کۆمەلا چیرۆکان یا ئەدیب عەبدوللا ب ناڤێ “پرا مژێ”، دەقەکێ ڤەگێڕانێ یێ چڕ و پڕ پێشکێش دکەت کو ل سەر هشیارییەکا زمانەڤانی یا دیار ب دەڤۆکا بەهدینی یە، نەک ب تنێ وەک ئامرازەکێ پەیوەندیێ، بەلکو وەک هەلگرەکێ کولتووری بۆ یادگارییا کۆم یا تژی ژ دژواری، بەرزەبوون و شکەستنا د ناخێ مرۆڤی دا، ئەڤ هەلبژارتنا زمانى ناهێتە جوداکردن ژ بنیاتێ کویر یێ دەقان؛ زمان ل ڤێرە ب تنێ ئەرکەکێ جوانکاریێ نابینیت، بەلکو وەک هەلویستەکێ مەعریفى دهێتە وەبەرهێنان ل دژی سەنتەری و رێیەکە بۆ زڤڕاندنا دەنگێ پەراوێزخستی د ناڤا مێژوو و جڤاکەکی دا کو تووشی دویرخستنێ بوویە، ئەڤ چەندە ژ دەستپێکا پێشکێشکرنێ و دەقێن ئێکێ دیاردبیت کو بارێ یادگارییا کەسی ژ چارچووڤێ تاکەکەسی دەربازدبیت و دبیتە بارەکێ گشتی کو تێدا یا تایبەت و یا گشتی د ناڤ ئێـک پێکهاتەیا ڤەگێڕانێ دا تێکەل دبن.

زمان ل دەف نڤیسەری نەک ب تنێ دەنگە، بەلکو ئامرازەکێ شوینوارناسیێ یە بۆ دەرخستنا وان برینێن ل ژێر مژا دیرۆکێ بەرزە بووین کو تێدا «پر» دبیتە هێمایەکا شێلی بۆ پەیوەندییا مرۆڤی ب راستییا وی ڤە و زاراڤێ بەهدینی ژی وەک هەلگرەکێ شوناسێ، ل هەمبەر هەمی بزاڤێن حەلالکرنێ رادوەستیت و دبیتە دەنگێ قوربانیێن بەرزەبووی د ناڤ بێدەنگییا جڤاکی دا، ل ڤێرە پێدڤییە ئەم ئاماژێ بدەینە هۆستاییا نڤیسەری د تێکەلکرنا دەنگێ ڤەگێڕی د گەل ئازارا قارەمانان دا کو تێدا ڤەگێڕ نابیتە دیتنەکا دەرەکی، بەلکو دبیتە پارچەک ژ وێ مژا ل سەر پرێ و ئەڤە ژی جۆرە هێماگەرییەکا خۆیەتییا کـویر د ناڤبەرا دەق و ئەزموونا مرۆڤی دا چێدکەت.

پڕانیا چیرۆکان ل سەر کەسایەتیێن د ناڤ فەزایێن لاواز دا دژین دهێنە ئاڤاکردن، وەک گوند، پەراوێز، مالێن هەرفتی، یان جەستەیێن ئازارکێش؛ ئەڤ فەزایە نەک وەک جهێن جوگرافی یێن بێلایەن، بەلکو وەک بنیاتێن جڤاکی یێن ب زەخت دهێنە نیشادان کو زۆرداریێ ب رێیا خێزانێ، تیتال و نەریتان و دەستهەلاتا سیمبۆلی بەرهەم دئیننەڤە، ژ لایێ جڤاکناسی ڤە، دەق نیشاددەن کا چاوا جڤاک ژ جهەکێ حەواندنێ دگوهۆڕیت بۆ دەزگەهەکێ کونترۆلکرنێ و کا چاوا دژواری د وێنەیێن رۆژانە دا دهێتە بەرجەستەکرن: د گۆتارا بابسالاری، د ترسێ و د بێدەنگییا ب زۆری دا. ئەڤە ب زەلالى د چیرۆکێن پەیوەندییا کوڕ و باب یان دایکێ دا دیاردبیت کو حەزژێکرن تێدا دبیتە یادگارییەکا ب ژان و بەرزەبوون دبیتە پشکەک ژ پێکهاتا دەروونییا کەسایەتیێ، هەروەک د وان برگەیێن کو مرنا بابی دئیننە بیرا مرۆڤی و هشیارییا مرۆڤی دزڤڕیننە سەردەمێ زارۆکینیێ، وەک برینەکا ڤەکری کو ناهێتە سارێژکرن، ئەڤ دژوارییە هندەک جاران بەر ب پیرۆزیێن ساختە دچیت کو نڤیسەر د چیرۆکا «راستییەکا ڤەشارتی» دا پەردێ ل سەر لاددەت و نیشا ددەت کا چاوا رێیا جڤاکی و ئایینی ب ناڤێ رەوشتی، گیانێ مرۆڤی و ئازادییا وی تێکددەن و دبنە هوکارێ هەڕفاندنا رەوشتی د ناڤ خەلوەتێن تایبەت دا، ئەدیب عەبدوللا د وەسفکرنا جەستەیێ مرۆڤی دا گەلەک یێ سەرکەفتییە؛ ئەو جەستەی دکەتە ئاوێنەیا وەلاتێ بریندار کو تێدا هەر کێماسییەکا فیزیکی یان نەخۆشییەک، ئاماژەیەکە بۆ تێکچوونا ناخ و سیستەمێ جڤاکی و ئەڤە ژی رەهەندەکێ جوانکاری یێ (Body Poetics)  ددەتە چیرۆکا وی کو تێدا ئازار ژ ناخێ مرۆڤی بۆ سەر روویێ وی و جەستەیی دهێتە ڤەگوهاستن.

ل سەر ئاستێ دەروونى، ڤەگێڕان د ناڤ بوارەکی دا دزڤڕیت کو دشێین بێژینێ «ئابوورییا سەدمێ» کو تێدا وێنەیێن مرنێ، گوڕان، خوینبەربوونێ و غیابێ دوبارە دبنەڤە، نەک وەک توخمێن کێشە و چێروکێ، بەلکو وەک بوئرەیێن نەئاگەهی (لاشعوری) کو دەق ل دەور دزڤڕیت، کەسایەتیێن د ناڤ «پرا مژێ» دا ب شێوەیەکێ راستەوخۆ گەشە ناکەن، بەلکو د ناڤ حالەتەکێ هەڤڕکیيا دەروونییا بەردەوام دا دژین، هەروەک بێژی ب خۆ ڤەگێڕان تووشی نەخۆشییا ماوەیێ پشتی سەدمێ بوویە، ئەڤ چەندە د پچڕاندنا ڤەگێڕانێ و ڤەگوهاستنا ژ نشکێڤە د ناڤبەرا نوکە و یادگاریێ دا دیارە، د گەل دوبارەبوونا پرسیارێن هەبوونگەری یێن کو ل دویڤ بەرسڤان ناگەرێن، بەلکو هەستا بێهودەییێ کـویرتر دکەن، وەک ئەو پرسیارێن ل سەر واتایا ژیانێ پشتی بەرزەکرنا مرۆڤان و مانا د جیهانەکێ دا کو توندوتیژیێ ب شێوازێن جودا دوبارە دکەتەڤە، نڤیسەر ب هۆستایانە تەکنیکا «کۆتاییا ڤەکری» ب کاردئینیت کو تێدا رێ نادەتە چیرۆکێ ب شێوەیەکێ کلاسیکی ب دووماهی بهێت، بەلکو پرسیارێن بێ بەرسڤ ل دەف خواندەڤانی دهێلیت، ئەڤ شێوازە، نەک تنێ بەلگەیێ نویخوازییا ئەدیبی یە، بەلکو پالدەرەکە بۆ خواندەڤانی دا کو ئەو ببیتە «پشکدار» د ئاڤاکرنا واتایا چیرۆکێ دا، نەک ب تنێ وەرگرەکێ بێدەنگ د ڤی چارچووڤەیی دا، نڤیسەر بەر ب تەکنیکێن پویچگەراییێ دچیت، ب تایبەت د وێنەکرنا وان کەسایەتیێن بێ سەر یان یێن ب شێوەیێ پارچێن ئەندازەیی هاتینە خفسکرن کو نیشانا بەرزەبوونا شوناسێ و بوونا مرۆڤی یە ب «تشت». هەروەسا شکەستنا د هەولێن خۆکوشتنێ دا ژ بەر کێماسیا غاز یان گازێ، رەهەندەکێ کۆمیدیا رەش ددەتە دەقی کو تێدا پویچگەراییا ژیانێ د گەل ئازارێن رۆژانە تێکەل دبیت.

ژ کوژییا پشتی کۆلۆنیالیزمێ، ئەڤ کۆمەلەیە وەک گۆتارەکا بەرگرییا بێدەنگ دهێتە خواندن کو دروشمێن راستەوخۆ بلند ناکەت، بەلکو وێ بنیاتا ئەقلى هەلدوەشینیت کو توندوتیژیا مێژوویی، ئایینی و سیاسی بەرهەمئینای، دەستهەلات ل ڤێرە خودان چەندین روویانە: دەستهەلاتا باب، شێخ، کۆمەل و پیرۆزیێن ئایدیۆلۆژی، د هندەک دەقان دا کو توندوتیژیا دینی یان گرووپێن توندڕەو دئیننە زمان، ڤەگێڕان ب ئاراستەیا ئیدانەکرنا گۆتاری ناچیت، بەلکو گرنگیێ ددەتە شوینەوارێ مرۆڤی: جەستەیێ شکەستی، ژنا دلبرین و زارۆکێ کو وێرانیێ دبینیت و زمانێ راڤەکرنێ نینە، ب ڤی رەنگی، نڤیسەر ب شێوەیەکێ راستەوخۆ ڕوو ب ڕوو داگیرکاری یان هەژموونێ نابیت، بەلکو دەردئێخیت کا چاوا دژواری د ناڤ دەمارێن ناڤخۆیی یێن جڤاکی دا دزێ بووینە و ب ناڤێ پیرۆزی، نەریت و ترسێ، خۆ بەرهەم دئیننەڤە. ئەڤە د کـویراتییا خوە دا رەخنەیەکە ل هەمی وان سیستەمێن کو مرۆڤی دکەنە قوربانییەکا بێدەنگ و ژنا کورد ژی د ڤان چیرۆکان دا وەک هێمایەکا شوناسا بریندار دهێتە دەرخستن کو هەم د ناڤ خێزانێ و هەم د ناڤ جڤاکێ نێرینە دا د بن بارێ خەمان دا دهێتە پانکرن، چیرۆکێن ئەدیبی ژ لایێ بنیاتێ جیهانێ World Building ڤە د جودانە؛ ئەو جیهانەکێ وێنە دکەت کو تێدا پویچگەرایی و ریالیزم تێکەل دبن، بۆ نموونە د چیرۆکا «گرتیخانەیا بێ سەرا»  دا، ئەو بەر ب فەزایەکێ کافکایی Kafkaesque دچیت کو تێدا مرۆڤ تووشی خفسبوونا جەستەیی و مەعریفی دبیت. ئەڤ مەیل و حەزا نڤیسەری بۆ تێکەلکرنا ئەفسانە و پویچگەراییێ د گەل ژیانا رۆژانە، هێزەکا رەخنەییا مەزن ددەتە دەقێ وی و وی دگەهینیتە ئاستێ نڤیسەرێن جیهانی یێن کو باسێ نامۆبوونا مرۆڤی دکەن.

یادگاری د ڤێ کۆمەلەیێ دا توخمەکێ بنیاتییە نەک بابەتەکێ بۆری؛ ئەو یادگارییەکا نەئارامە، پارچەپارچە و تژی کـەلێنە، ڤەگێڕان هەولنادەت وان کـەلێنان پڕ بکەت یان برینان بپێچیت، بەلکو دڤێت دەرز و شکەستنان نیشا بدەت، ژ بەر هندێ تەکنیکا ڤەگەڕیانا نەتەمام دوبارە دبیتەڤە کو ڤەگێڕ چیرۆکێ دەستپێدکەت و پاشی دپچڕینیت، وەک کو یادگاری ب خۆ رەت دکەت تەمام ببیت، ئەڤ شێوازە هشیارییەکا ڤەگێڕانێ یا پێشکەفتی نیشا ددەت کو دزانیت چیرۆکا د هەڤگرێکەکێ (سیاق)دا وەسا ناهێتە تەمامکرن و بێدەنگی ژی پشکەکا گرنگە ژ دەقی وەک چاوا ئاخفتن پشکەکە ژ لایێ شێوازی ڤە، نڤیسەر رستەیێن کـورت و ب خورتی ب کاردئینیت کو د گەل بارێ دەروونیێ کەسایەتییان دگونجن، زاراڤێ بەهدینی ل ڤێرە نەک ب تنێ وەک زمانەکێ خۆجهی، بەلکو وەک زمانەکێ خودان خوازە و رەهەندێن شیعری دهێتە ب کارئینان، ب تایبەت د وان دەقێن کو زمانێ ڤەگێڕانێ تێدا تێکەل دبیـت ب دەنگەکێ نیڤ – شیعری کو تێدا دانەنیاسین دبیتە دانپێدان و دانپێدان ژی دبیتە پرسگرێـکەکا هەبوونگەرییا کـویر، ب کارئینانا توخمێن سۆشیال میدیایێ د پال حەیران و مەقامێن کوردی دا د چیرۆکا «پارکا خەمان» دا، نیشانا هشیارییا نڤیسەری یە بۆ وێ دابەشبوونا کولتووری یا کو مرۆڤێ کورد تێدا دژیت، ل ڤێرە «پرا مژێ» نە ب تنێ مژا مێژوویێ یە، بەلکو مژا تەکنۆلۆژیایێ و بەرزەبوونا شوناسی یە د جیهانا سێلفی و وێنەیێن بێ گیان دا، نڤیسەر ب هۆستایانە رەخنەیەکا کویر ل شوناسا دەرەکی دکەت کو تێدا مرۆڤ گرنگیێ ددەتە وێنەیی ل سەر حسێبا جەوهەرێ بریندار.

دشێین بێژین «پرا مژێ» نەک کۆمەلەکا چیرۆکانە ل دویڤ روودانان بگەڕیت، بەلکو ل دویڤ شوینەواران دگەڕیت، ئەو باسێ کارەساتێ وەک روودانەکا بۆری ناکەت، بەلکو وەک بنیاتەکێ بەردەوام د ناڤ هشیاری و زمان دا نیشا ددەت، ئەڤ دەقە گوهێ خۆ ددەنە پەراوێزان و زمانەکێ ددەنێ بێی کو وێ جوان بکەن یان بەهانەیان بۆ بینن و ژ ڤێرە نرخێ وێ یێ ئەدەبی دهێت، ئەو خواندەڤانی ناچار دکەن رووبەڕووی هەمان پڕسیارێن کەسایەتیان ببیتەڤە: پرسیارێن بەرزەبوونێ، شوناسێ و واتایێ د جیهانەکێ دا کو بەرهەمئینانا ئازارێ تێدا رانەوەستایە، ب ڤی رەنگی، ئەدیب عەبدوللا ب رێیا ڤێ کۆمەلەیێ، پرا مژێ دکەتە تاقیکرنەکا مەعریفی بۆ خواندەڤانی، دا کو د ناڤ شێلیا ڤەگێڕانێ دا، ل راستیێن خۆ یێن بەرزە بگەڕیت. ئەو نیشا ددەت کو نڤیسەرەکێ هشیارە و خودان ستایلەکێ رەخنەییێ جودایە کو تێدا زمان و وێنە و تەکنیک تێکەل دبن بۆ بەرهەمئینانا هێما و واتایێن نوی، ئەڤ کۆمەلەیە، زێدەباری نرخێ وێ یێ ئەدەبی، بەلگەیەکێ گرنگێ مەعریفی یە ل سەر ژیانا مرۆڤێ کورد د سەردەمێ بەرزەبوون و شێلیبوونێ دا، وەک پرەکا لەرزۆک د ناڤبەرا دو دەمێن نەدیار دا کو تێدا ب تنێ پەیڤ دشێن هندەک رۆناهیێ بدەنە تاریاتییا مژێ.