سایکۆلۆژیایا تۆپۆلۆژی (topological psychology) ئەو تێگەهێ بۆ جارا ئێکەم ل سالا 1936 ژ لایێ زانایێ دەروونناسێ بەرنیاسێ پۆلۆنی-ئەلمانی (کورت لیڤین/ Kurt Lewin/ 1890-1947) د ناڤ تیۆرا خۆ دا یاکو ب ناڤێ تیۆرییا دەلیڤەیی (Field Theory) دهێتەنیاسین بکارئینای و پەرتووکەک ژی هەر ب وی ناڤی بەلاڤکری و فەرهەنگا سایکۆلۆژیایا ئۆکسفۆردێ تۆپۆلۆژییا سایکۆلۆژی ب ڤی رەنگی پێناسە دکەت:”لقەکا زانستێ ئەندازیاری یە، گرێدایە ب تایبەتمەندییێن وێنەیەکێ کو ب نەگوهۆڕی دمینیت دەمێ ئەڤ وێنەیە ژ بەر ئێک دهێتە راکێشان یان دەمێ ل سەر ئێک دهێتە تەپشاندن یان دهێتە خواهرکرن و چەماندن”.

پێشەکی:

ئەڤ تیۆرە د بنەڕەت دا دکەڤیتە د ناڤ رێبازا بەرنیاسا دەروونناسیێ یاکو ب ناڤێ گشتالت (Gestalt)  دهێتەنیاسین کو هێڤێنێ وێ یێ سەرەکی ل سەر ڤێ گریمانەیێ هاتییەئاڤاکرن «پەیبرن (ئیدراک) نە ئەوە یاکو پەیبرن (perception) ب پشک یان توخمێن پێکهێنەرێن تشتەکی یان وێنەیەکی یان رویدانەکێ بۆ هندێ ئەم د وی تشتی بگەهین و هەست پێ بکەین بەلکو پەیبرنە ب گشت وی وێنەی و تشتی و پشتی هنگی و پشتی ڤی گشتی ژ نوی دێ پشک و پارچەیێن وی تشتی رامان و واتایا خۆ هەبیت. (بۆ زانین وشەیا گشتالت یا ئەلمانی نە ئەو گشتە یا ئەم د کوردی دا دبینین، بەلکو ب رێکەفت وەک ئێکن و دویر نینە هەکەر بسپۆرێن زمانزانی مایێ خۆ د ڤی بابەتی دا بکەن دبیت رهـ و ڕیشالێن وان ئێک بن و گەنگەشەیا ڤی بابەتی نە د بسپۆرییا مە و ڤێ گۆتارێ دایە)، لێ ئەوا مە دڤێت بێژین ئەوە کو ل دویڤ ڤێ رێبازێ توخم و پشک رامان و واتایا خۆ ژ وی گشتی وەردگرن، نەکو بەرۆڤاژی. ب هەمان ئاراستەی تیۆرا لیڤینی ژی ب هەمان شێوە تەکەزیێ ل سەر دەلیڤە و هەلویستی ب ڕەنگەکێ گشتی ددەت و ئێک ژ پێکهاتەیێن سەرەکی د ڤێ تیۆرێ دا ب ناڤێ «دەلیڤەیێ زیندی» یان «دەلیڤەیێ سایکۆلۆژی» یێ تاکی دهێتە ناڤکرن و ئاماژەیەکە بۆ هندێ کو هەمی رویدانێن سایکۆلۆژی یێن وەکی هزر، کار، خەیال، …هتد، هەمی بەرهەم و ئەرکێ وی دەلیڤەینە یێ کو رەفتارەک تێدا رویددەت و ئەڤ دەلیڤەیە ژ دو ئالییا پێکدهێت: تاک و ژینگەهـ کو هەر دو ئالی کارتێکرنێ ل سەر هەڤدو دکەن و دکەڤنە بن کارتێکرنا هەڤدو. دویچ مۆرتۆن (١٩٦٨) ئێک ژ لایەنگرێن ڤێ تیۆریێ دبێژیت:» هەتا دەمەکێ نەدویر پشکەکا مەزن ژ زانستێ سایکۆلۆژی دەربارەی هزرکرنێ ل سەر ڤێ باوەرا کو دبێژنێ شێوازێ ئەرەستۆیی دچوو کو رویدانێن سایکۆلۆژی گرێدایە و تایبەتە ب هندەک تایبەتمەندی یێن تاکی یێن وەکی رەمەکی یان بۆماوەیی یان زیرەکاتی یان پێدڤیاتی و وەسا دهاتە لێکدان کو هەمی ئەڤ لایەنە ب شێوەیەکێ سەربخۆ ژ ژینگەهێنە، بۆ نموونە فلان کەس ب شێوەیەکێ بۆماوەیی یان ژ بەر تایبەتمەندییێن کەسۆکی فلان رەفتارێ دکەت… بەلێ ئەڤ شرۆڤە و تەفسیرکرنە ب دیتنا لیڤینی نەدروست و نەکەتوارن. ب گۆتنەک دی پێدڤییە ب وی چاڤی ئەم سەح بکەینە رەفتارا وەکی چاوا د ناڤ وی دەلیڤەیێ گشتیێ دا کو تێدا روی ددەت و هەکەر ئەم ب ڤی چاڤی بەرێ خۆ بدەینە رەفتارەکێ کو ل سەر بنەمایێ پەیوەندییا وێ رەفتارێ د گەل وی دەلیڤەیێ تێدا چێدبیت هنگی دێ پتر ل بەر مە روهن بیت و باشتر دێ د بابەتی گەهین. ئانکو بۆ ناسینا کەسەکی نەپێدڤییە ئەم رابۆری، ئەزموونێن وی یێن بەرێ یان ئاراستەیێن وی یێن نوکە و هیڤی و ئارەزوویێن وی یێن پاشەرۆژێ بزانین، بەلکو فەرە ئەم کاودانێ نوکە کو ئەو کەس تێدا راستەوخۆ سەردەریێ د گەل دا دکەت ژی بزانین و بنیاسین». لیڤینی بزاڤکرن ڤێ پەیوەندیێ ب رێکا بکارئینانا تێگەهێن سایکۆلۆژی بەلێ ب زمانێ بیرکاریێ نیشان بدەت، ئەو شێوازێ کو ل دەف پڕانییا ڤەکۆلەرێن سایکۆلۆژی نوی بوو، بەلێ ئەڤ بیرکارییا وی بکارئینای پارامێتریک نەبوو و چو پیڤانێن بیرکاریێ تێدا نەهاتینە.

هندەک تێگەهێن سەرەکی د بیردۆزێ دا:

ئەڤێن خوارێ هندەک ژ وان تێگەهانە کو مەبەست ژ ئاماژەپێدان ب وان شرۆڤەکرنا رەفتارا کەساتییا تاکێ کوردی یە د چارچۆڤەیێ ڤێ گۆتارێ دا:

١ -دەلیڤەیا زیندی(life space): مەبەست ژێ کۆمەکا رویدانانە کو د دەمەک دیارکری دا سنوورێن رەفتارێن کەسەکی دیار دکەت و ئاماژەیەکە بۆ کار و کارلێکییا د ناڤبەرا کەس و ژینگەها ئەو تێدا. د ڤی بیاڤ و دەلیڤەیا زیندی دا هەر هێزەکا کو کارتێکرنێ ل سەر کەسی دکەت و سنوورێن رەفتارێن وی دیار دکەت و هەمی وان هێزا ب خۆڤە دگریت یێن ل سەر ئاستێ هەستی بۆ وی کەسی روهن و ئاشکرا و دیار یان نەدیارن و هەر سێ دەمێن رابۆری، نوکە و پاشەرۆژێ ب خۆڤە دگریت. د ڤێ دەلیڤەیێ دا تاکێ کوردی هەمی ئەو کار و کارلێکی یێن دەروونی یێن گرێداینە ب سەربۆرا وی د دەمێ رابۆری دا و یێ نوکە، کو لیڤین د تیۆرا خۆ دا پتر تەکەزیێ ل سەر دکەت و هەروەسا د پاشەرۆژێ دا هەست پێدکەت و ب هەمی بوون و هەست و سۆزێن خۆ ڤە سەرەدەریێ د گەل دا دکەت و جیهانا سایکۆلۆژییا خۆ یان وەکی لیڤین تێگەهێ ئیکۆلۆژییا سایکۆلۆژی بۆ ڤێ چەندێ بکار دئینیت و مەبەست ژێ هەمان ئەو سالۆخ و سیفەت و تایبەتمەندییێن کەسۆکی و پێدڤیاتی و بیر و باوەر و بها و سیستەمێ پەیبرن و لڤۆکییا کەسەکییە کو ل دەمێ سەرەدەریکرن د گەل خودێ خۆ و کەسێن دەوروبەر و ژینگەها دەرڤە و ناڤخۆیی دا پێکدهینیت و بەروڤاژی کەسێن وەکی پرۆفیسۆر دکتۆر (تەقیێ ک. ئەسەدی) بسپۆرێ مەژی و دەمارا ل زانکۆیێن ئەمریکا، کو د ڤەکۆلینا کەساتیێ دا پتر پشتا خۆ ب بیردۆزا شاهێ زانایان (چارلز داروین/ Charles Darwin /١٨٠٩-١٨٨٢) تەکەزێ ل سەر لایەنێ فیزیۆلۆژی-کێمیاوی-بایۆلۆژییا ناڤخۆییا مرۆڤی دکەت، لیڤین د تیۆرا خۆ دا پتر تەکەزێ ل سەر لایەنێ سایکۆلۆژی دکەت.

ب ڤی رەنگی دیار دبیت کو تاکێ کوردی خودان کۆمەکا سالۆخ و سیفەت و تایبەتمەندییێن کەسۆکی و پێدڤیاتی و بیر و باوەرا و سیستەمێ بهایێ تایبەت ب خۆیە کو دەلیڤەیەکی ئیکۆلۆژیا سایکۆلۆژیایا تایبەت ب وی د کەساتییا وی دا ئاڤاکری، کو نەوەکی یێ کەساتییا نەتەوە و پێکهاتەیێن دیترێن دەوروبەری خۆیە. دکتۆر مەجید حەمید عارف، بسپۆرێ کۆمەلناسیێ ل زانکۆیا بەغداد، د پەرتووکا خۆ دا ل دۆر ئەتنۆگرافیا و هەرێمێن شارستانی، ئاماژەی ب بها و سالۆخێن وەکی وێرەکی، رەوشتبلندی، مێهڤاندۆستی و پابەندی ب سۆز و پەیمانان و گرێدایبوون ب بنەما و سیستەمێ هۆزاتیێ ددەت و دکتۆر بەدرخان سندی ژ ژێدەرێن رۆژهەلاتناسێن کو سەرەدانا کوردستانێ کرین ڤان سالۆخ و بهایان ل نک تاکێ کوردی د ڤان خالان دا ڤەدگێڕیت: ب هێزی و هشیاری، زیرەکاتی، باوەری و راستگۆیی، ئازادیخوازی، رێزگرتن، دلۆڤانی د گەل ئافرەتان و رێز ل وان گرتن و …هتد کو هەر ئێک ژ ڤان سالۆخان ئیکۆلۆژیایا سایکۆلۆژییا تاکێ کوردی پێکدهینیت و پالدەر و بزوێنەرێ ئێک ب ئێکی وان رەفتارانە یێن ئەو تاک د گەل خودێ خۆ و کەسێن دەوروبەر دا دکەت و جیهانبینییا وی پێکدهینیت و سنوورێن ڤێ جیهانبینیێ دیار دکەت و ل چارچۆڤەیێ وێ جیهانبینیێ کاکلا ناڤەندییا پەیوەندییێن وی یێن خێزانی و هەتاکو د گەل نەتەوە و جیهانا دەوروبەر ژی دەستنیشان دکەت.

٢- ژینگەهـ: مەبەست ژێ ئەو ژینگەهە یا ب دیتنا لیڤینی د هەر چرکەیەکێ دا کارتێکرنێ ل سەر کۆئەندامێ پەیبرن (دەرکپێکرن)ـا کەسی دکەت و ئەڤە ژی ل سەر وی بنەمایێ کو د تیۆرا وی دا بیاڤێ زیندی بەرهەمێ کارتێکرن و کارلێکییا د ناڤبەرا کەسی و ژینگەها وی یە. هەرچەندە لیڤین گرنگیێ ب ژینگەها سایکۆلۆژی ددەت، بەلێ د هەمان دەم دا ژی حاشاییێ ل رۆلێ گرنگێ ژینگەها جوگرافی ژی ناکەت. مەبەستا وی ژ ژینگەها سایکۆلۆژی ئاست و رێژەیا هەستکرن و پەیبرن ب فاکتەرێن دەرەکییە ژ ئالیێ کەسەکیڤە و چەنداتی و چاوانییا کەفتنە بن کارتێکەرییا وی فاکتەری، یێ کو وەکی د ڤێ تیۆرێ دا ئاماژە پێ دهێتەدان ل نک هەمیان وەکی ئێک نینە و هەمی وەکی ئێک و هندی ئێک هەست پێ ناکەن، بەلکو ل دویڤ پێدڤیاتی و سالۆخ و تایبەتمەندی و سیستەمێ بهایێ (values system) خۆ ب رەنگەک جێواز و تایبەت تێدگەهیت و هەست پێ دکەت. ئەو هەستا کو نوکە و د دەمێن رابۆری دا کوردەکێ دلسۆز و خەمخۆر بۆ نەتەوێ خۆ و نیشتمانپەروەر و کوردپەروەر وەکی خۆ د وێ ژینگەهێ دگەهیت و هەست پێ دکەت و سەرەدەریێ د گەل دکەت جێوازە ژ وی کەسێ هەمان ئەو هەست و سۆز و بها ل نک نەهەی. ل دەمێ رژێما بەعسا فاشیستی و سەدامێ گۆڕ ب گۆڕ ئەنفال و جینۆساید و کێمیابارانا حەلەبچەیێ دکر و گوندێن کوردستانێ وێران دکرن، هەست و سۆزێن کوردپەروەران د ڤێ ژینگەهێ دا نەوەکی وان کەسا بوو یێن ب مەبەست و ژ دل و یەقین و ب هەمی باوەری خزمەتا وێ رژیما چەپەل دکر. ل سەردەمێ تیرۆریستێن تاریکپەرستێن داعشێ هێڕشی سەر کوردستانێ دکرن، د ناڤ مە کوردان دا هندەک کەس هەبوون کو دلێ وان خۆ بۆ وان تیرۆریستان دقۆتا و هیڤی یێن سەرکەفتنێ بۆ وان مرۆڤێن هۆڤ و دڕندە دخواستن، ل دەمەکی کو کورد بوون و ب چاڤێن خۆ ددیتن کو وان تیرۆریستان چ د گەل ژن و کچ و تاکێ کوردستانێ و پێشمەرگەیێن وەکی هوجام سوورچی و …هتد دکرن، چونکو وان د گەل داعشۆکا بها و سالۆخ و سیفەتێن هەڤپشک هەبوون کو ژێدەرێ وان ژینگەها سایکۆلۆژییا هەڤپشک و بەرهەمێ شویشتنا مەژیێ وان ب هندەک ئایدیۆلۆژیایێن هۆڤانە بوو.

هەرچەندە کو لیڤین ژینگەها جوگرافی، یاکو بوونەک سەر ب خۆ ژ تاکی هەی، ژ ژینگەها رەفتاری، یاکو وەک چاوا تاک تێدگەهیت و کارتێکرنێ ل سەر وی دکەت، ژ هەڤدو جودا دکەت و ئەڤ جێوازکرنە د بنەڕەت دا بۆ دیتنا رێبازا گشتالتی دزڤڕیت، بەلێ هەم ب دیتنا گشتالتی و هەم ف دیتنا لیڤینی ژینگەهێ کارتێکرنێن راستەوخۆ یێن ل سەر کەسی هەین. هەروەک چاوا (دکتۆر مەجید حەمید عارف، پ. ١١٥) دانپێدانێ ب ڤێ راستیێ دکەت کو کەساتییا کوردی بەرهەمەکێ ململانێ و شەڕێ بەردەوامێ کوردانە د گەل ژینگەها سروشتییا جوگرافییا دەوروبەری خۆ ژ لایەکی ڤە و یا ململانێ و شەڕێ دۆمدرێژێن وی د گەل دوژمنێن دەوروبەری خۆ، کو ئەو نەچارکری کەساتییەکی حەزژێکەرێ شەڕی و خۆڕاگر بیت و هەردەم ئامادەی روی ب روی بوون د گەل دوژمنێن خۆ ببیت. ئەڤ شرۆڤەیە بیرا مە ل وێ گۆتنا بەرنیاس دئینیت یاکو دبێژیت: «کوردا تنێ هەڤالەکێ هەی و ئەو ژی چیانە». بێگۆمان ڤان چیایێن سەربلندێن زاگرۆسی دیرۆکەک کەڤنار یا هەی د پاراستنا تاکێ کوردی ژ هەمی دوژمنێن خۆ و پێگەهاندنا وی وەک شەڕڤانەک، وەک باسیل نیکیتین، رۆژهەلاتناسێ رۆژئاڤایێ کو سەرەدانا کوردستانێ کری، چونکو تاکێ کوردی شەڕکرنێ وەک تاوان نابینیت، بەلکو وێ وەک زەلامینیێ و قەهرەمانیێ دبینیت و ئەڤە هنگی پتر بەرجەستە و ئاشکرا دبیت دەمێ ئەم بزانین کورد ب درێژاهییا دیرۆکێ و نەخاسمە ل ڤان پێنج سەد سالێن پشتی کو وەکی جەنابێ سەرۆک بارزانی د پەرتووکا خۆ «بۆ مێژوو…» دا ئاماژە پێ دای و دفەرمووت کو وێ زولم و زۆردارییا مەزن دەرهەق ب کوردان هاتییەکرن هنگی دەمێ ل سالا ١٥١٤ی زایینی بێی حەز و ڤیان و ئیرادە و ویستا کوردان وەلاتێ وی ل سەر داگیرکەرێن ئۆسمانی و صەفەوی هاتییە دابەشکرن و سنوورێن شەڕێن ڤان ئیمپراتۆرییەتان ژ هنگی وەرە کەفتینە د سنوورێ جوگرافیایا کوردستانێ دا و هەر ئێک ژ ڤان شەڕان بۆ کوردان مالوێرانی و قوربانییێن مەزن ل پەی خۆ هێلاینە و هەتا نوکە ژی ئەو تراژێدیا بەردەوامن. د ڤی حالەتی دا دێ چاوا کورد خودان کەساتییەکا نەشەڕکەر بیت ل دەمەکی کو د هەر چرکەیەکێ دا ئەو ئەگەرا هەی کو نەیار و دوژمنەک ل کوژی و گۆشەیەک ژ دەڤەرێن دەوروبەر هێڕشی سەر وی بکەت و ژیانا وی بێخیتە بەر مەترسیێ و گەفان. کورد کوڕێ ژینگەها جوگرافیا خۆ و زاگرۆسینە. چ گۆمان تێدا نینە ئەگەر چیایێن زاگرۆس، ئەو ژینگەها جوگرافیایا کو پرۆفیسۆر دکتۆر حیسام نۆزەری، زانایێ بایۆلۆژی و فیزیکێ ل زانکۆیێن فرەنسا و تایوان، ب هێلینا باب و کالێن وان مرۆڤان دزانیت کو بەری نێزیکی سەدهزار سالان ژ وەلاتێ ئەفریقییا و ب تایبەت وەلاتێ کینیایا نوکە، کو وارگەهێ ژدایکبوونا ئێکەم جۆرێ مرۆڤانە ل سەر ڤێ جیهانێ یە، بەرێ خۆ داینە وێرێ و ب جهەک گونجای بۆ ژیانێ و زەنگین دیتین و لێ ئاکنجی بووین و ب دەهان هزار سالان تێدا خەبات و ژیان کرین و فەرهەنگ و کولتوور و زمانێ خۆ داناین و بووینە هێڤێنێ کولتوور و زمانێن دیترێن جیهانێ و ئەڤ کولتوور و زمانە پاراستین و بۆ جهێن دیترێن ڤێ جیهانێ ڤەگۆهاستین و بێگومان ئەڤان چیایان پێکهاتە و ستراکتوورێ کەساتییا کوردان یا ئاڤا کری و ئەو کەساتی یا پێشکێش کری کو ئەم ئەڤرۆکە هێشا و پشتی دەهان هزار سالان هەر ل وێ دەڤەرێ دبینین و شیای خۆ ل بەر مەزنترین هێڕشێن نەیارێن خۆ بگرین و ب شێوەیەکێ وەسا ئەفسانەیی هەتا ئەڤرۆکە بمینین و وەکی گەلەک ژ وان نەتەوێن نوکە د ناڤ مە دا نینن و ژبەر ئەگەرێ هێڕشێن نەیارێن خۆ و ل دویڤ یاسایێن سروشتی یێن تژی نەدادپەروەر و دڕندەیی، وەکی چاوا زانایێن وەکی داروین یان هندەک فەیلەسۆفێن وەکی بارۆخ سپینۆزای، د بەرهەمێن خۆ دا ئاماژەی پێ ددەن کو د سروشتێ جیهانا ماددییا دەوروبەری مە یاق ناڤدار ب دارا ژیانێ(tree of life).

 وێنەیێ-١- یێ دارا ژیانێ(Tree of Life)  نیشان ددەت چاوا ملیۆنها گیا و دار و گیانەوەرێن جوداجودا بچویک و مەزن هەتا ل گۆپیتکێ دگەهیتە مرۆڤی، د ماوەیێ ملیارها سالان دا ژ بچویکترین خانەیا زیندی و بەکترییا کو پشتی رویدانا بەری نێزیکی ١٤ ملیار سالان ب ناڤێ بیگ بەنگ (Big Bang) کو هەمی ٢٠٠ ملیار گەردوونێن وەکی گەردوونێ هەتاڤیێ مە و پاشی بەری نێزیکی هەشت ملیار سالان ژ تێکەلبوونا چەند مولکوولان پاشی ژی ژیان چێبوویە و بێگومان ئەڤ گوهۆڕینە بۆ ملیارها سالێن دی دێ بەردەوام بیت هەتا وەکی زانا دبێژن ئەڤ گەردوونە و ژ وان ژی ژیان و هەمی گەردوونا مە ب ئێکجارەکی ژ ناڤ دچن یاکو بەری ٣.٨٥ ملیار سالان ئێکەم چریسکا ژیانێ ژ باکترییەکێ ل ڤێ جیهانێ و پشتی نێزیکی ١٠ ملیار سالان ژ نەبوونا ژیانێ تێدا و دەستپێکا خۆ ژ پەقینا کو ب ناڤێ بیگ بەنگی دهێتەنیاسین و هێدی هێدی گیانەوەرێن جوداجودا ژ ڤێ باکترییا بچویک، ل دویڤ تیۆرییا پەرەسەندنا داروینی گوهۆڕین ب سەر دا هاتی و نوکە د گۆپیتکا وێ پەرەسەندنێ دا مرۆڤ لێ رادوەستیت، کو ب مخابنی ڤە هندەک رەفتار و کریاران ئەنجام ددەت کو د ناڤ چ گیانەوەرێن دی دا نموونەیێ خۆ نینە. بەلێ، کورد کوڕێ ڤێ ژینگەها نەدادپەروەر و نەچارە بۆ مانا خۆ، وەکی داروین د تیۆرا خۆ دا تێگەهێ «ململانێ بۆ مانێ» (الصراع من اجل البقا‌ء) دا ئاماژەی پێ ددەت هەر کارەکی بکەت و ئەڤە مافەکێ رەوایێ هەر مرۆڤەکی، نەک تنێ کوردانە کو د جیهانەکا نەدادپەروەر دا ژ پێخەمەت مانا خۆ «گۆرگ بیت هەکەر نە دێ گورگ وی خۆن» و ئەڤە نە ب دەستێ مرۆڤی یە، بەلکو ئەڤە پێدڤیاتی و ساخلەتەک بایۆلۆژی یە و هندەک جاران مرۆڤ هزر دکەت و دبێژیتە خۆ وەک ریچارد داوکینز (Richard Dawkins) د پەرتووکا خۆ دا ب ناڤێ جینێ خۆپەرست (The selfish gene) ئاماژێ پێ ددەت و هەر گیانەوەر و مرۆڤەکی ئەڤ سروشتێ جیناتیێ یێ ل دەف هەی وی پال ددەت کو ب تنێ هزرێ د بەرژەوەندی و بوونا خۆ دا بکەت، ئەڤە پشکەکە ژ وی سروشتێ بایۆلۆژیێ کو وان نەچار دکەت بێ حەز و ویست و ئیرادەیا خۆ ل دویڤ وان یاسایان بچیت ئەوێن هەر ژ بیگ بەنگی هەتا نوکە ب سەر دا هاتینە سەپاندن و هندەک جاران مرۆڤ دبێژیتە خۆ کو مرۆڤێ کورد ژی وەکی هەر مرۆڤەک دیتر چ بەهر د ویست و ئیرادەیا ب دلێ خۆ نینە، وەکی چاوا فەیلەسۆفێ بەرنیاسێ سەردەم گرێگ دی. کاروسۆ  (Gregg D. Caruso) د پەرتووکا خۆ یا ب ناڤێ «گەڕیانەک د بیاڤێ ئیرادەیا ئازاد و بەرپرسیارەتییا ئەخلاقی دا» دبێژیت کو تشتەک ب ناڤێ ئیرادەیا ئازاد و ئازادییا مرۆڤی د هەلبژارتنێ دا بوونا خۆ نینە و ئەڤی تێگەهی چ رامانا خۆ نینە، مە نەچار دکەت بێژین کورد نەچارە د ناڤ یاسایێن ئیکۆلۆژیا سروشتی دا ژ پێخەمەت بەردەوامیدان ب مان و بوونا خۆ خودانێ ڤی جۆرێ تۆپۆلۆژیا کەساتیێ بیت.

ئەنجام:

تۆپۆلۆژیایا کەساتییا تاکێ کوردی، وەک لیڤین ئاماژێ ب ڤی تێگەهی و فاکتەرێن کارتێکەر ل سەر دروستبوونا ڤێ کەساتیێ ل بن فاکتەرێن ناڤخۆیی و ژینگەهی ژ لایەکی و بیر و باوەرێن وان زانایێن کو باوەری ب فەلسەفەیا نەچاری (جەبرگەرایی:(determinism ێ هەی، ڤێجا ژ جۆرێ فیزیکی یان یێ فیزیۆلۆژیکی-بایۆلۆژی یێ خۆ، ب وێ واتایێ نینە ئەڤ کەساتییە پشتا خۆ ل بەرپرسیارەتییا رەوشتی و ئەخلاقی بکەت و رەفتارێن وی د ڤێ ژینگەها نەدادپەروەر دا وەک ئەوان ل سەر بنەمایێ نەدادپەروەریێ و زولم و زۆرداریێ بچیت، بەلکو کورد وەک مرۆڤ، خودان ساخلەتێ پابەند ب سۆزێن مرۆڤانە، بەرپرسیار دبینیت بەرانبەر خودێ خۆ و مرۆڤێن کەسێن دەوروبەر، هەتاکو یێن ژ هەمیان د گەل وی خرابتر ژی و ئەڤە گۆپیتکا رەوشتێ جوانێ کوردی یە ل وێ جیهانا خەلک وەکی گورگا ب سەر و چاڤێن ئێکدوڤە و پارچەیێن گۆشتی ژ لەشێ ئێکدو و یێ کوردا ڤەدکەن، د دەمەکی دا کو ئەو ل سەر بنەمایێ سیستەمێ لیمبیکێ (الجهاز الحوفی) رەفتار دکەن و رەفتارێن وان د ئاستەکێ نزمێ گیانەوەران دایە و ل ڤێ قۆناغا کو پشتی پێنج ملیۆن سالان ژ گەشەیا بایۆلۆژیا مرۆڤی ژ وان گیانەوەرێن کو داروین وان ب پسمامێن مە مرۆڤان ددەتە زانین و ئەڤرۆکە ژ وان ب تنێ شەمپانزێ و مەیموینک و بونابۆ یێن ماین و یێن دی هەمی نەماینە و یێ ژ هەمیان نێزیکتر بۆ نەژادێ مرۆڤان کو مرۆڤێ نیاندرتال بیت و هەمی مرۆڤ ب خۆ ژ نەژادەکینە و چ نەژادێن دی بوونا خۆ نینە و ئەو گۆتنا دبێژیت نەژادێ فلان یان فلان چ بنەمایەکێ زانستی بۆ نینە و ئەم هەمی مرۆڤ ل ڤێ جیهانا نوکە ژ ئێک نەژادێ مرۆڤێ عاقلمەند یان هۆمۆساپیێن ساپیێن(homo sapiens sapiens) ین و نوکە مەژیێ مرۆڤێ سەردەم یێ د بلندترین ئاستێ گەشەیا خۆ دا و پێدڤییە هەمی مرۆڤایەتی و نەخاسمە کورد ل شوینا توندوتیژی و ئێخسیری سیستەمێ لیمبیکیبوونێ ل سەر بنەمایێ ئاستێن بلندێن مەژیێ مرۆڤی ئانکو لۆژیک، زانست و ڤیان و دلۆڤانیێ د گەل ئێکدو و د گەل مرۆڤێن دی رەفتارێ بکەن و ل بیرا مرۆڤاتیێ بیت کو مرۆڤایەتی بۆ مانێ و ژ ناڤ نەچوونێ پێدڤی ب دلۆڤانیێ و هەڤژانیێ و هەڤسۆزیێ یە د گەل خۆ و ژینگەها زیندی و نەزیندییا خۆ، بەروڤاژی دێ گۆڕێ خۆ ب دەستێن خۆ کۆلیت و چارەنڤیسا وی پشتی هزاران شەڕێن رابۆری و یێن مایی ب ملیاران قوربانی هەبن، هەروەکی د چەند دەهـ هزار سالێن بۆری دا ب ملیارها کوشتی هەبووینە و نەخاسمە شەڕێن ئایدیۆلۆژیک، یێن کو ل سەر بنەمایێن دەمارگیری و مەژی هشکی و هشکباوەریێ هاتینەکرن مەزنترین ژمارەیا کوشتییا بەرهەم ئیناینە. مرۆڤاتی پێدڤی ب بخۆداچوونێ یە دا جارەک دی ئەو تراژیدی دوبارە نەبن، هەکەر وەسا نەبیت دێ پاشەرۆژەکا تەحل چاڤەڕێی مرۆڤاتیێ کەت.

 

ژێدەر:

 ١.مسعود بارزانی (٢٠٢٠): بۆ مێژوو، هەولێر، کوردستان.

٢.اسدی، تقی کیمیایی ( ٢٠١٤): سیر تفکری دربارە آفریدگارها، آرینشها و آفریدها: از متافیزیک تا فیزیک، أمریکا.

٣.السندی، بدرخان (٢٠٠٧). المجتمع الکوردی فی المنظور الاستشراقی، ط٢، دار سبیرێز ، دهۆک.

٤.عارف، مجید حمید (١٩٨٤). الأنوغرافیا و الاقالیم الحضاریە، وزارة التعلیم العالی و البحث العلمی، جامعة بغداد.

5. Colman, M. A. (2009). Oxford Dictionary of Psychology, 3rd ed. Oxford university press, USA.