دیرۆکا فەلسەفێ ب درێژاهییا سەدەیان، وەکی تابلۆیەکی هاتییە کێشان کو پترییا رەنگێن وێ ژ لایێ زەلامان ڤە هاتینە دیارکرن. دەما ئەم تەماشەی میراتێ فەلسەفی دکەین، ناڤێن مەزن یێن وەک ئەفلاتۆن، ئەرەستۆ، کانت، نیچەی… و هتد، د سەرێ لیستا مە دا جهێن خۆ دگرن، ب شێوەیەکێ کو مرۆڤ هزر دکەت فەلسەفە باخچەیەکێ دائێخستی یە و ب تنێ کلیلا وێ د دەستێ زەلامی دا بوویە. بەلێ راستی ئەوە کو فەلسەفە، د بنەرەت رامانا وێ حەزژێکرنا زانینێ یە، چو جاران مۆلکێ رەگەزەکێ تایبەت نەبوویە. ئەوا کو رویدای نەک بێدەنگییا ژنێ بوویە، بەلکی بێدەنگکرنا وێ بوویە ژ لایێ دیرۆکنڤیسان کو خۆدیکا وان ب تنێ دەستهەلاتا نێری نیشا ددا.

ئەوا کێمتر ھاتییە دیتن، نە نەبوونا دەنگی، بەلکی مانەڤەیا د بێدەنگیێ دا بوویە. بێدەنگییەکا کو هندی یا درێژ بوو ب سرۆشتی هاتە دیار کرن. بێدەنگییەکا کو نە وەکو ژێبرن یان نەمانێ، بەلکی وەکو «رەوشا ئاسایی» ھاتە قەبوولکرن. وەکی وێ چەندێ کو هیچ کەسەک ژ بۆ گۆتنا راستیێ نەهاتبیتە ئافراندن.

دەمێ ئەم بەرێ خۆ ددەینە ڤەگێڕانا بەربەلاڤ یا فەلسەفێ، ئەم راستی زنجیرەیەکا ناڤان دبین  و دھێنە د مێشکێ مە دا و تێدا جێگیر بووینە. ئەڤ ناڤە هندی ھاتینە دوبارەکرن یێن بووینە پارچەیەک ژ بیردانکا جڤاکی. لێ د ڤێ بیردانکێ دا، نەدیاربوونەک ھاتییە پشتگوهـ هاڤێتن؟

بۆچی دەمێ ئەم پەیڤا «فەیلەسوف» گوهـ لێ دبین، ئەو وێنەیێن د مێشکێ مە دا دروست دبن د پترییا جاران یێ زەلامانە؟

ئەرێ ئەڤە ب تنێ رێکەفتەکا دیرۆکێ یە؟

یان ئەنجامێ پێکھاتەیەکێ یە کو ھندەک دەنگ ب باوەرپێکری و ھندەکێن دی ب نەدیاری هێلایینە!

بێدەنگی، ھەردەم نە ژ ئەنجامێ بێ شیانیێ یە.

هند جاران ژ ئەنجامێ نەبوونا دەستووریێ یە.

مەترسیدارترین شێوازێ بێدەنگیێ، ئەو بێدەنگییە یا کو ئیدی وەکو بێدەنگی ناهێتە هژمارتن.

ئەگەر ھندەکان کێمتر ئاخفتییە، ژبەر ڤێ چەندێ نەبوویە کو کێمتر هزر کرینە، بەلکی کێمتر هاتینە بهیستن.

ئەگەر فەلسەفە گۆتوبێژە، بۆچی ھندەک ژ دەستپێکێ ل دەرڤەی گۆتوبێژێ ماینە؟

ئەگەر راستی د رووبرووبوونا دیتنان دا چێدبیت، ژێبرنا دیتنەکێ چ کاریگەری ل سەر خۆدێ راستیێ ھەبوویە؟

بێدەنگییەکا کو ب سرۆشتی دهاتە دیتن، ئیدی نوکە نەشێت ب سرۆشتی بمینیت.

ژبەرکو هەر ئەڤ پرسیارە، هەر ئەڤ ڤەگێڕیانە، نیشا ددەن کو ئەو بێدەنگی، ھاتبوو چێکرن نە چارەنڤیس بوو.

ئەو لەشێن کو هزر دکرن: ل دژی ئەفسانەیا هەبوونەکا بێ لەش

ئێک ژ مگرتیێن ڤەشارتی د ناڤ گەلەک ژ نەریتێن فەلسەفی دا، وێنەکرنا»هەبوونەکا بێ لەش»ە؛ مێشکەکێ پاقژ کو وەکی وێ چەندێ یە بشێت خۆ ژ هەمی تایبەتمەندیێن جەستەیی، دیرۆکی و جڤاکی دوور بکەت و ژ پێگەهەکێ بێلایەن تەماشەی جیهانێ بکەت. ئەڤ وێنەیە، ب تایبەت د فەلسەفەیا مۆدێرن دا، ب شێوەیەکێ تۆخ هاتییە چەسپاندن: «ئەزێ هزرمەند» کو ب تنێ ژ لایێ ئاگەهییێ ڤە دهێتە پێناسەکرن.

لێ ئەڤ بێ لەشییا دیار، ب خۆ بەرهەمێ بارودۆخەکێ دیرۆکی یێ تایبەتە. ئەو لەشێن کو وەک هەلگرێن سروشتی یێن عەقلی هاتینە قەبوولکرن، هند ب «ئاسایی» هاتنە دانان کو نەهاتنە دیتن؛ د دەمەکێ دا کو لەشێن دی، ب هەر هاتنەناڤەکێ بۆ مەیدنێن هزری، وەک «ئاریشە» دهاتنە هەژمارتن.

د سەدەیێ چارێ یا زاینی دا، هیپاتییا یێ Hypatia ل ئەسکەندەرییە وانەیێن بیرکارییێ، ستێرەناسیێ و فەلسەفێ دگۆتن. ئامادەبوونا وێ د ناڤ جڤاکێ دا ب تنێ ئامادەبوونا مێشکەکی نەبوو، بەلکی ئامادەبوونا لەشەکێ ژنانە بوو د قادەکێ دا کو عەقلانییەت ب تنێ د زەلامان دا دهاتە دیتن. مرنا وێ یا ب توندوتیژی، ب تنێ کوشتنا کەسەکێ نەبوو؛ بەلکی سیمبۆلا هەڤدژییا د ناڤبەرا سیستەمەکێ جهگر و ئەگەرەکێ جودا دا بوو.

پسیارا بنەرەتی ئەڤەیە: ئەگەر هزر ب راستی یا سەربخۆیە ژ لەشی، بۆچی لەشێ هزرمەند گرنگییەکا دیرۆکی پەیدا دکەت؟ بۆچی «ژنبوونا» فەیلەسۆفەکێ دبیتە بابەتێ گەنگەشەیێ، لێ «زەلامبوون» نابیتە بابەت؟

بەرسڤ د وێ چەندێ دا یا ڤەشارتییە کو «هەبوونەکا گشتگیر» چ جار ب تمامى گشتگیر نەبوویە. ئەو ژ پێگەهەکێ تایبەت ئاخفتییە، لێ پێگەهێ خۆ ڤەشارتییە. لادانا دیرۆکی یا ژنان ژ فێربوونا فەرمی، ژ سازیێن زانکۆیێ و ژ دەرفەتا بەرهەمئینانا دەقێن فەلسەفی، نە ب تنێ دەرفەتێن تاکەکەسی سنووردار کرن، بەلکی کاریگەری ل سەر دارێژتنەڤا چەمکان ژی هەبوو. ئەوا وەک «عەقلێ پاقژ» هاتە ناساندن و د ناڤ ئاریشەیێ و بارودۆخەکێ تایبەت دا دروستبوو.

دوبارە خواندنا لەشێن هزرمەند، نزمکرنا فەلسەفەیێ یە بۆ بایۆلۆژیایێ؛ بەلکی بیرئینانا وێ راستییێ یە کو هزر چ جاران د ڤالاهییان دا دروست نابیت. هەر چەمکەکی، رەگ د بارودۆخەکێ دا یێ هەی؛ هەر تیۆرییەک، د دیرۆکەکا تایبەت دا هەناسێ هەلدکێشیت.

ژن وەک «ئەوێ دی»: دارێژتنیێن چەمکی یێن لادانێ

د گەلەک سیستەمێن هزری دا، ناسنامە ب رێیا جوداهییێ دروست دبیت: «خۆ» ل هەمبەر «ئەوێ دی» دهێتە چەسپاندن. د ڤێ دارێژتنێ دا، ژن پترییا جاران نە وەک «هەبوون»، بەلکی وەک «ئەوێ دی» (The Other) هاتییە پێناسەکرن.

سیمۆن دی بۆڤوار Simone de Beauvoir د بەرهەمێ خۆ یێ گرنگ دا، «رەگەزێ دی Le Deuxième Sexe « نیشا ددەت کا چاوا ژن د دیرۆکا هزری دا، وەک «ئەوێ دی یێ رەها» هاتیە تێگەهشتن. زەلامی، خۆ کریە پیڤەرێ مرۆڤایەتییێ و ژن ل دووڤ پەیوەندییا ل گەل خۆ پێناسە کریە. ب ئەڤێ چەندێ، «مرۆڤ» ب شێوەیەکێ نەدیار وەک زەلام هاتییە دانان، و ژن وەک جورەکێ تایبەت یێ مرۆڤی.

ئەڤ دارێژتنە، ب تنێ یا جڤاکی نینە؛ بەکو یا مەعریفەیی یە. ئەگەر ژن د پێگەهێ «پێناسەکری» دا بیت و نە «پێناسەکەر»، وی دەمی ژ بەرهەمئینانا چەمکێن بنەرەتی دهێتە دوورخستن. عەقل، ئازادی، ئەخلاق و سیاسەت، د چارچووڤەیێ ئەزموونەکێ دا دروست دبن کو خۆ ب رەنگەکێ گشتگیر ب ناڤ دکەت، بەلێ د راستی دا یا سنووردارە.

وێنە وەک عەقل/هەست، کولتوور/سروشت، هەبوون/ مادە، د گەلەک نەریتان دا ب شێوەیەکێ هاتینە دارێژتن کو ژ لایێ ئێکێ ب رامانتر و ژ لایێ دویێ ب نزمتر بهێتە هەژمارتن. ژ بەر کو تایبەتمەندیێن لایێ دویێ ل پترییا جاران بۆ ژنان دهاتنە پالدان، ئەنجام ئەوبوو کو ئەزموونا ژنان ژ مەدانا «فەلسەفەیا رژد» هاتە لادان.

دوبارە هزرکرن د ڤان هەردویان دا، ب تنێ راستکرنا نادادپەروەرییەکا دیرۆکی نینە؛ بەلکی ڤەکرنا دەرفەتێن نوو یە ژ بۆ هزرکرنێ. دەما ژن ژ پێگەهێ «مادە»یێ بەر ب پێگەهێ «هەبوون»ێ ڤە دچیت، دارێژتا چەمکی ژی دهێتە گوهۆڕین.

خرابی، دەستهەلات و بەرپرسیارییا هزرکرنێ

سەدەیێ بیستێ ب کارەساتێن خۆ یێن مەزن، وێنەیێ کلاسیک یێ «خرابییێ Evil» ئێخستە بەر قەبخوازییێ. ئێدی خرابی ب تنێ بۆ «دڕندەیێن بێ وێنە» نەدهاتە پالدان. د ڤێ زەمینەیا دیرۆکی دا، هەنا ئارێنت Hannah Arendt چەمکێ سادەیی و «هەبوونا خرابیێ Banality of Evil « پێشکێش کر.

ئارێنت نیشا دا کو د شیانێن خرابیێ دا یە ئەنجامێ کێم شیانیێ بیت د هزرکرنێ دا؛ ئەنجامێ گوهدارییا بێ هزر بیت ژ سیستەمێ هەیی. ئەڤ شرۆڤەکرنە، بەرپرسیارییا ئەخلاقی ب ژیانا رۆژانە ڤە گرێدا. خرابی، نە د هەستێن توند و زێدەگاڤیێ دا، بەلکی د ئاساییترین بریاران دا دشێت رەهـ و ریشالێن خۆ دابکوتیت.

دەنگێ ئارێنت، ژ ئەزموونا ئاوارەیی و پەراوێزکرنێ دەرباز ببوو. ڤێ ئەزموونێ، هەستیارییەکا تایبەت بەرامبەر میکانیزمێن دەستهەلاتێ دروست کربوو. دەستهەلات، نە ب تنێ د سازیێن فەرمی دا، بەلکی د ناڤ نەریتێن زمانی دا کار دکەت.

ل سەر ڤێ رێکێ، جۆدیس بەتلەر Judith Butler نیشا دا کو ناسنامە و رەگەز ب رێیا دوبارەکرنا نەریتان دهێنە ئاڤاکرن. ئەگەر دەستهەلات ل سەر ئاستێ نەریتان کار بکەت، وی دەمی بەرهنگاربوونا وێ ژی دێ ب شێوەیەکێ چەمکی و زمانی بیت.

ئامادەبوونا ژنان د فەلسەفەیا سیاسی و ئەخلاق دا، چەمکێن وەک دادپەروەری، ئازادی و بەرپرسیاریێ ژ نوو دارێژتن. ئەزموونا ژینۆاری یا لادان و جوداکارییێ، هەستیارییەکا تایبەت بەرامبەر نەدادپەروەرییێ دروست دکەت؛ نە ژبەر تشتەکێ زاتی، بەلکی ب رێیا پێگەهێ دیرۆکی.

رەگەز و دارێژتا هزرێ: ئەرێ عەقل یێ بێلایەنە؟

فەلسەفێ ژ دەسپێکێ خۆ وەک بەرگریکارێ عەقلی ناساندییە. عەقل وەک هێزەکێ کو پێش وەخت ژ بریاران دەرباز دبیت، ژ هەستان دوور دکەڤیت و دگەهیتە راستییەکا گشتگیر. د ڤێ ڤەگێڕانا کلاسیک دا، عەقلی نە لەش هەیە، نە رەگەز و نە پێگەهەکێ دیرۆکی. عەقل، ئەگەر عەقل بیت، دڤێت یێ بێلایەن بیت.

بەلێ، ئەڤ وێنەیێ عەقلی، ب خۆ، یێ بێلایەنە؟

ب سەدەیان، «عەقلانییەت» ب هاریکارییا تایبەتمەندییان هاتە پێناسەکرن کو ب شێوەیەکێ نەدیار ل هەمبەر وێ چەندێ بوو کو ب «ژنانە» دهاتە هەژمارتن: هەست و سۆز ل هەمبەر بەلگەیان، لەش ل هەمبەر مێشکی، سروشت ل هەمبەر کولتووری، تایبەت ل هەمبەر گشتی. ئەڤ دوئالیزمییە ب تنێ چەمکێن ئەبستراکت نەبوون؛ دارێژتن بوون کو پێگەهێ جڤاکی یێ مرۆڤان ژی دیار دکر. دەما عەقل ب دوورکەفتن ژ لەشی دهاتە پێناسەکرن و لەش ب مێیاتییا ژنێ ڤە هاتە گرێدان، ئەنجام ئەوە بوو کو ژن ب شێوەیەکێ نەدیار ژ مەیدانا عەقلانییەتا تمام هاتنە لادان.

ئەڤ لادانە هەردەم یا رۆهن و ئاشکرا نەبوو. جاران د قالبێ تیۆریێن بایۆلۆژى دا دەرکەفت، جاران د بەلگەیێن لاهووتی دا، جاران ژی د وێ بێدەنگییێ دا کو ئامادەبوونا ژنان د ناڤ فەلسەفێ دا وەک تشتەکێ نە ئاسایی نیشا ددا. لێ ژ هەمیێ گرنگتر، ئەڤ لادانە د ناڤ خۆدێ پێناسەیا عەقلی دا خوجهـ ببوو.

ئەگەر عەقلانییەت وەک شیانا دوورکەفتن ژ ئەزموونا ژینۆاری بهێتە پێناسەکرن و ئەگەر ئەزموونا ژینۆاری یا زەلامان وەک پیڤەرێ گشتی بهێتە دانان، ل وی دەمی ئەوا ب «بێلایەن» دهێتە ناڤکرن، د راستی دا گشتگیرکرنا بارودۆخەکێ تایبەتە. بێلایەنی رەنگە ب رامانا بوونا پێگەهێ دەستهەلاتدار بیت، نەکو نەبوونا پێگەهی.

هزرا سیمۆن دی بۆڤوار د ڤی بواری دا وەرچەرخانەک بوو. وێ نیشا دا کا چاوا «مرۆڤ» د نەریتێ فەلسەفی دا پترییا جاران ب رامانا «زەلام» هاتییە وەرگرتن، و ژن بۆ «ئەوێ دی» هاتییە کێمکرن. ئەڤ شرۆڤەکرنە ب تنێ یا جڤاکی نەبوو؛ رەخنەیەک بوو ل سەر دارێژتنا چەمکێن فەلسەفی. ئەگەر هەبوونا عەقلانی وەک پێشگریمانە بهێتە وەرگرتن و ئەو هەبوونە ب شێوەیەکێ دیرۆکی یا زەلاما بیت، وی دەمی گشتگیربوونا بانگەشەکری یا عەقلی دکەڤیتە بن پسیارێ.

لێ رەخنەگرتن ژ بێلایەنییا عەقلی، نە ب رامانا رەتکرنا عەقلی ب خۆیە. ئاریشە نە ئەوە کو عەقلی ل لایەکێ ب دانین، بەلکی دڤێت ئەم ژ خۆ بپرسین: عەقل چاوا دروست دبیت؟ د چ زەمینەیان دا دهێتە فێرکرن؟ چ ئەزموونان ب فەرمی دزانیت و چ ئەزموونان دکەتە پەراوێز؟

ئارێنت ب شرۆڤەکرنا «سادەییا خرابیێ» نیشا دا کو عەقلانییەتا کارگێری و هەژمارکار دشێت بێی تێرامانەکا ئەخلاقی کار بکەت. ئەڤ خالە وێ چەندێ ل بیرا مە دئینیت کو عەقل، ب تنێ، گەرەنتییا دادپەروەرییێ ناکەت. ئەگەر عەقل ژ تێڕامانا د بارودۆخێ مرۆڤی و بەرپرسیاریێ دا جودا ببیت، دشێت بکەڤیتە خزمەتا دارێژتێن دەستهەلاتێ.

ژ لایەکێ دی ڤە، هندەک لایەنێن مەعریفەناسییا فێمینیستی وەسا دبینن کو ئەزموونا ژینۆاری ئاستەنگ نینە ژ بۆ ناسینێ، بەلکی ژێدەرە بۆ وێ. ئەگەر پێگەهێ جڤاکی کاریگەریێ ل سەر هندێ بکەت کا ئەم چ دبینین و چ نابینین، وی دەمی جۆرب جۆرییا پێگەهان دشێت ئاسۆیا ناسینێ بەرفرەهتر لێ بکەت. د ڤی چارچووڤەی دا، بابەتێ رەگەزی نە گەفە بۆ سەر عەقلانییەتێ، بەلکی فاکتەرەکە بۆ زەنگینکرنا وێ.

پرسیارا سەرەکی ئەڤەیە: ئەرێ ئەم دشێین عەقلی وەک هێزەکا تمام و جودا ژ هەر زەمینەیەکێ وێنە بکەین؟ یان دڤێت قەبوول بکەین کو عەقل هەردەم د ناڤ زمان، کولتوور و دیرۆکێ دا کار دکەت؟

ئەگەر بەرسڤا دویێ قەبوول بکەین، وی دەمی بێلایەنی نە ب رامانا لادانا پێگەهی یە، بەلکی ب رامانا ئاگەهبوونە ژ پێگەهی. عەقلێ خۆدئاگەهـ، ئەو عەقلە یێ دزانیت کا ژ کی جهی دئاخڤیت. عەقلەکێ وەسا نە بانگەشەیا هندێ دکەت کو یێ ل سەر هەمی تشتا، و نە خۆ دکەتە پیڤەرێ رەها. بەلکی دشێت ب رێیا دیالۆگێ ل گەل پێگەهێن دی، ئاسۆیا خۆ راست بکەت.

ب ڤێ رامانێ، رەگەز نە نیشانەکا دەرەکی یە ل سەر هزرێ، بەلکی پشکەکا مەرجێن دروستبوونا وێ یە. هەروەک چاوا چین، کولتوور و دیرۆک کاریگەریێ ل سەر هزری دکەن، رەگەز ژی کاریگەریێ ل سەر ئەزموونا جیهانێ و د ئەنجام دا ل سەر دارێژتنا چەمکان دکەت. پشتگوهـ هاڤێتنا ڤێ کاریگەرییێ، نە ب رامانا بێلایەنییێ یە؛ بەلکی ب واتا یا ڤەشارتنا وێ یە.

رەنگە بهێتە گۆتن کو ئاریشە نە ئەوە کو «عەقلێ زەلامان» و «عەقلێ ژنان» هەبیت، بەلکی ئەوە کو عەقلێ دیرۆکی یێ دەستهەلاتدار، ئەزموونا زەلامان کریە پیڤەرێ گشتی. دوبارە هزرکرن د ڤێ چەندێ دا، نە بزاڤەکە بۆ رێژەییبوونا رەها Relativism؛ بەلکی بزاڤەکە ژ بۆ راستگۆترکرنا بانگەشەیا گشتگیربوونا عەقلی.

ئەگەر فەلسەفە ل دویڤ گەڕیان بیت بۆ راستییێ، دڤێت یا بەرهەڤ بیت کو هەتا بنەرەتیترین چەمکێن خۆ  ژ وان ژی عەقل  بێخیتە بەر پسیارێ. پسیارکرن دەربارەی هندێ کو «ئەرێ عەقل بێلایەنە؟» نە هێرشە بۆ سەر فەلسەفەیێ، بەلکی دلسۆزییە بۆ روحا وێ.

رەنگە عەقل چو جار ب تمامى یێ بێلایەن نەبیت. لێ دشێت یێ خۆدئاگەهـ، رەخنەیی و ڤەکری بیت. هەر ئەڤ ڤەکریبوونەیە کو دەرفەتا کو دیالۆگەکا راستەقینە پەیدا دکەت.

دوبارە نڤیسینا دیرۆکێ یان دوبارە هزرکرن د فەلسەفێ دا؟

زێدەکرنا ناڤێن ژنان بۆ دیرۆکا فەلسەفێ یا پێدڤییە، بەلێ ئەڤ کارە، هەرچەند یێ ژیانى بیت ژى، ب تنێ قوناغەکا دەستپێکی یە. بابەت ژ رێزکرنا ناڤان فرەهترە؛ بابەت دوبارە هزرکرنە د بنەمایێ ڤەگێرانا فەلسەفی ب خۆ دا. چ پسیار وەک «فەلسەفی» هاتینە هەژمارتن؟ چ بابەت ب رەوا هاتینە دیتن؟ و چ ئەزموون و پێگەهـ ژ بازنەیا فەلسەفێ هاتینە لادان؟

ئەگەر ئەم ب تنێ ناڤان زێدە بکەین، بێی کو پێداچوونێ د چارچووڤەیێ چەمکی دا بکەین، دیرۆک دێ سیمایەکێ دادپەروەرتر وەرگریت، لێ فەلسەفە د بنەرەت دا چو گوهۆڕینێن مەزن ب خۆ ڤە نابینیت. ئەڤە دوروست جوداهییا د ناڤبەرا «دوبارە نڤیسینا دیرۆکێ» و «دوبارە هزرکرن د فەلسەفێ دا» یە. دوبارە نڤیسینا دیرۆکێ، رابۆری راست دکەت: ناڤێن ژبیرکری، بێدەنگییێن درێژ و کەسێن لادای ڤە دگێریتە ناڤ دەقی. لێ دوبارە هزرکرن د فەلسەفێ دا، پسیارەکا بنەرەتییە: ئەرێ ئەو چەمک، رێک و پیڤەرێن فەلسەفە پێ پێناسە کری، بخۆ بێلایەن و گشتگیر بووینە؟

جوداهییا ڤان هەردو نێرینان دشێت ب نموونەیەکێ رۆهن ببیت. ب بەرچاڤگرتنا خۆ کو د دیرۆکا فەلسەفێ دا ب تنێ ناڤێ وان ژنان بهێتە زێدەکرن یێن کو رێکا زانکۆیێ زانین و پەرتووک بەلاڤکرین. ئەڤ کارە بێگومان یێ بێ مفا نینە: نیشا ددەت کو ژن ژی د ڤێ رەوتا هزری دا هەبووینە. لێ ئەگەر ئەڤ ناڤە د ناڤ هەمان چارچووڤەیێ نەریتی یێ فەلسەفێ دا بهێنە چەسپاندن ئەو چارچووڤەیێ کو پیڤەرێن عەقلانییەتێ، کەفتنا بەر ئەزموونبوونێ و رەواتییا چەمکان ژ پێش وەخت دیار کرین وی دەمی ئەوا دهێتە گوهۆڕین ب تنێ رووکەشێ ڤەگێرانێ یە، نەکو کووراتییا چەمکی. دوبارە هزرکرن د فەلسەفێ دا، ڤێ سنووردارییێ دکەتە ئارمانج و خودێ چەمکێ فەلسەفێ، ئەزموون ل سەرکری و پیڤەرێن راستییێ دکەتە بەر پسیارێ.

دوبارە هزرکرن د فەلسەفێ دا رامانا قەبوولکرنا ڤێ راستییێ کو چەمکێن مە د زەمینەیەکا دیرۆکی دا دروست بووینە کو تێدا هندەک دەنگ ژ پێشوەخت هاتینە لادان، یان بەر ب پەراوێزان هاتینە پالدان. ئەڤ چەندە بو مە دیار دکەت کو فەلسەفەیا ئەڤرۆ، نە ب مەرج یا گشتگیرە، بەلکی یا دیرۆکی و پێگەهدارە. تێگەهشتن ژ ڤی پێگەهی، مەرجێ دەستپێکی یە بۆ بەرهەمئینانا فەلسەفەیەکا زەنگینتر و راستگۆتر.

ڤەرێژ: زانایی د دیالۆگەکا بێ دووماهی دا

ژنێن فەیلەسۆف، نە ب تنێ ناڤن د دیرۆکێ دا، بەلکی هێزەکا گوهۆڕینخواز و وەرچەرخانن د دارێژتا هزری دا. ئامادەبوونا وان و هەتا لادانا وان ژی نیشا ددەت کو فەلسەفە چو جار ژ بارودۆخێن جڤاکی، دیرۆکی و رەگەزی بێ  ئاگەهـ نەبوویە.

دوبارە خواندنا بەرهەم و ژیانا وان، مە دگەهینیتە وێ ئاگەهدارییێ کو عەقل و راستی چو جار بێلایەن و ژ پێشوەخت دیارکری نینن؛ بەلکی د تێکەلی و هەڤکارییا ل گەل ئەزموون و دەنگێن جودا جودا دروست دبن.

دلسۆزی بۆ فەلسەفەیێ ب رامانا قەبوولکرنا دیالۆگەکا بێ دووماهی، فرەدەنگ و رەخنەیی؛ دیالۆگەک کو تێدا چو دەنگ نەهێنە پەراوێزکرن و چ راستی د چارچووڤەیێ بانگەشەیا رەهابوونێ دا سنووردار نەبیت.

ژنێن فەیلەسۆف بیرهینەرێن ڤێ راستییێ نە: دانایی بەرهەمێ لادانێ نینە، بەلکی ئەنجامێ ڤەکریبوونێ نە و فەلسەفە ب تنێ وی دەمی یا زیندی یە کو ڤێ ڤەکریبوونێ بپارێزیت.

ژێدەر:

1. de Beauvoir, Simone. The Second Sex. Vintage, 2011
2. Arendt, Hannah. The Human Condition. University of Chicago Press, 1998.
3. Butler, Judith. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. Routledge, 1999.
4. Moi, Toril. Sexual/Textual Politics: Feminist Literary Theory. Routledge, 2002.
5. Jaggar, Alison. Feminist Politics and Human Nature. Rowman & Littlefield, 2001.
6. Hypatia of Alexandria –: Hypatia: Life, Death, and Legacy by Maria Dzielska, Oxford University Press, 1995.
7. Lloyd, Genevieve. The Man of Reason: “Male” and “Female” in Western Philosophy. Routledge, 1984.
8. Tong, Rosemarie. Feminist Thought: A Comprehensive Introduction. Routledge, 2013.