گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
گەلەک جاران د ناڤ لاپەڕێن دیرۆکێ دا جهـ و دەڤەرێن کوردان هاتینە ناڤکرن ب (وارێ کوردان) و هەر نەتەوەیەکی ناڤێ کوردان ل دویڤ زمانێ خۆ گۆتییە، نموونەیەک ژ ڤان جهان چیایەکێ هەرێما ئاراراتە کو د گەلەک ژێدەران دا هاتییە ناڤکرن ب (چیایێ کوردان). بۆ ڤێ گەشتێ (کتێبا پیرۆز Bible) بۆ مە بەحسێ هەرێمەکێ ب ناڤێ ئارارات (ئورارتو) دکەت کو کەشتییا نوح پێغەمبەری -س- ل سەر چیایەکێ وێ جێهگیربوویە، د ئێکەم پەرتووکا تەوراتێ دا (سفرا پەیدابوون 4:8) هاتییە گۆتن:
‘’کەشتییا نوحی ل ڕۆژا هەڤدێ ژ مەها حەفت جێگیر بوویە ل سەر چیایێئارارات’’(1). بەری ئەم بهێین بەحسێ وان ژێدەران بکەین یێن گۆتینێ (چیایێ کوردان)، ژ هەژییە بزانین مەبەست ژ ناڤێ (ئارارات) چییە؟
دەرازینک
ل دەستپیکێ دڤێت ل بەرچاڤ وەرگرین کو تەورات ب ڤی فۆرمێ خۆ یێ ئەڤرۆ دزڤرتە وی دەمی یێ کو ئسرائیلی هاتینە ڕاکێشان بۆ ناڤ ئاخا بابلیان (سالا ٥٨٧ پ.ز) و نڤیسین یا تمام بوویە ل سەردەمێ پارسان (٣٣٢-٥٣٨ پ.ز)(2).
د دەقێ تەوراتێ دا مەبەست ژ (ئارارات) هەرێمەکا چیایی یا مەزنە د کەڤتە د ناڤبەرا دەریاچا (ئورمیە و وان و سیڤان)دا، سنوورێ وێ بەر ب رۆژئاڤای چوویە هەتا گەهشتییە رویبارێ فورات، ل ناڤەڕاستا چەرخێ (٩ پ.ز) وەک شاهنشینەک هاتییە دامەزراندن و ژ چەند نەتەوە، هەڤپەیمانێن جودا {ب شێوێ فیدڕاسیۆن} کو (مللەتێ هوری) ژی لێ دژیان. (3)
ژ بەر کو نڤیسەرێن تەوراتێ ل وی سەردەمی ژیاینە یێ کو تێدا ئورارتو شاهنشینەکا بهێز ل باکووری، ئەوان چیایێن وێ هەرێمێ ب وەلاتی ناڤکرینە و گۆتینێ ئارارت، بەلگە ل سەر ڤێ چەندێ چەند دەقەکێن دینە ژ پەرتووکا پیرۆز (سفرا دویێ یا پاشایان دو١٩: ٣٧) کو بەحسێ پاشایێ ئاشورییان سەنحاریب دکەت، دەمێ دو کوڕێن وی د پەرستگەهێ دا ل نەینەوا وی دکوژن، پاش دڕەڤن و دچنە ئارارات.
دیسان د (سفرا یەرمیا ٥١:٢٧) دا هاتییە: ‹›ئالای ل ئەردی بلند بکەن و بۆڕیزانان ل هنداڤ مللەتان لێبدەن، نەتەوەیان ل دژی بابل ئامادە بکەن، بانگ بکەن شاهنشینێن ئارارات..››. ژ ڤی دەقێ دویماهیێ ئاشکرا دبت کو ئارارات وی دەمی ژ چەند وەلاتەکێن جودا جودا یێن هەڤپەیمان پێکهاتییە، ل ڤان چەرخێن دویماهیێ ناڤێ ئارارت تایبەت کرینە ب چیایێ (ئاگری)، ئەگەر نە دەمێ بەحسێ ئارارتێ بت مەبەست پێ ئەو وەلاتە یێ کو ژ زنجیرەیەکا چیایان پێک دئێت.
ژ بەر کو (جوهیێن ئارامی زمان) و ئاشووری هەڤسنور و هەڤڕک بووینە د گەل ئورارتییان ئەوان پێزانین باشتر هەبووینە ل سەر ئاخا وێ، لەوا د وەرگێڕانێن ئارامی و سریانی یێن پەرتووکا پیرۆز دا؛ ل شوینا ئاماژەیێ ب وەلاتی هەمیێ بکەن، ئاماژە ب تنێ ب وی چیایی کرینە یێ کو کەشتی ل سەر جێگیر بووی، ژ بەر هندێ ل شوینا (ئارارت) پەیڤا (طورێ قوردو: چیایێ کوردا) ب کارهاتییە.
پەیڤا (قاردو/قوردو Qardu) ب پیتێن سریانی دئێتە نڤیسین (ܩܰܪܕܽܘ) ب پیتێن عبری (קַרְדּוּ) یە، هەروەسا دنڤیسیێن بزماری ژی دا هاتییە دیتن ب ڕامانا (شەرڤانێ قەهرەمان)، د بنیات دا ڕامانا ناڤێ کورد ب خۆ ژی شەرڤانێ قەهرەمانە هەروەک زمانزانان دایە دیارکرن و د کەڤندا (شەرەڤخانێ بەدلیسی/ م: ١٦٠٣) ژی گۆتییە کو مەبەست ژ ناڤێ کورد (فێرسێ قەهرەمانە)(4).
دەربارەی قوردو مەتڕانێ زمانزان (توما ئەودو ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ/ م: ١٩١٨) د فەرهەنگا خۆ یا کلدانی دا دیار دکەت کو مەبەست کورد و کوردستانینە(5)، دیسان قەشەیێ دێرا کلدانا کاسولیکان (پاول بێجان Paul Bedjan/ م: ١٩٢٠) ژی دوپاتیا ڤێ چەندێ دکەت کو: ‹›مەبەست پێ کوردن›› (6).
ئێک: پەیڤا (قوردو) د ژێدەرێن ئایینی دا
ئەو ژێدەرێن ئایینی یێن بۆ مە داینە دیارکرن کو ئەو چیایێ ل دەڤەرا ئارارات کەشتی ل سەر جێگیر بووی چیایەکە ژ چیایێن وێ ناڤدار ب (چیایێ کوردان):
- وەرگێڕانا ئونکلیس:
بەری سالا (٢٠٠ز) کەسەکێ ناڤدار ب (ئونکلیس Onkelos) تەورات ژ زمانێ عیبری وەرگێڕایە ئارامی، جوهی دبێژنە ڤان وەرگێڕانا (تەرجوم Targum)، د ڤێ وەرگێڕانێ دا دەقێ (سفرا پەیدابوون ٨ : ٤) ل شوینا پەیڤا ئارارت پەیڤا (طورێ قوردو טוּרֵי קַרְדּוּ) بکاردئینت:
‹›וְנָחַת תֵּבוֹתָא בְּיַרְחָא שְׁבִיעָאָה בְּשִׁבְעַת עֲשַׂר יוֹמָא לְיַרְחָא עַל טוּרֵי קַרְדּוּ›› (7).
ژ هەژی گۆتنێ یە کو د زمانێ ئارامی دا (طور) چیایە و (قوردو) کوردن کو هەتا ئەڤرۆ ژی د زمانێن ئارامی دا دبێژنە کوردان (قورد).
- وەرگێڕانا پەشیطا:
د ناڤبەرا چەرخێ ئێکێ و دویێ زایینی دا تەورات هاتییە وەرگێڕان بۆ زمانێ سریانی یێ کەڤن، ئەڤ وەرگێڕانە ب پەشیطا (ܦܫܝܛܬܐ Peshitta) هاتییە ب ناڤکرن، دەقێ (سفرا پەیدابوون ٨ :٤) هاتییە وەرگێڕان ب ڤی ڕەنگی:
‹›ܘܶܐܬܬܢܺܝܚܰܬ ܩܺܒܽܘܬܳܐ ܒܝܰܪܚܳܐ ܫܒܝܥܳܝܳܐ: ܒܰܫܒܰܥܶܣܖ̈ܶܐ ܒܶܗ ܒܝܰܪܚܳܐ ܥܰܠ ܛܽܘܖ̈ܰܝ ܩܰܪܕܽܘ›(8).
ل ڤێرە ل شوینا پەیڤا ئارارت پەیڤا (طورێ قوردو ܛܽܘܖ̈ܰܝ ܩܰܪܕܽܘ.) بکارهاتییە.
- وەرگێڕانا نیوفیتی:
وەرگێڕانەکا دی یا ئارامی بەرفرەهتر ژ وەرگێڕانا ئونکلیس هەیە، یا ناڤدارە ب وەرگێڕانا (نیوفیتی Neophyti) ئەڤ وەرگێڕانە وەکو زانایێ تەوراتێ (دێز ماچو Díez Macho/ م: ١٩٨٤) دبێژیت دئێتە تەخمینکرن ل چەرخێ ئێکێ زایینی هاتییە نڤیسین، ل وی دەمێ کەڤنترین دەستنڤیسا وێ ڤەدگەرتە چەرخێ (١٦ زایینی)، ب هەمان شێوەیێ وەرگێڕانا ئونکلیس؛ د وەرگێرانا نیوفیتی ژی دا ل شوینا پەیڤا ئارارت پەیڤا (طورێ قوردو טוּרֵי קַרְדּוּ) بکارهاتییە(9).
- وەرگێڕانا یوناتان:
زانایێ یەهوودی (یوناتان کوڕێ عوزیئیل Jonathan ben Uzziel) قوتابیێ (هاخام هلیلێ مەزنە) کو ل د ناڤبەرا چەرخێ ئێکێ پێش زایینی و ئێکێ زایینی دا ژیایە، یوناتانی تەورات وەرگێڕایە سەر زمانێ ئارامی و بەرفرەهتر شرۆڤەکریە. د وەرگێڕانا دەقێ (سفرا پەیدابوون ٨: ٤) نڤیسیە:
‹›עַל טַוְורֵי דְקַדְרוֹן שׁוּם טַוְורָא חַד קַרְדַנְיָא וְשׁוּם טַוְורָא חַד אַרְמִינְיָא››. ئانکو: ل سەر چیایێ (قارودن דְקַדְרוֹן) کو ناڤێ ئێک ژ چیایان (قاردونیا) یە و ناڤێ چیایێن دی ئەرمینیایە، ب هەمان شێوە د (وەرگێڕانا ئورشەلیمی Jerusalem Targum) ژی دا ئەوا دبێژنە (وەرگێڕانا جوناتانێ ساختە Pseudo-Jonathan) چونکو نە یا وی یە ب ناڤێ وی هاتییە نیاسین(10).
ژ هەژی گۆتنێ یە کو د هەر جهەکێ پەیڤا (ئارارت) تێدا هاتبت، یوناتانی ئەو پەیڤ کریە (קַרְדוּ قوردو)، وەک نموونا دەقێن (سفرا دویێ یا پاشایان ١٩ : ٣٧)، (سفرا یەرمیا ٥١: ٢٧) و (سفرا ئیشایا ٣٧: ٣٨) (11)..
- وەرگێڕانا سەعدیا جائون:
ئەڤ وەرگێرانە یا هاخامەکێ مسریە ب ناڤێ (سەعدیا یوسفێ فەیومی/ م: ٩٤٢ز)، وی تەورات وەرگێڕایە سەر زمانێ عەرەبی ب پیتێن عیبری، د دەقێ (پەیدابوون ٨: ٤) ل شوینا پەیڤا ئارارت نڤیسیە (جبل قردا גבאל קרדא)(12).
- 6. پەرتووکا گینزا رابا:
ئەڤ پەرتووکە پەرتووکا پیرۆزا ئایینێ سابئییێن مەندائییە، دئێتە تەخمینکرن ئەڤ پەرتووکە ل سالا (١٥٦٠ز) هاتبیتە نڤیسین، تێدا بەحسێ چیرۆکا نوح پێغەمبەری هاتییە کرن کو دەمێ کوتر هنارتی دبینت قەلەڕەشک یا ل سەر گوپیتکا (چیایێ قردون)(13).
دوو: چیایێ (قوردو) د ژێدەرێن دیرۆکی یێن کەڤن دا
ئێک ژ کەڤنترین ژێدەرێ دیرۆکی سەبارەت جێگیربوونا کەشتیێ ل سەر چیای ل دەڤ دیرۆکنڤیسێ جوهی (فلاڤیوس یوسێفوس Flavius Josephus/ م: ١٠٠ز)، د پەرتووکا وی یا ب ناڤێ (شینوارێن جوهییان Antiquities of the Jews) دا ئاماژە ب ئاراراتێ کریە کو کەشتییا نوحی ل سەر جێگیر بوویە، بەلێ بەری ئەو ب خۆ بەحس بکەت؛ گۆتنا دیرۆکنڤیسەکێ کلدانی یێ کەڤن دکەتە بەلگە ل سەر ڤێ چەندێ ب ناڤێ (بیروسوس Berossus) ئەڤ دیرۆکنڤیسە ل چەرخێ ٣ بەری زایینی ژیایە (٢٩٠پ.ز)، هەرچەندە پەرتووکێن وی نە گەهشتینە ڤی سەردەمی، بەلێ دیرۆکنڤیسێن جوهی و مەسیحی د وەختێ خۆ دا گەلەک دەق ژ پەرتووکا وی (دیرۆکا بابل History of Babylonia) ڤەگوهاستینە، ئەو ب خۆ ژی وەک دیرۆکنڤیسەک ب ڕێیا وان نڤیسەران دئێتە ناسکرن یێن دەق ژ پەرتووکا وی ڤەگێڕاین.
بیروسوس دبێژت: «دبێژن هێشتا هندەک پارچێن کەشتیێ یێن ل ئەرمینیا ماین، ل سەر چیایێ کوردیانس››(14). وەکی یا دیار کو د دەقی دا بیروسوس دبێژتێ (کوردیانس Cordyæans) کو وەسا دیارە وی ئەو ناڤ ژ ئەرمەنان بهیستیە، ژ بەر کو ئەرمەن پاشکرێ (یان) ل سەر ناسناڤان زێدە دکەن، دەمێ یوسێفوس ب خۆ بەحسێ وی چیایی دکەت، ناڤی خەلەت دخوینت و دکەتە (کارون (Carron، ژ بەر ژێک نێزیکییا پیتا دال (ד) و رێش (ר) د ئەلفبێیا ئارامی و عیبری دا، هۆسا دیاردبیت کو یوسێفوسی ئەو پەیڤە شاش خواندیە(15).
ئاماژەدان ب ناڤێ قوردو ب تنێ ژ بەر باسێ چیرۆکا توفانێ نەبوویە، بەلکو گەلەک دیرۆکنڤیسان ب ڤی ناڤی ئاماژە دایە چیا و دەڤەرێ و هەتا ناڤێ خەلکی وێ ژی پێ ناڤکرینە، وەکی (زینوفون Xenophon) ل (٤٣١ پ.ز) بەری بیروسوسی ب درێژی بەحس کریە و گۆتییە وان (کاردۆخی Carduchians) و دبێژت کو کاردۆخی مللەتەکێ سەربخۆیە، ل دویڤ فەرمانێن چو پاشایان ناچن، ئەو پێشتر ل بن دەستهەلاتا کورشێ هاخامەنشی (٥٥٨-٥٢٩ پ.ز) بوون، بەلێ ل سەردەمێ ئەرتاحشتای (٣٥٩-٤٠٥ پ.ز) سەرهلدان دژی هاخامەنشینان کرن و سەربخۆ بوون(16)، هەروەسا جوگرافیناس و دیرۆکنڤیسێ گریکی )سترابو (Strabo ل (٦٣ پ.ز) ئەو چیا ب (گوردیا GORDYÆA) بناڤکریە کو د کەڤن دا د گۆتنە خەلکێ وێ (کاردۆخی Carduchi)(17). هەروەسا (پلوتارخ Plutarch/ م: ١٢٠ز) د سێ پەرتووکێن خۆ یێن (ژیانناما ئەسکەندەری، ژیانناما لوکولس و ژیاناما پۆمپێی) دا دبێژتێ چیایێ (گوردیان Gordyaean(18).
ژ نڤیسەر و دیرۆکنڤیسێن دی یێن ئەڤ ناڤە ب کارئینای: (دیۆدورسێ سەقەلیDiodorus Siculus) ل (٦٠ پ.ز)، (ئاریانێ نیکومیدیا Arrian of Nicomedia/ م: ١٦٠ز)، (ئاپییان Appian/ م: ١٦٥ز)، (کاسیۆس دیۆ Cassius Dio) ل (١٦٥ز)، (پلینیێ مەزن Pliny the Elder) ل (٧٩ز)، (پاتلیمۆس Ptolemaeus/ م: ١٦٠ز)، (ئیوترۆپیۆس Eutropius) ل (٤٠٠ز) و (ئەمیانوسێ مارسیلی Ammianus Marcellinus/ م: ٤٠٠ز) و ..هتد19)
سێ: چیایێ (قوردو) د ژێدەرێن ئیسلامی دا
پشتی ئیسلامێ ئەڤ چیایە ناڤدار بوویە ب چیایێ (جودی) کو ب تنێ قورئانا پیرۆز وەک کەڤنترین ژێدەرێ وی ناڤی یە ب زمانێ عەرەبی، ژ لایێ صەرفێ ڤە هندەک عەرەبان (وەک عەدەت) بزاڤکریە رەهەکێ بۆ ڤی ناڤی ببین، لەوما گۆتینە: صەرف دبت و ژ پەیڤا (جود) مەردینی هاتییە، بێی ئاماژەدان ب ڕامانا وێ یا دروست! بەلێ یا دروست ئەو پەیڤ ئەعجەمی یە و گەلەک ناڤێن ئەعجەمی ژی صەرف دبن و جهێ وی چیای ژ دەرڤەی وارێ عەرەبان بوویە، نەکو بنیات عەرەبی یە هەتا ب وی ناڤی هاتبتە ناڤکرن و ئەو دەمێ قورئانا پیرۆز ئاماژە ب وی ناڤی کری هێشتا موسلمان نە گەهشتبوونە وی چیایی(20).
ژ لایەکێ دی یا نورمالە ب عەرەبی خواندنا (قوردی/ گوردی) پەیڤ کربتە (جودی) و ئەڤ دیاردە یا بەربەلاڤە د قورئانا پیرۆز دا، گەلەک ناڤ نموونەیا ناڤێ (گولیات) یا تەوراتی ب عەرەبی هاتییە خواندن (جالوط)، ئەڤجا یا دروستتر ئەوە بێژین جودی ژ (قوردی/ گوردی) هاتییە، ڕۆژهەلاتناسێ ئەلمانی (جاکوب ئوبەرمایەر Jacob Obermeyer/ م: ١٩٣٨) ژی ڤێ بۆچوونێ پەسەند دکەت کو ژ (قوردی/کوردی) هاتییە(21).
دیرۆکنڤیسێ ئیسلامی (ابن جرير الطبري/ م: ٩٢٣) د دیرۆکا خۆ دا ل دویڤ ڤەگێڕانەکێ ئاماژە کریە ناڤێ قوردی دبێژت: «واستوت على جبل الجودي بقردى››(22). ئەڤ دەقە ژی بەلگەیە کو هەتا وی دەمی ژی خەلکێ وێ دەڤەرێ دگۆتێ چیایێ قوردی، هەتا کو ب بۆرینا دەمی (جودی) جهێ قوردی گرتی و ل شوینا چیایێ جودی ژی ب تنێ پەیڤا (چیا) مای، رۆژهەلاتناس)ج. ر. درایڤەرG. R. Driver/ م: ١٩٧٥) دبێژت: «پشتی ڕاستڤەکرنێن جوگرافیناسێ ئیسلامی (ابن خرداذبة/ م:٩١٢) ئێدی ناڤێ کوردی دنڤیسینێن عەرەبی دا نەما ل شوینا وێ دگۆتنە وێ دەڤەرێ هەرێما چیایی (اقلیم الجبل)››23.
ژێدەر و پەراویز:
1- The Holy Bible: Kurdish Sorani Standard (KSS) Version, Biblica Inc.(Korea: 2017), P. 9.
2- oger S. Gottlieb, The Oxford Handbook of Religion and Ecology, Oxford University Press, (New York: 2006), P. 27.
3- د. رمضان عبده علي، تاريخ الشرق الأدنى القديم وحضارته – منذ فجر التاریخ إلى مجيء الإسكندر الأكبر دار نهضة الشرق (القاهرة: ١٩٩٧)، ص ٨٣.
4- تريفة أحمد عثمان برزنجي، إسهامات العلماء الأكراد في بناء الحضارة الإسلامية – خلال القرنين السابع والثامن الهجريين (١٣ – ١٤م)، دار الکتب العلمیة (بیروت: ٢٠١٠)، ص ٣٩.
5- Thomas Audo, Dictionnaire de la langue Chaldéenne, Imprimerie des Pères Dominicains, (Mossoul: 1897), Vol. 2, P. 460.
6- Paul Bedjan, Histoire de Mar-Jabalaha – de trois autres Patriarches, d’un prêtre et de deux laïques, Nestoriens. Otto Harrassowitz Pr. (Leipzig : 1895), P. 121.
7- Alexander Sperber, The Bible in Aramaic: The Pentateuch according to Targum Onkelos – Brill Pr., (Leiden – Boston: 2004), Vol. 1, P.11
8- David Bauscher, The Holy Peshitta Bible Translated, Lulu Pr. (Morisville: 2019), P. 16.
9- Alejandro Díez Macho, Neophyti 1: Targum Palestinense Ms de la Biblioteca Vaticana, vol. 1. Génesis (Madrid : Barcelona : 1968), P. 82
10- Scriptural Research Institute (SRI)., Septuagint: Torah (2020), P. 149.
11- See: Ibid.
12- سعديا بن جاؤون بن يوسف الفیومي، تفسير التوراة بالعربية، حرّره وصحّحه: يوسف درينبرج، نقله الى العربية: سعيد عطية مطاوع وأحمد عبد المقصود الجندي، الهيئة العامة لقصور الثقافة (القاهرة: ٢٠١٥)، ص ٩٦.
13- گنزا ربا (الكنز العظيم) الكتاب المقدس للصابئة المندائيين، ترجمة يوسف متى قوزي و صبيح مدلول السعيدي ، شركة الديوان للطباعة (بغداد: ١٩٩٩)، قسم اليمين، ص ٣٠٨.
14- Josephus, Flavius. Antiquities of the Jews. Translated by William Whiston, The University of Chicago Pr. (2011), Via at: https://penelope.uchicago.edu/josephus/ant-1.html#EndNote_Ant_1.18a
15- A. R. Millard and Others, The World of the Aramaeans III., Bloomsbury Pub. (London: 2001), P. 171.
16- Xenophon, The History of Xenophon, Trns: Henry Graham Dakyns, The Tandy – Thomas Co., (New York: N.D.), P. 270.
17- Strabo, The Geography of Strabo (Hamburg: 2025), Vol. III., P. 157.
18- Burton L. Mack and Vernon K. Robbins, Patterns of Persuasion in the Gospels, Wipf and Stock Publishers (Oregon: 2008), P. 168.
19- Brady Kiesling, Gordyene (Region), via: topostext.org/place Accessed (25 Oct. 2025).
20- صلاح عبد الفتاح الخالدي، الأعلام الأعجمية في القرآن، دار القلم (دمشق: د. ت)، ص ص ١٨٧ – ١٨٨.
21- A. R. Millard, Op. Cit. Vol. III., P.172
22- ابن جرير الطبري، تاريخ الامم والملوك، دار الكتب العلمية )بيروت: ٢٠٠٨)، ج١، ص ١١٨.
23- G. R. Driver, The Dispersion of the Kurds in Ancient Times, The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland (No. 4), (Oct. 1921), P. 563.
