چیڕۆكێن چیكۆڤى ب شێوەکێ بەرچاڤ د جوان بوون پتر ژ یێن هەر نڤێسەرەکێ بەرى وى (qtd. in Emeljanow 205). هەروەسا (كونراد ئایکن) دبێژیت: بەهرەمەندییا چیكۆڤى ب پلە ئێک یا سترانکى بوو، کو وى یارى ب هەستان یان مەزاجى دکر؛ نەک گرێ و هزرێ (qtd. in Emeljanow 205). ئەڤ بۆچوونێن جودا – کو چیڕۆكێن چیكۆڤى (کەتوارى) نە، یان (سرۆشتى) نە، یان (نە چیڕۆكن) و د هەمان دەم دا (هۆزانکى) نە، یان (سترانکى) نە، یان (جوانى) نە، بوونە ئەگەرێ وێ چەندێ کو گەلەک رەخنەگر ب راستى بمیننە حێبەتى کا چەوا تێبگەهن (ئایکن Aiken ١٥١).
ژ هینگێ وەرە، ئەڤ هەڤگرتنا چیكۆڤى یا سترانکى و واقعى ژ لایێ هژمارەکا رەخنەگر و چیڕۆكنڤێسان ڤە، وەک تایبەتمەندیێن شەنگستەیى یێن کورتە چیڕۆكا هەڤچەرخ هاتینە نیاسین. جارەکێ (ئیودۆرا وێلتى Eudora Welty) ئاماژە کرییە وێ چەندێ کو هەمى چیڕۆكێن نڤێسەرەکى ژ ژێدەرەکى ناڤخۆیى دهێن: «دڤێت هەمى چیڕۆكێن نڤێسەرەکى کوالێتییا خۆ وەرگرن، ئیمزایا خۆ هەلگرن، ژبەر پاڵنەرەکێ باڵکێش یێ سترانکى د مێشکێ وى دا – پاڵنەرێ ستایشێ و ڤیانێ، بانگەوازی و پێشبینیکرنێ»(٣١١). (شان ئۆفالن Sean O›Faolain) ناڤێ (پێشانگەها کەسۆکى ب شێوەکێ بەرچاڤ) دانایە سەر (٥٣). ژ لایێ خۆڤە، (ولیەم کارلۆس ولیەمز William Carlos Williams)، دبێژیت: ئەو هزر دکەت کو «مەیدانەکا باشە بۆ تەکەزکرنا رازیبوونێ، ژ لایێ سۆزدارییێ ڤە»(٥). هەروەسا جارەکێ (ڤى. س. پرێچێت V. S. Pritchett) پێشنیارکر كو چیڕۆكنڤێسێ باش دزانیت کو ئەو یێ ب کارەکێ تاکێ کەسۆکى رادبیت و «پارچەکا ژیانێ ل دەمێ فڕینێ دگریت» و «بجهـئینا خۆ یا کەسۆکى ژێ چێدکەت»(٣١). (ئێلیزابێت باون Elizabeth Bowen) دبێژیت: تشتێ هەرە گرنگ بۆ کورتە چیڕۆكێ «پێدڤیاتییا وێ یە»(١٥٦). هەروەسا ئاشكرا دكەت كو دڤێت کورتە چیڕۆك ژ دیتنەکێ یان ژێدەرەکێ وەسا بزێت، كو گڤاشتنەکا وەسا یا ل سەر نڤێسەر نەچار کربیت بنڤێسیت. دڤێت چیڕۆكێ «هەستا ناوەندییا دروست و خۆبخۆییا ناڤخۆیى یا سترانکى هەبیت» (باون Bowen ١٥٧).
ل گەل هندێ ژى، ئارێشە ئەوە، هەر چەندە؛ گەلەک درازینە کو کورتە چیڕۆك ژ پاڵپێنەرەکێ کەسۆکى و خۆیەتى دزێت، بەلێ چیكۆڤ یێ رژد بوو كو دڤێت نڤێسەر بابەتیانەکا دویر ژ چیڕۆكێ بپارێزیت و گەلەک نڤێسەرێن دى ژى د هەڤڕا بوون. جارەکێ چیكۆڤى هۆشدارى دا هەڤالەکێ خۆ و گۆتێ: «خۆیەتى تشتەکێ کرێتە. تشتەکێ د ڤێ چەندێ دا یێ خرابە، كو دەست و پێن نڤێسەرى ئاشکرا دکەت»(٦٩). دیسان جارەکا دى گۆتبوو: «دبیت تو بۆ چیڕۆكێن خۆ بکەیە گرى و مخابنیێ پێ ببەى، دبیت تو ل گەل قارەمانێن خۆ ئێش و ئازاران ببینى، بەلێ ب هزرا من دڤێت مرۆڤ ڤێ چەندێ بکەت؛ دا خواندەڤان پێ نە حەسیێت. چەند بابەتیانە بیت، دێ کاریگەرتر بیت»(٩٨). د سەر ڤێ چەندێ ڕا، دەستنیشانکرنا چیڕۆكێن چیكۆڤى كا چەوا د بابەتى و خۆیەتینە، د هەمان دەم دا، هێژ ئارێشەکا مەزنە.
دیتنێن (ڤرجینیا لویلین سمیت) ل دۆر ئێک ژ ناڤدارترین چیڕۆكێن چیكۆڤى (خانما خودانا سەى)، تشتەکێ نموونەیى یە. ئاماژە دکەتە وێ چەندێ كو گرێیا چیڕۆكێ یا زەلال و سادەیە. هەروەسا جوداهییا وێ وەک کارەکێ هونەرى یێ د وێ داهێنانا هونەرى دا یا چیكۆڤى د چیڕۆكێ دا هەڤسەنگییا ل ناڤبەرا (هەلبەستێ و پەخشانێ) دا پاراستى(٢١٦). د راستى دا، گرژى ل ناڤبەرا هەلبەستێ و پەخشانێ شەنگستێ سەرەکى یێ چیڕۆكێ و بابەتێ وێ یە. کاکلکا چیڕۆكا (خانما خودانا سەى)، بەحسێ وێ چەندێ دکەت كو (دیمترى گورۆڤ)ى دو ژیان یێن هەین: ژیانەکا ڤەکرى وەکى یا هەمیا، كو هەمى دبینن، یا دى كو (ب بەرزەیى برێڤە دچیت)(چیكۆڤ، چیڕۆكێن هەلبژارتى ١٦ Chekhov, Select Tales ). ئەو هەست پێ دکەت، كو هەر تشتەک د نیڤا ژیانا وى دا یێ ژ خەلکێ دى ڤەشارتییە، د دەمەکى دا، كو هەر تشتەکێ درەو یێ ڤەکرى بوو. هۆسانێ، ئەو تێدگەهیت کو ژیانا هەر تاکەکى ل سەر نهێنییێ راوەستیایە. ب خەم ڤە دناڵیت کا چەوا ژ پێدڤیاتییا وێ رزگار ببیت. نهێنییا حەزا (دیمترى) یا نموونەیى بۆ وى راستییەکە، هەر وەکى کا چەوا پیرۆزى ل نک ژن و زەلامێ بەرێ راستییەکە. ب راستى، د کورتە چیڕۆكا هەڤچەرخ دا، حەزا مرۆڤى یا نموونەیى، ئەوا نە هێتە گۆتن و نە هێتە بجهـئینان و هەردەم دفڕیت وەک ئەزموونەکا ئایینى د جیهانەکا (هێژ نەبوویە) جهێ سرۆشا پیرۆز یا بەرجەستەکرى د شێوازێن کورتە خەیالا دەستپێکى دا.
د ( تیۆرا رۆمانێ بەرى مارکسییەتێ) دا، (جۆرج لۆکاش Georg Lukacs) ى پێشنیارەکا هاریکار دەربارەى ساخلەتییا هەڤسەنگییێ یا کورتە چیڕۆكا هەڤچەرخ ل ناڤبەرا سترانکییا ژیانا تایبەت و واقعییا ژیانا گشتى پێشکێش کرییە. هەستکرن كو کورتە چیڕۆك شێوەیەکێ ئاشۆپى یە سەرەدەریێ ل گەل (پارچەکا ژیانێ) دکەت، كو ژ ناڤ ژیانێ هەمیێ هاتییە دەرئێخستن، لۆکاش دبێژیت: ڕامانا ڤەشارتى یا ڤێ سنوردارکرنێ ئەوە، كو ئەڤ شێوە ب رەسەنایەتییا خۆ ڤە یێ د (ئیرادە و زانینا) نڤێسەرى دا مۆر کریییە. ئەڤ شێوە ب نەچارى سترانکى یە ژ ئەگەرێ (بەخشینا فۆرمى و پێکهاتەى و سنورداکرنا نڤێسەرى). سترانکینییا وێ یا د (هەلبژارتنا پاقژ) دا. بەلێ ل گەل ڤێ هەمى ستراکینییێ، دڤێت کورتە چیڕۆك سەرەدەرییێ ل گەل رویدانێ بکەت. لۆکاش دبێژیت: سترانکینى ل پشت (هێلێن سەخت یێن رویدانێ) دهێتە ڤەشارتن. ئەڤە ئەو رویدانا کۆنکریتى یە یا چڕیاتییا شعرى یا کورتە چیڕۆكا هەڤچەرخ دگەهینیت (٥١-٥٢). (فلانەرى ئوكۆنەر Flannery O›Connor) ى راگەهاندییە، كو (ئاڕێشا تایبەت یا نڤێسەرێ کورتە چیڕۆكێ، ئەوە کا چ بکەت كو تشتێ ئەو بەحس دکەت پترییا نهێنییا هەبوونێ ئاشکرا کەت… ئاڕێشا وێ راستییێ ئەوە کا چەوا کارەکێ کۆنکریت دوجارکى لێبکەت)(٩٨). ئەنجام ژى وەک (رایمۆند کارڤەر Raymond Carver) دبێژیت: هێزەکا مەزن ب تشتێن سادە و ئاسایى بهێتە بەخشین (فایەرز ١٥ Fires).
د چیڕۆكا ڕۆمانسى دا، ئادگار ئالان پۆیی، کەتوار ب شێوەکێ شەنگستەیى خۆییى یە، چونکى ڤەگێڕێ ئاسایى یێ ئالان پۆى دکەڤیتە د کەتوارەکێ دودلییا دەروونى دا و دادعویریت. بەلێ کەتوار د کورتە چیڕۆكا هەڤچەرخ دا، دیار دبیت، کو ب تمامى رویدانەکا بابەتیانە بیت، هەتا ئەگەر د هەمان دەم دا، ئەگەر هەلبژارتنا چڕ و ژێگرتى، کو چیكۆڤى و هێمنگوایى و کارڤەرى پراکتیزە دکر، د ئەنجام دا چڕبوونا کەتوارەکێ ئێدى بابەتى و راست نینە، بەلكو ئەوە یا رەخنەگرێن ڤى سەردەمى دبێژنێ (کەتوارییا زێدەرۆیى) د چیڕۆكین کارڤەرى دا. د چیڕۆكێن هێمنگوایى و کارڤەرى دا، کەتوار ب رەنگەکێ وەسا یێ لاواز و سنۆردارە (ل شوینا پێشئێخستنێ و بەرفرەهـکرنێ وەک د ڕۆمانا کەتوارى دا) تا وى راددەى، كو کارلێکرنەکا مەزن یا هەلوەسێ و وەک خەونێ هەتا دەمێ رویدان ب رۆژ ژى د ژیانا رۆژانە یا جیهانێ دا چێدبن. ئەنجام د چیڕۆكێن هێمنگوایى دا وەک (کارلۆس بێکەر Carlos Baker) دبێژیت: هەستەکرنا (کابویسێن رۆژا نیڤرۆیە)(١٨٨). ئەگەرێ ڤێ کاریگەریێ وەک بێکەر هزر دكەت ئەوە كو هەرچەندە چیڕۆكێن هێمنگوایى د سرۆشتی نە، چونکى کەتوارى وەک راستییەکا هشک پێشکێش دکەت و د هەمان دەم دا، پێکهاتەکێ پۆست سیمبۆلى ژى هەیە.
دەمێ چیڕۆكەک (راستیێن هشک) د پێکهاتەکێ جەڤەنگى دا پێشکێش دکەت، تشت و رویدان ژ کەرەستەکى دبنە خواستێن ب ڕامان ژ ئەگەرێ هێزا پاڵپێنەر یا پێدڤییێن پێکهاتا بابەتێ چیڕۆكێ بخۆ. بۆ نموونە، د چیڕۆكا هێمنگوایى دا (گرێن وەکى فیلێن سپى)، جەڤەنگێ جهى یێ چیڕۆكێ، كو کارەکتەرێن چیڕۆكێ د ناڤبەرا دو هێلێن شەمەندەفرێ دا هاتینە دانان- هەر هێلەک بۆ شەمەندەفرێن ب ئاراستەکێ بەرۆڤاژى دچن – ل ناڤبەرا دو دیمەنێن سرۆشتى دا، – ئێک یێ زندى و کەسکە، یێ دى یێ قەهوایى و مرییە – ب ئەگەرێ سرۆشتى یێ بنەڕەتى و نەچارى یێ هەڤڕکییێ ل ناڤبەرا کارەکتەران دا نەک ژبەر پێدڤیاتییا واقعی و راستى و دروستییێ.
هەروەسا جەڤەنگێ دەمکى یێ چیڕۆكێ ژ پێدڤیێن بابەتییانە و جوانییێ یێن چیڕۆكێ دزێن و رەنگڤەدانا هەى پتر ژ پێدڤیاتییا زنجیرا راستییێ. ناكۆکییا ل ناڤبەرا دەمێ دراماتیکى یێ سیهـ و پێنج خۆلەکا ل ناڤبەرا شەمەندەفران دا، كو د وى دەمى دا، دانوستاندن د چیڕۆكێ دا پەیدا دبیت و دەهـ تا پازدە خۆلەکێن دەمی ب دروستى یێ پێدڤى بۆ گەهاندنا وێ دانوستاندنێ دیار دکەت، كو بێدەنگى پتر ژ ئاخفتنێ د چیڕۆكێ دا هەیە. ب راستى، چیڕۆكا چیكۆڤى (خانما خودانا سەى) و (گرێن وەکى فیلێن سپى)، چیڕۆكەکە دەربارەى قەیرانا مرۆڤى، كو چەند ئاخفتن هەبیت؛ نەشێت چارەسەر کەت.
د سەرهاتییا خواستى یا کەڤن یان شێوێ ڕۆمانسى دا، رێککەفتنێن تەقلیدى یێن وەرگرتى د چیڕۆكێ دا، یان ژى چارچۆڤێ تێگەهێ وێ یێ بنەڕەتى رەواتییێ ددەتە پێکهاتێ رویدانێن وێ. د سەرهاتییا ئالان پۆى یا ڕۆمانسى دا، مێشکێ ڤەگێڕى یان کارەکتەرێ سەرەکى، جیهانا هەلوەسێ یا چیڕۆكێ چێدکەت. د جورێ چیڕۆكا (و. هێنرى) دا، (کەتوارێ) چیڕۆكێ ژ جورێ ترانەپێکرنێ پێشوەخت هاتییە وەرگرتن كو یا زاڵە ل سەر پاڵپێنەر و رویدانێن وێ. د کورتە چیڕۆكا هەڤچەرخ دا، هەبوونا هیچ نەریتەکێ وەرگرتى یان ڤەگێڕەکى دودل یان نموونەکێ داڕشتى نینە بۆ رەواکرن و هاندنا پێکهاتێ وێ یێ توند و ئێکگرتى. هەرچەندە وەسا خۆیا دبیت، کو شێوازەکێ واقعى بیت، کو رویدانا رەنگەکێ شەنگستەیى ب ڕێکا زنجیرەیەکا کینایێ و یێ پشتراستکرى پاڵددەت، بەلێ هێشتا د شیاندایە چیڕۆكێن واقعی یێن هەڤچەرخ هەستەکا خواستى یا کەتوارى چێکەن.
دبیت جوداهیا ب ناڤ و دەنگ یا (ڕۆمان جاکوبسۆن Roman Jakobson ) ى ل ناڤبەرا هەر دو جەمسەرێن خواستن و کینایێ یێن ئاخفتنێ ببیتە هاریکارەک بۆ تێگەهشتنا ڤێ ئارێشێ. جاکوبسۆن هۆشدارییێ ددەتە رەخنەگران ل دۆر پویتەپێکرنا زێدە ب بنەمایێن خواستنێ د هۆزانێ دا و ب پشتگوهڤە هاڤێتنا بنەمایێن کینایێ د پەخشانێ دا و ئاماژەی وێ چەندێ کرییە، كو گەلەک جاران پەخشان دهێتە پشتگوهـ ئێخستن، چونکى ئامیرێن وێ یێن زارەکى نە بەرنیاس و زەلالن و هەڤکێش کێمتر د خویانە(124). شێوازێ کینایە یێ ریالیزمێ د چیڕۆكا کورت یا هەڤچەرخ دا خواندەڤانى نەچار دکەت زنجیرێ بگوهۆڕیت بۆ وەکهەڤیێ بۆ بجهکرنا دەمى دا كو ژ لایێ خواستنێ ڤە ڕامان هەبیت كو ل دەستپێکێ ئێک ل دویف ئێک دهێتە دیتن(١٢٤). ئانكو، کەتوار د کورتە چیڕۆكا هەڤچەرخ دا، نە وەک کەتوارییە د ڕۆمانێ دا. خەیالا درێژ و واقعى، كو ل سەر شەنگستێ تێکەلکرنێ وەرارێ دکەت، ب پلا ئێکێ ژ هەڤتەریبیێ دویر دکەڤیت و پتر ژ بابەتەکێ سەرەکى دویردکەڤیت و ب سەرەدەریکرنێ ل گەل هەمى وان ڕەگەزێن ل رەخ و روییان پێش دکەڤیت. بەلێ وەکى لۆکاس ئاماژە پێکرى کو رێکا کورتە چیڕۆكێ سترانکی و تیرە پتر کو ریالستى و بەرفرەهـ بیت (٥١-٥٥).
گەلەک جاران فۆرمێ ڕۆمانێ رەزامەندییا خواندەڤانى ل سەر کەتوارێ خۆ بدەستڤە دئینیت ب رێکا چێکرنا چەند هویرییێن کینایێ یێن پێدڤى، كو وەبکەت خواندەڤان هەست بکەن ئەو ژى وێ ئەزموونێ ب هەمان رێک دنیاسن یا ئەو کەتوارێ ژ دەرڤە دنیاسن. بەلێ د کورتە چیڕۆكا واقعى دا، هویرییێن کینایێ دهێنە گوهۆڕین بۆ ڕامانەکا خواستى ب رێکا پێدڤییێن بابەتى یێن چیڕۆكێ كو ب دووبارە بوونێ و هەڤتەریبیێ وان رێک دئێخیت، دا ببنە نموونێن ب ڕامان. بۆ نموونە، هویرییێن سەخت یێن جیهانا ژ دەرڤە د رۆبنسۆن کروزۆیی دا وەک بەرگرییەکا ژ دەرڤە، پێدڤییە ل سەر زاڵ ببن. بەلێ د چیڕۆكا (رویبارێ مەزن یێ ب دو دل) یا هێمنگواى دا، هویرییێن چڕ و تیر و بەرفرەهـ یێن کینایێ هەنە ب شێوەکێ سەرەکى بۆ دابینکرنا بابەتیکرنا نەرەحتییا دەروونى یا (نێک)ى. بەروڤاژى کروزۆى، (نێک) پویتەى نادەتە قۆرتالبوونێ ژ هەڤڕکییا دەرەکى، بەلكو پتر ددەتە یا ناڤخۆیى. د چیڕۆكا (رویبارێ مەزن یێ ب دو دل) تەرکیزکرنا دودلییا چیڕۆكێ ل سەر جیهانا ژ دەرڤە نە ژ نەچارییا کینایەکێ یا تێکەلبوونا هویرییا نە، بەلكو پێدڤیاتییا خواستنێ بۆ هەلبژارتن و دووبارەکرنێ و هۆسانێ تێگەهشتنا بنەمایێ وێ ئەزموونێ یا ژ هویربینییا چێدکەن. ئەنجام هەستکرنە ب بزاڤەکا رێورەسمانە وەک (بێکەر) دبێژیت: ب رەنگەکێ مەزن بەرپرسە ژ کاریگەریا (کابویسیێن رۆژا نیڤرۆ) یێن چیڕۆكێن هێمنگواى. هێلێن ماددى یێن رەق و بەرفرەهـ یێن جیهانا ژ دەرڤە بەرزە دبن، چونکى ماددێ کینایێ ب شێوەکێ خواستى بەرجەستە دبیت و نە دهێتە دیتن و نە گۆتن. ب ڤى رەنگى، ل دویماهییا چیڕۆكا هێمنگواى رەتکرنا (نێک)ى کو بچیتە د ناڤ گۆڵا ئاڤێ دا، رەتکرنەکا ب تمامى خواستى یە، چونکى چ پەیوەندى ب ساخلەتێن دروستى یێن گۆڵێ ڤە نینە، بەلكو پەیوەندی ب تنێ ب ساخلەتێن جوانیێ ڤە هەیە.
ئەو کاریگەرییا د ڕۆمانا واقعی دا هاتییە چێکرن ئەوە، کو چیڕۆك دشێت هەر یا بەردەوام بیت، وەک دویرکەتن ژ بابەتى و پەسنکرنا درێژ و دان و ستاندنەکا پێشکەفتیتر و پێشڤەچوونەکا زێدەتر د دەمەکێ گونجایى دا. تشت د بازنەکا بەردەوام و مەزن دا بەر ب ژ دەرڤە پێشڤە دچن ب هەبوونا خواستەکێ (استعارة) زێدەتر، دبیت هەمى ئەزموونا مرۆڤایەتیێ بخۆڤە بگریت. د کورتە چیڕۆكا هەڤچەرخ دا، کاریگەریەکا بەروڤاژى یا گڤاشتنێ یا هەى ژ ئەنجامێ وەرارا نموونە پەیدا دبیت کو (جۆن دێوى John Dewey ) دبێژیتێ (ئەزموون). هەروەسا دێوى دبێژیت: (ئەزموونەک) بەروڤاژى ئەزموونا بەردەوام، کو ژ بەردوامییا ژیانێ دهێتە جوداکرن ب هەڤگرتنا وێ ئەزموونێ. «هەبوونا ئێکگرتنێ ب پەسنەکى ب تنێ دهێتە چێکرن کو ئەزموونێ هەمیێ بخۆڤە دگریت، زێدەبارى هەبوونا جوداهییا وان پارچێن ئەو ژێ چێدبیت». دێوى دبێژیت: هەست هێزا پاڵپێنەرە. «ئەڤ هەستە وى تشتێ هاوتا هەلدبژێریت و ئەوێ هەلدبژێریت، ب رەنگێ خۆ بۆیاغ دکەت، ب ڤێ چەندێ، ئێکەتییەکا جورى ددەتە بابەتێن جیاواز و نە وەکهەڤ یێن ژ دەرڤە. ب ڤى رەنگى، هەڤگرتنێ د پارچێن ژ هەڤجودا یێن ئەزموونێ دابیندکرت»(٤٢).
ئەڤ پویتەپێکرنە ب (ئەزموونەکێ) ئەگەرێ وێ چەندێ بۆ مە شرۆڤە دکەت کا بۆچى ئاواز پتر ژ ڤەگێڕانا رویدانێ چیرۆکێ پێکڤە گرێددەت. ل دویماهییا چەرخى، (کانبى Canby ) سەرنجا وێ چەندێ راکێشا بۆ وێ راستییێ، کو هونەرێ کورتە ڕۆمانا هەڤچەرخ پتر ئاواز بوویە ژ رویدانێ. کارێ نڤێسەرى د چیڕۆكێ دا» د ئێک ئاواز دا هارمۆنى چێکرییە، هەروەکى رویدان تابلۆ یەک بیت»(٣٠٣). پشتى چەندین ساڵان،( ئارڤینگ هاو Irving Howe ) نڤێسیە:
ئەگەر چیڕۆكنڤێسى بڤێت وەهما کەتوارى چێکەت، پێدڤییە ل سەر وى پتر بسترینیت و کێمتر ڤەگێڕانێ بکەت. د ئەنجام دا، هژمارەکا ئالاڤێن تەکنیکى بکار دئینیت، كو زۆرجاران گەلەک د سادەنە و بەرۆڤاژیکرنا شێوازییە، کاریگەرییا دویماهیێ یە یا ئەو دبێژیتێ ئاوازێ چیڕۆكێ. ئەو ڕۆمانا ب ئاوازەکێ زاڵ هاتییە نڤێسین، دبیتە تشتەکێ بەرگرى ژێ نەهێتەکرن. چیڕۆكەکە، كو گەلەک ژێ دویر دکەڤیت و مەترسییا چێکرنا ئاژاوێ پەیدا دکەت(١٤٢).
ئاوازێ ئێکگرتى یێ کورتە چیڕۆكا هەڤچەرخ؛ پێشنیارا وێ چەندێ دکەت، كو ب شکاندنا رەوتێ دەمکى یێ ژیانێ و چاندنا وێ ب تێگەهێ ڤەگێڕى، کورتە چیڕۆكا کەتوارى نەک «پارچەک ژ ژیانێ» (كو پێشنیارا وێنەکرنا سنۆران یا ب زۆرى دکەت)، چێدکەت، بەلكو ئەزموونەکا بارکرى كو پێدڤیاتییا ڤەگێڕى بۆ بوویە هاندەر ڕامانێ ئاشکرا کەت. پاشى ئاڕێشە بۆ نڤێسەرى ئەوە کا دێ چەوا زنجیرەکا رویدانێن راست گوهۆڕیت بۆ تشتەکى نە هەما رویدان بن، بەلكو تشتەکى ڕامان هەبیت. هەر چەندە نڤێسەرێن ڕیالستى هزرا (ئێمەرسۆن)ى رەتکر ئەوا دبێژیت: «هەر راستییەکا سرۆشتى جەڤەنگە بۆ راستییەکا گیانى» و «چیڕۆكنڤێسێن ریالستى رژد بوون ل سەر راستیێن سرۆشتى ئەوێن د چارچۆڤەکێ جوانییێ دا هاتییە رێکخستن، دبیت دەنگڤەدانەکا ب ڕامان هەبیت. ب ڤى رەنگى، د کورتە چیڕۆكا کورت دا، رێکخستنا ئێکانە یا جوانییێ یە و چارەسەرییا ئێکانە ژى هەر چارەسەرییا جوانییێ یە. وەسا دیارە كو نڤێسەرێن کورتە چیڕۆكێ، كو هەر تشتەکێ د سەر سروشتى دا رەتدکەن وەک تشتەکێ نەناس، تەکەزێ ل سەر جورەکێ دى یێ نەناسییێ دکەن: ئەو رەگەزێن نەهێنە چارەسەرکرن و نەهێنە گۆتن یێن حەزا مرۆڤى یا نموونەیى.
(ئێریک هیلەر Erich Heller) دبێژیت: تشتێ نوى د ریالیزما چەرخێ نۆزدێ دا، «هەست و سۆز بۆ تێگەهشتنێ و حەزا بدەستڤەئینانا عەقلانە و هێزا پاڵپێنەر بۆ دەست بسەرداگرتنا نهێنیێ» بوون(٥٩٦). دگەل هندێ ژى، ژبەر کو هەمى دەما کورتە چیڕۆك سەرەدەرییێ ل گەل تشتەکى دکەت كو هەر رۆژ دشکێت و ئەگەر د شیان دا نەبیت ئەڤ شکەستنە بگەهیتە ئێک ڤە و بهێتە شرۆڤەکرن و ئاشکراکرن و بنەجهـکرن، هینگێ کورتە چیڕۆك نە واقعی یە. ڤەگوهاستن ژ فورمێ رۆمانسى بۆ فورمێ کورتە چیڕۆكێ د چەرخێ نۆزدێ دا، ب هەڤگرتنا کارەکتەرێن راستەقینە و نە راستەقینە د هەمان چیڕۆك دا دهێتـە نیاسین. بۆ نموونە، ڤەگێڕێ «دروست « نەشێت (بارتلی)ێ نە دروست د چیڕۆكا (مێلڤل)ى یا ب ناڤودەنگ دا شرۆڤەکەت و ڤەگێڕێ «دروست» د ناڤدارترین چیڕۆكا ئالان پۆى دا نەشێت نە واقعییا نموونەیى یا (رۆدریک یۆشەر)ى بکەتە ئێک.
لێ، دەمێ هەمى کارەکتەر د چیڕۆكێ دا «حەقیقى» بن، وەکى کا چەوا د چیڕۆكا هەڤچەرخ یا کەتوارى دا هەنە، هینگێ ئەو پێکهاتێ رویدانێ بخۆ یە، کو دیار دکەت نەیێ حەقیقى یە و تا راددەکێ نەزەلالییا کەڤن یا ڕۆمانسیێ دپارێزیت. تێکچوون وەکى مرنا نە چاڤەڕێکرى د چیڕۆكا چیكۆڤى «بەلنگازى» و تێکچوونا پەیوەندییان د چیڕۆكا» گرێن وەک فیلێن سپى» یا هێمنگواى دا و «تو بۆچى نا لەیزى» یا کارڤەرى و ئەنجامێن شەڕى د چیڕۆكا «رویبارێ مەزن یێ ب دو دل» دا، کارەکتەران ژ جیهانا وان یا ئاسایى دهاڤێژیتە ژ دەرڤە، ب هەمان رێک یێن روی ب روی بوونێن سەر سروشتى دا د سەرهاتیێن ڕۆمانسى یێ کەڤن دا دکەن. کارەکتەرێن ب تمامى چاڤلێکەر د چیڕۆكەکێ دا، چیڕۆكێ ناکەنە چیڕۆكەکا واقعی ئەگەر ئەو کاودانێن روی ب روى وان دبن مەزنتر بن ژ هێزا وان بۆ تێکەلکرنا وان د چارچۆڤێ جیهانا ئاسایى و سروشتى دا. پاڵپێنەرێ واقعى چیڕۆكەکا واقعى چێدکەت دەمێ دشێت کارەکتەرێ بەشدار یان خواندەڤانی رازى کەت کو ئەو نهێنییا روی ب روی بووین هەڤگرتى بوویە یان د شیان دا یە هەڤگرتى ببیت.
دەمێ کارەکتەرەک ژ نەزانینێ دچیتە زانینێ – کو رێکەکا هەڤپشکە یا پێکهاتەى د ڕۆمانا ریالستى دا- ئەڤە ڕامانا وێ چەندە ددەت، كو ئەو کارەکتەر شیایە ئەزموونا روی ب روی بوونێ و دیاردێ ب ئینیتە د ناڤ جیهانا سروشتی و ئەگەر و ئەنجامى دا. ل گەل هندێ ژى، ئەگەر ئەو زانینا ب دەستڤەهاتى مێتافیزیکى و نە تمام بیت. ئانكو، چارچۆڤێن دەروونى و سروشتى و جڤاکى نە جهێ رازیبوونێ بن، هینگێ، ب رەنگەنکێ ئاشکراکەر و سرۆش و نەگۆتى دمینیت. وەحییێ پێدڤى ب گوهۆڕینێ نینە ئەگەر ئەو تشتێ ئاشکرا دبیت لایەک ژ لایەنێن رەوشتێ مرۆڤى بیت کو د شیان دا نینە ژ لایێ جڤاکى و سروشتى و دەروونى ڤە بهێتە شرۆڤەکرن یان هەتا ژ لایێ رەوشتى ڤە چێنابیت ب شێوەیەکى، کو هەر گوهۆڕینەک د هەستکەرى دا؛ گوهۆڕینێ بکەتە سەر رەوشا شەنگستەیى. ب کورتى: دەمێ د شیان دا نەبیت هیچ تشتەک دەربارەى وێ بهێتە کرن و دەمێ دیار دبیت زمان نەشێت دەربڕینێ ژێ بکەت.
ئەو ئارێشا چیكۆڤ تووش بوویێ و دەربڕینا وێ ب رێکەکا درامى و پێشکێشکرنا بابەتێ وێ ب رەنگەکێ ئاشکرا د ئێک ژ ناڤدارترین چیڕۆكێن وى (بەلنگازى) دا ئەوە کا دێ چەوا راستییەکا ناڤخۆیی گەهینیت، کو کارەکتەر نەشێت ب رێکا کریارێ دەربڕینێ ژێ بکەت»، ئەگەر ب رەنگەکێ دروست هاتبیتە دەربڕین» کو دێ ئالۆزییا وێ راستییا ناڤخۆیی بەرجەستە کەت. راستى ب شێوەیەکى دهێتە دەربڕین کو مرنا کوڕێ شۆفێرێ پیر یێ ترۆمبێلا تەکسى «تشتەکێ سەیرە» یان «کارەکێ سەیرە» دەمێ خەمگینییا وى یا کو نەهێتە پەسنکرن و پێدڤیاتییا وى بۆ پارێ هەر دو کرێ یێن وى دا بگەهیتە جهەکى پێکڤە كۆم دبن. د دەمەکى دا كو وان دڤێت کار بەردەوام بن، (ئایۆنایێ) دڤێت هەر تشتەک راوەستیت. زێدەبارى ڤێ چەندێ، ئەڤ نەشیانە د پەسنکرنێ دا د تنێیاتییا (ئایۆنایێ) و دلپێڤەبوونا وێ بەرامبەر بێ ڕامانییا هەسپێ وەکى دارکەکى، كو وەسا دیار دکەت یێ د هزرەکا کویر دا.
چیڕۆكا رایمۆند کارڤەرى «تۆ بۆچى نا لەیزى» نموونەکا دیارە ب تایبەتى بۆ چاڤلێکرنا چیڕۆكا چیكۆڤى، وەک پێكۆلەک بۆ دەربڕینا راستییا ناڤخۆییى ب ڕێکا تەکەزکرنێ ل سەر واقعێ ژ دەرڤە. ئەو زەلامێ، كو د چیڕۆكێ دا ناڤێ وى نەهاتییە ئاشکراکرن، هەمى ناڤماڵییا خۆ ژ دەرڤە د باخچەى دا ب سەروبەر کر هەروەکى کا چەوا وى کارى ل ژوورڤە دکەت وەک دەربڕینەک بۆ سەروبەرێ ژیانا وى یا ژدەرڤە. هەرچەندە، کارڤەر نابێژیتە مە كو ئارێشە ل ڤێرێ ژبەرتێکچوونا هەڤژینییا وى زەلامی یە، لێ تەنها ئاماژە بۆ مێزەکێ و لەمپەکێ ل لایێ «وى» یێ تەختى و لایێ «وێ» یێ تەختى تێرا هندێ هەنە ئاماژە بکەنە وێ چەندێ، كو هەڤژینا وى ب دروستى ل وێرێ نینە.
هەردو هەڤژینێن گەنج دهێن و ئۆڤەرا بۆ ناڤماڵییا زەڵامى دکەن و خۆ ل سەر تەختى درێژ دکەن و تەلەڤزیۆنێ هەلدکەن، ؛ب کورتى ب کارێن خۆ یێن رۆژانە رادبن ل سەر پاشمایێن پەیوەندییا زەڵامى یا بەرزە. هەست ب تشتەکێ ب ڕامان و سەیر دکەن دەربارەى رەوشێ. کچک ب تنێ ڤێ ئاخفتنێ دبێژیت، «ئەرێ ما یا ب کەنى نابیت ئەگەر، «بەلێ رستێ تمام ناکەت. تشتەکێ پەیوەندى ب «دەریاڤانێ پیر» د قارەمانێ «تو بۆچى نا لەیزى؟» دا هەیە.
بەلێ، ئەو تشتێ مە ڕادوەستینیت نە دەنگێ وى یە، بەلكو کرێتکرنا کارڤەرى یە بۆ رەوشا وى یا نە جهێ رازیبوونی و نەچارییێ یە. هەروەسا، تشتەکێ دەریاڤانى د کچکێ دا هەیە، کو بەردەوام چیڕۆكێ دوبارە و سێ بارە ڤەدگێڕیت و ڤەدگێڕیت، چونکى هەست پێدکەت، کو «گەلەک یا مایى، هەول ددەت بەحس بکەت» (ئەو تشتێ ئەم بەحس دکەین10)، بەلێ، ب رەتکرنا زمانێ جەڤەنگ یێ دەریاڤانێ پیر، کارەکتەرێن کورتە چیڕۆكا هەڤچەرخ، کێمتر دهێنە پاڵدان ژبەر نەچارکرنا وان چیڕۆكێن خۆ ڤەگێڕن ل شوینا دووبارە نماییشکرنا وان.
جارەکێ چیكۆڤى؛ نڤێسەرەکێ دى شیرەتکر كو کارێن وى کێماسییا «پێکڤەگرێدانێ هەیە كو تشتێن کورت زندى دکەت» (نامە ل دۆر کورتە چیڕۆكێ ٨٢ Letters on the Short Story). بەلێ، ئەو تشتێ کورتە چیڕۆكێ (زندى) دکەت نە هویرى و درێژییێن خواستى یێن کەتوارێ رۆژانە نە، بەلكو هەڤگرتنا وێ یە د قەوارەکێ هونەرى دا. هەمى گاڤان نموونە ل سەر رەواتیێ د کورتە چیڕۆكێ دا زاڵ بوویە. گەلەک نڤێسەرا تێبینییا ڤى ساخلەتى شەنگستەیى یێ رۆخسارى کرییە. پرێچێت Pritchett دبێژیت: کورتە چیڕۆك «بەرسڤا حەزا دەستپێکى بۆ هونەرى و ژیرییێ و نەرێکییێ و هەڤدژییێ و جوانییا رۆخسارى و حەزا دیتنا نموونێن درامى و گرنگییا وێ د ئەزموونا مە دا ددەت»(١١٣). نڤێسەرا بەریتانى ( ئێلیزابێت تایلەر Elizabeth Taylor) پێشنیار کرییە كو ب رێکا پاراستنا بارێ دەروونى د حالەتەکێ دەستنیشانکرى دا کورتە چیڕۆك دشێت هەستا «چوون بەر ب جیهانەکا دى ل شوینا تێدا ب خەندقى وەک مرۆڤ د ڕۆمانا (خەیالا) درێژتر دا دکەت»(٤٧١) دیارکەت. نڤێسەرێ نیۆزیلەندى (مۆریس شادبۆلتMaurice Shadbolt) دبێژیت: بەرهنگارییا رۆخسارى راکێشانا ژیانێ یە، کو کورتە چیڕۆك هندى د شیان دا بیت ب کێمترین هژمارا لاپەران دیار کەت»(٦٨).
ریالیزم د کورتە چیڕۆكا هەڤچەرخ دا، هەر ژ چیكۆڤى هەتا کارڤەرى راستییەکا مەجازى یا ب ڕامان چێدکەت ب رێکا تەکەزکرنێ ل سەر هویرییێن کینایێ ب شێوەکێ چڕ و توند و گڤاشتى. د چیڕۆكا (ئێراند Errand) دا، کو ئێکە ژ چیڕۆكێن رایمۆند کارڤەرى یێن دویماهیێ یە بەرى مرنا وى یا ژ نشکەکێ ڤە ب ئێشا پەنجەشێرێ، ڤێ ساخلەتا ناڤەندى یا کورتە چیڕۆكێ؛ کورت دکەت و د هەمان دەم دا پەسنا مامۆستایێ خۆ چیكۆڤى دکەت. وەکى چیڕۆكەکا چیكۆڤى، چیڕۆكا (ئێراند) بارا پتر دیار دبیت، کو نە ڤەگێڕانەکا ئێکگرتى یە، بەلكو راپۆرتەکا ئێکسەرە ل دۆر مرنا چیكۆڤى ل ئۆتێلەکێ ل باژێڕێ بادنویلەر یێ گۆزارى ل سویسرا. چیڕۆك بێى كۆمێنت بەحسێ دەمژمێرێن دویماهییێ یێن چیكۆڤى دکەت دەمێ نۆژدارى سەرەدانا وى کرى د ژوورا وى ڤە و هەڤژینا وى ئۆلگا نایپەر یا ب رەخڤە و یا بێ هیڤییە. نۆژدار دزانیت كو ب تنێ چەند خۆلەکەک ماینە بۆ مرنا وى، لێ داخوازا شەمپانییێ و سێ پەرداغا ژ لێنانگەهێ دکەت. چەند خۆلەکەکا پشتى چیكۆڤ شەمپانیایێ ڤەدخۆت و دمریت.
کارڤەر دبێژیت: خواندنا ژیانناما چیكۆڤى ئەوا ژ لایێ (هێنرى ترۆیات Henri Troyat ) ى ڤە هاتییە پاڵپێنەر بوو بۆ وى کو کورتە چیڕۆكێ بنڤێسیت. ب تایبەتى حێبەتى دبیت دەمێ دختۆرێ ل وێرێ بۆتلەکێ شەمپانیایێ داخواز دکەت. سەحدکەتە ڤان هویرییێن کینایى یێن سادە وەک کا چەوا دختۆر داخواز دکەت و چەوا وەردگریت و کا پروتۆكۆل چییە دەمێ دگەهیت. کارڤەر دیار دكەت كو وى گەلەک حەز ل وێ چەندێ کرییە کا وى چ دکر، بەلێ ئەو نە یێ پشتراست بوو کا وى چ دکر. هەما ب تنێ «دەلیڤەکا رێزگرتنێ بوو -ئەگەر ئەز شیابام، ب رەنگەکێ دروست و شانازى ڤە – بۆ چیكۆڤى بینم، ئەو نڤێسەرێ ژ مێژە ڕامانەکا مەزن بۆ من هەى»(«On ‹Errand›» 124).
ئەو تشتێ (ئێراند)ێ دکەتە چیڕۆك و نەک ڤەگێڕانەکا دیرۆکى، ڤەگەڕیانا شاگردێ گەنجە ئەوێ شەمپانیایێ دئینیت. دەمێ سپێدەییا پاشتر گەنج دهێتە د ژوور ڤە دا قافکێ گولا بینیت و بۆتلێ شەمپانیایێ و پەرداغا راکەت، ئۆلگا، كو شەڤێ هەمییێ ب تنێ یا ل گەل کەلەخێ چیكۆڤى روینشتى بوو، داخوازێ ژێ دكەت کو بچیتە باژێڕى و کەسەکێ مرییا ڤەدشێریت ببینیت، کەسەک بیت، کو زەحمەتێ ب شۆلێ خۆ ڤە دبەت، شێوازێ وى ب رەنگەكێ گونجایى یێ پاراستى بیت. گەنج ب هویرى گوهێ خۆ ددەتە ئۆلگایێ کا دێ چ کەت. د ڤى دەمى دا، گەنج هزرا خۆ د تشتەکێ دى دا دکەت: شەڤا بۆرى، ئێکسەر پشتى مرنا چیكۆڤى، ئەو فلینا دختۆرى جارەکا دى کرییە د دەرێ بۆتلى دا، ژێدەرکەتبوو و یا کەتییە بەر سەرێ پێلاڤا گەنجى. وى دڤێت خۆ بچەمینیت و راکەت، لێ نەڤێت کەسێ ئاگەهـ ژێ هەبیت. دەمێ ئۆلگا ژ پەسنکرنا وى کارێ دڤێت گەنج بکەت یێ وەکى چیڕۆكێ ب دویماهى دهێت، خۆ بۆ پێشییێ دچەمینیت و هێژ قافکێ گولا یێ د دەستى دا، و بێى سەحکەتێ، دەستێ خۆ درێژ دکەت و فلینێ دکەتە د دەستێ خۆ دا.
ئەڤ هویرییێن سادە چیڕۆكا (ئێراند) دکەنە رێزلێنانەکا گونجاى بۆ هونەرێ نڤێسینا کورتە چیڕۆكێ یێ چیكۆڤى و کارڤەرى. فلین تشتەکە د جیهانێ دا مرۆڤ دشێت ب دەست بگریت، كو خواندەڤان دشێت هەست پێ بکەت دەمێ کوڕک د چیڕۆكێ دا دەستێن خۆ ل دۆر دوەرینیت. ل گەل هندێ ژى، ئەو کارێ بدەست دهێتە گرتن، كو ب ماددێ فلینێ دەربڕین ژێ هاتییە کرن، کراسەکێ مرۆڤایەتى دکەتە بەر ریپۆرتەکا هشک ل سەر مرنا چیكۆڤى و جهێ پێکەنینێ یە، كو زندى دکەت. پەسنکرنەکا بابەتییانە کو دەنگڤەدانەکا خۆیەتى یا بهێز هەیە. چ ڕامان نینن، بەلێ گەلەک ڕامان هەیە. ڕامان ئەوە كو ب ئامادەبوونا مرنێ، کارێن زندى بەردەوامن. ئانكو، ل دویماهییێ، دڤێت چ تشت نەهێنە ب پشتگوهڤە هاڤێتن. واتە، زێدەبارى مرنا چیكۆڤى، کاکلکا هونەرێ وى دێ مینیت. گرنگترین وانە کارڤەر ژ چیكۆڤى فێربووى ئەوە، کو بچویکترین کارێ مرۆڤى خودان کەرامەتە و د شیان دایە، كو ئالۆزترین ڕامان مرۆڤى ب سادەترین ئاماژە و تشت بهێتە گەهاندن.
(تێبینى: ئەو ژمارێن د ناڤ کڤانا دا ئاماژەنە بۆ ژمارا لاپەرێن وان ژێدەرێن هاتینە بکارئینان ژ لایێ نڤیسەریڤە. وەرگێڕ).
ژێدەرێ بابەت ژێ هاتییە وەرگێڕان:
https://www.thefreelibrary.com/Reality+in+the+modern+short+story-a015473861
