ئازادی، پەیڤەکە مرۆڤ هەر ژ ئێکەم ھەناسەیا خۆ یا ئاگەھیێ پێ هاتییە سەر دونیایێ. د ھەمان دەم دا، مرۆڤی شییا د ناڤبەرا هەردو تێرمێن “پێدڤییە” و “نە پێدڤییە” دا جوداھیێ بکەت، راستە هنگی روحا ئازادیێ تێدا ھاتە ڤەژاندن؛ لێ یا دروست هەر ل وی دەمی دەستێن ب قەید و زنجیران ھاتنە گرێدان.

د دیرۆکا فەلسەفێ دا، چ ھزرەک ھندی ھزرا ئازادیێ، دزڤر و ب ئازار نەبوویە. ئازادی، هیڤییا مرۆڤی یا ھەردەمە و د ھەمان دەم دا سەروکانییا دلگرانیێن وی یە. ئەم ژ زۆرداریێ درەڤین داکو ئازاد ببین، لێ ھەر ئازادیەکا نوی، زۆرداریەکا نوی پەیدا دکەت.

ئازادی د ئێکەم بۆچوون دا ب سادەیی دھێتە دیتن کو شییانا ھەلبژارتنێ یە. لێ ئەرێ ھەر ھەلبژارتنەک، نیشانا ئازادیێ یە؟ ئەگەر ھەلبژارتنێن مە ژ دلەکێ ب ترس، ژ پەروەردەیێ و رەوشتی یان چاندێ بھێن، ل ڤێرە، پرسیارەک دێ هێتە پێش: ئەرێ ب ڕاستی ئەم د ئازادین؟

فەلسەفە ژ ڤێ پرسیارێ دەست پێ دکەت. رەنگ بھێتە گۆتن کو دیرۆکا فەلسەفێ، ژ بلی شرۆڤەکرنێن جودا ب ئازادییا مرۆڤی، چ تشتەکێ دی نینە: ژ ئەفلاتوونی بگرە کو ئازادی د ھەماھەنگییا روحێ دا ل گەل سیستەمێ جیھانێ ددیت، ھەتا نیچێ کو ئازادی د حەز و ئافراندنێ دا ددیت.

بەلێ د ناڤبەرا ھەمی فەیلەسۆفان دا، دو دەنگ زێدەتر ژ یێن دی د ڤی ناکوکیێ دا دھێنە بھستن:

ئێک: دەنگێ ڕۆھن و ھزرکەر یێ ڕێنێ دێکارت کو ب عەقل و سیستەمێ ناڤخۆیی باوەرە. دو: دەنگێ توند و هەستیاری یێ فریدریک نیچێ کو ژ عەقلی دەرباز دبیت داکو بگەھیتە ئافراندن و ھێزێ.

دێکارت، فەیلەسۆفێ سیستەم و پشتڕاستیێ یە. ئەو د جیھانەکێ دا دژییا کو ھەمی تشت د رەوشا ھەرفینێ دا بوون: ئاین، تیتال و هەتا ڕامانا ڕاستیێ ژی. د بەرسڤا ڤێ ئالۆزیێ دا، دێکارتی پەنا بۆ ناخێ خۆ دبر و گۆت: «ئەز ھزر دکەم، ئانکو ئەز ھەمە.» وی ئیرادە وەکو ھێزەک د خزمەتا عەقلی دا ددیت، نە ل دژی وی. ئازادی ب دیتنا وی، د سنۆردارکرنا خۆ ب سنۆرێن ڕۆھنێن عەقلی دا ڕامانێ وەردگریت، نە ب ڕەڤینێ ژ عەقلی.

لێ نیچێ، پشتی چەند سەدەیان، د ھەمان شارستانیەتێ دا ئەو پێنگاڤ ھاڤێت کو عەقلێ دێکارتی ئاڤا کربوو. شارستانیەتەک کو ب ناڤێ زانست و سیستەمی، روحا مرۆڤی د قەفەسەکێ دا دانابوو. نیچێ ڕابوو و گۆت: «خوداڤەند مر!» ئەڤ ڕستە، نە ئینکارکرنا ئاینی بوو، بەلکو گازییا ئازادیێ بوو؛ ئازادی ژ ھەر ژێدەرەکێ دەرەکی یێ ڕامانێ، ژ ھەر یاسایەکا پێشوەختە هاتییە دانان. نیچێی گازی مرۆڤی کر دا خۆ بئافرینیت، دا ئیرادەیا خۆ بگۆهریت بۆ ھێزەکا ئافرێنەر، نە ئامرازەک د دەستێ عەقلی دا.

ل ڤێرێ یە کو فەلسەفە، دبیتە مەیدانا شەڕەکی: شەر د ناڤبەرا عەقلێ ڕزگارکەر و غەریزا ئافرینەر دا.

دێکارت ئازادییا ژ نەزانینێ پەسەند،لێ نیچێ ئازادییا ژ پشتراستیێ پەسەند دکەت. دێکارتی  دڤێت جیھان تێبگەھیت داکو یا ئارام بیت، نیچێی دڤێت جیھانێ بئافرینیت داکو سەمایێ بکەت.

ئەم ل دویڤچوونەکا گۆتۆبێژی د ناڤبەرا ڤان ھەردو بۆچوونان دا کەین:

– ئەرێ ئازادی، ھەماھەنگییا ئیرادێ یە ل گەل عەقلی یان سەرھلدانا وێ یە ل دژی عەقلی؟

– ئەرێ ڕزگاری، د نیاسینێ دایە یان د ئافراندنێ دا؟

– ل دویماھیێ، ئەرێ مرۆڤ دشێت ب ڕاستی یێ ئازاد بیت، یان ھەردەم د زڤڕۆکا ھێزەکا ژخۆ مەزنتر دا یە؟

 

پشکا ئێکێ: دێکارت و ئازادییا عەقلانی

ڕێنێ دێکارت، فەیلەسۆفەکە کو فەلسەفا خۆ ب گۆمانێ دەست پێ کر و ب پشتڕاستبوونێ ب دویماھی ئینا. د سەردەمەکێ دا باوەرییا ئاینی د قەیرانێ دا بوو و زانست تازە ژ بەندێن تیتالان  ئازاد ببوو، ئەو ل دویڤ خالەکا پشتڕاست دگەڕییا دا بشێت ل سەر ڕابوەستیت. ئەو خالە هزرکرنە. «ئەز ھزر دکەم، ئانکو ئەز ھەمە.» لێ ل پشت ڤێ دەستەواژەیێ دا، دێکارت بتنێ ھزرا ھەبوونێ ناکەت؛ ئەو ل دویڤ ئیرادەیەکا ب ئاگەھـ دگەڕێت کو بشێت د ناڤبەرا ڕاستی و شاشیێ دا جوداھیێ بکەت.

د فەلسەفا دێکارتی دا، ئیرادە، دلێ مرۆڤی یە و عەقل چاڤێن وی نە. چاڤ بێ دل نابینیت و دل بێ چاڤ یێ کورە یە.

 

ئازادی وەکو ھەماھەنگییا عەقل و ئیرادەیێ

دێکارت ل سەر وێ باوەریێ یە کو مرۆڤ یێ ئازادە ژبەرکو دشێت هەلبژارتنێ بکەت؛ لێ ھەلبژارتنەکا ژ نەزانینێ یان بێ عەقلیێ بھێتە کرن، نە ئازادییە، بەلکو شاشییە. ئەو  د پەرتووکا خۆ یا (تێڕامان د ئێکەمین فەلسەفە دا Meditations on First Philosophy) دا دنڤیسیت:

«دەما ئیرادە ژ سنۆرێن تێگەهەشتنا ئەقلی دەرباس دبیت ل وی دەمی شاشی پەیدا دبیت».

ژ بەر ڤێ چەندێ ژی، ئیرادەیا ئازاد ب دیتنا دێکارتی، نە ب ڕامانا ڕزگاربوونێ یە ژ یاسایا عەقلی، بەلکو ب ڕامانا پەیڕەوکرنا ڕۆناھییا عەقلی یە.

مرۆڤ وی دەمی یێ ئازادە کو بشێت خۆ ژ دودلیێ، حەزێ و دادگەریێن بێ بنەما بپارێزیت. ئازادی، ل دەف دێکارتی، شییانا «نە» گۆتنێ یە نە ژ بۆ حەزێ، نە ک بۆ گونەھێ، نە ژ بۆ شاشیێ.

ئەڤ چەندە ژی ب وێ ڕامانێ دهێت کو ئازادییا دێکارتی وەکی فڕینەکێ یە د چارچۆڤێ یاسایا کێشانێ دا ڕوی ددەت. کوتر ژی یا ئازادە، لێ ئەگەر یاسا کێشانێ پشتگوهـ بێخیت، دێ کەڤیت. عەقل ھەمان ھێزا کێشانێ یە کو فڕینا ئیرادەیێ مومکن دکەت و د ھەمان دەم دا سنۆردار دکەت.

 

ئیرادە وەکو وێنەێ خودێ یە د مرۆڤی دا

دێکارت د وێ باوەرێ دایە کو ئیرادەیا مرۆڤی، ژ بەرکو یا بێ سنۆرە، نیشانا ھەبوونا خودێ یە تێدا. د دەمەکێ دا زانینا مە یا سنۆردارە، ئیرادەیا مە چ سنۆران نانیاسیت. ژ بەر ھندێ، سەروکانییا خەلەتیێ د ڤێ نەیەکسانیێ دایە د ناڤبەرا عەقل و ئیرادێ دا: ئەم زانیاریێن کێم دزانین، لێ ئەم دشێین دەرباری بابەتێن بێ سنۆر دادگەریێ بکەین.

ئەو دبێژیت: «د ئازادییا ئیرادەیێ دا، مرۆڤ ژ ھەر تشتەکێ دی پترتر وەکی خودێ یە».

لێ ئەڤ وەکهەڤییە ڕامانا بێ یاساییێ نادەت. دێکارتی دڤێت مرۆڤی د ڕێکا عەقلێ خودایی دا بپارێزیت؛ ھەمان عەقلێ کو سیستەمێ جیھانێ ئاڤا دکەت. ئانکو ئیرادەیا ئازاد وی دەمی دگەھیتە تەکووزی و تەمامەتیێ کو ل گەل ڕاستیێ ببیتە ئێک و ڕاستی ب دیتنا دێکارتی ھەمان ئەو رۆناهییە کو خودێ د مەژیێ مرۆڤی دا دانای.

 

ئازادی وەکو نیاسین و خۆڕاگری

د جیھانا دێکارتی دا، ئازادی ژ نەزانینێ دەست پێ دکەت. مرۆڤێ ئازاد ئەو کەسە یێ کو دزانیت بۆچی ھەلدبژێریت، نە ئەوە یێ ب تنێ ھەست دکەت پێدڤییە ھەلبژێریت. ژبەر ھندێ، نیاسین ل دەف دکارتی نە ئامرازەکە بۆ زانستی، بەلکو مەرجەکە بۆ ئازادیێ.

ئەوێ نەزانیت، ب نەچاری ل دویڤ حەز و ئارەزویان دچیت؛ لێ ئەوێ دزانیت، دشێت خۆ دویر بکەت و ببێژیت: ئەڤە حەزا منە، نە ئەز ب خۆ مە.

د ئەڤێ رۆگەهێ دا، ئازادی د فەلسەفا دێکارتی دا جۆرەکە ژ خۆڕاگرییا رەوشەنبیرانە. ئیرادە نابیت بھێتە بێ دەنگکرن، نە ژی دڤێت سەرھلدانێ بکەت؛ بەلکو دڤێت ل گەل رۆناهییا عەقلی یا ھەماھەنگ ببیت.

 

ڕەخنە و بەردەوامی

زێدەبارای ڤێ چەندێ ژی، ئازادییا دێکارتی ب دیتنا گەلەک فەیلەسۆفان، ئازادییەکا سنۆردار و پارێزەرانەیە. ئەو بزاڤێ دکەت مرۆڤی ژ شاشیێ ڕزگار بکەت، لێ بەلکی ب ڤێ ڕێکێ، وی ژ حەزا ئافراندنێ ژی ڤالا دکەت. دێکارت ل جھێ کو بھێلیت ئیرادە جیھانەکا نوی بیافرینیت، وێ د خزمەتا دیتنا سیستەمەکێ بەروەخت ھەیی دا ددانیت.

د ئەنجام دا، ئازادی د فەلسەفا وی دا پتر وەکی دیسپلینەکا ناڤخۆیی یە نەکو حەزا ڕزگاریێ یە.

لێ ھەمان ئەڤ سیستەمێ عەقلانی، بوو بنەمایەک ژ بۆ ھەمی فەلسەفا مۆدێرن، ژ کانتی ھەتا سارتەری؛ ژ بەرکو د بەر رۆناھییا وێ دا، مرۆڤ نە بەندەیێ حەزێ یە و نە ژی ئەسیرێ سرۆشتی یە، بەلکو ھەبوونەکە کو دشێت ب ئاگەهی ژ یاسایێ، حوکمێ خۆ بکەت.

 

پشکا دووێ: نیچێ و ئازادییا ئافرینەر

سێ سەدەیان پشتی دکارتی، د ئێڤارا سەدێ نۆزدێ دا، فەیلەسۆفەک ژ چیایێن ئالپ ڕابوو کو بەرهنگارییا عەقلێ سار یێ دێکارتی کر.

فریدریک نیچێ، ھۆزانڤانەک بوو د قالبێ فەیلەسۆفەکی دا. ئەو نەھاتبوو دا ی نوی ببینیت، بەلکو ھاتبوو دا ڕاستیێ بینیتە سەماکرنێ.

ئەوی د جیھانەکێ دا ئاخفت کو ژ عەقلی تێر ببوو، جیھانەکا کو تێدا، مرۆڤێ مۆدێرن خۆ ئازاد ددیت، لێ د ڕاستیێ دا د قەفەسا ئەخلاقی، ئاین و زانستی دا ھەناسە هلدکێشان. نیچێی ب وێرەکییەکا بێ وێنە ڕاگەھاند: «خوڤەند یێ مری، و مە ئەو یێ کوشتی».

ئەڤ ڕستەیە، نە ڕاگەھاندنا بێ دینیێ یە، بەلکو ڕاگەھاندنا دەستپێکا سەردەمەکێ نوی یێ ئازادیێ یە. مرنا خودداڤەندی، ب دیتنا نیچێی، ب ڕامانا ھەڕفینا ھەر ژێدەرەکی دەرەکی یێ ڕامان و یاسایێ یە. مرۆڤ ئێدی چ پشتەڤانییەک ل ئەسمانی نینە؛ پێدڤییە ژ ئەردی ڕابیت، پشتەڤانییا خۆ بکەت، و ڕامانا خۆ بئافرینیت.

ڕەخنە ل تێگەھێ کلاسیکی یێ ئیرادەیا ئازاد

نیچێ ب توندی ل دژی وی تێگەھی یە کو ژ «ئیرادا ئازاد» د فەلسەفە و ئیلاھییاتا ڕۆژئاڤایی دا بەلاڤ ببوو. ئەو د پەرتووکا خۆ یا (ل پشت باشی و خرابیێ دا Beyond good and evill) دا دبێژیت: «ئیرادا ئازاد داھێنانەکە بۆ ھندێ کو مرۆڤ بەرپرسیار بھێتە دانان، دا بشێن وی دادگەھ بکەن و سزا بدەن».

ب باوەریا وی، کەنیسە و ئەخلاقێ کلاسیکی ب ئافراندنا تێگەھێ «ئیرادەیا ئازاد»، مرۆڤ یێن کرینە ھەبوونەکا گونەھکار؛ ژ بەرکو ئەگەر مرۆڤ یێ ئازاد بیت، ئانکو یێ بەرپرسیارە، و ئەگەر یێ بەرپرسیار بیت، ئێدی ژ ھەژی سزادانێ یە.

ژ بەر ڤی ئەگەری، نیچێی دڤێت ڤێ زنجیرێ بشکێنیت: ئیرادەیا ئازاد، ب شێوەیێ کلاسیکی، ئامرازەکە ژ بۆ دەستھەلاتێ، نە ژ بۆ ڕزگاریێ.

ب دیتنا نیچێی، ئیرادەیا ئازاد نینە؛ بەلکو ئەوا ھەیی ئیرادەیا ھێزێ یە ھێزەکا ناڤخۆیی، کورە و زیندی، کو ل دویڤ بەرفرەھبوون، دەستھەلات و ئافراندنێ یە.

 

ئیرادا ھێزێ: ناڤەرۆکا ئازادیێ

نیچێ د ھەمی بەرھەمێن خۆ دا، ب تایبەتی د ئیرادا ھێزێ و د پەرتووکا (وەسا گۆت زەردەشت Thus Spoke Zarathustra) دا، بەحسا ھێزەکێ دکەت کو د کوورترین چینا ھەبوونێ دا دچەسپیت: ھێزەکە کو پێدڤییە ھەبیت، بئافرینیت و زێدە ببیت.

ب دیتنا وی، جیھان نە ل سەر بنەمایێ عەقلی، بەلکو ل سەر بنەمایێ حەزا ھێزێ ئاڤابوویە؛ ھەمان ھێزا کو د گیایی دا بۆ وەرارکرنێ، د گیانەوەری دا بۆ نێچیرێ و د مرۆڤی دا بۆ داهێنانێ.

ئازادی، د جیھانەکا ب ڤی شێوەیی دا، ئێدی ب ڕامانا ھەلبژارتنا د ناڤبەرا دو ھەلبژاردەیێن ئەخلاقی دا نینە، بەلکو شییانا گۆتنا «بەلێ» یە بۆ ژیان هەتا بۆ ئێشانێ، هەتا بۆ بێ سیستەمیێ.

مرۆڤی ئازاد ئەو کەسە یێ کو دشێت بێژیت: «ئەز ئەڤە مە، و دڤێت ھەر ئەڤە بم». ب ڤێ ڕامانێ، ئازادییا نیچێی جۆرەکە ژ خۆ ئافراندنەکا بەردەوام.

مرۆڤێ ئازاد، ب گۆتنا وی، ئەو کەسە یێ کو ژ ناخێ خۆ یاسایێ د ئافرینیت، نە ئەوێ ژ دەرڤە فەرمانێ وەردگریت. ئەو د (وەسا گۆت زەردەشت)دا دبێژیت: « مرۆڤێ ئازاد ئەو کەسە یێ کو حوکمێ خۆ بکەت، ب خۆ ببیتە یاسایا».

مرۆڤێ سەروەر: لووتکا ئازادیێ

ھزرا بناڤودەنگ د ھزرا نیچێی دا «مرۆڤێ سەروەر»ە کو نموونەیا تەمامترین شێوازێ ئازادیێ یە.

مرۆڤێ سەروەر نە ئەو کەسە یێ کو حوکمی ل کەسێن دی بکەت، بەلکو ئەو کەسە یێ کو ب سەر خۆ دا زال بوویی. ئەو قەیدێن ئەخلاق، ئاین و تیتال هەلدوەشینیت و ژ ناخێ خۆ بهایێن   نوی دئافرینیت.

د جیھانا نیچێی دا، ئەخلاقێ کویلەیان پیدڤییە جھێ خۆ بدەتە ئەخلاقێ ئافرێنەران؛ ئەخلاقەکێ کو نە ژ ترسا گونەھێ، بەلکو ژ ھێزا ئافراندنێ ژ دایک دبیت. ل ڤێرێ، ئازادی ل گەل ئافراندنا ڕامانێ دھێتە گرێدان. 

د دەمەکی دا دێکارت ل ئازادیێ دگەڕییا ژ بۆ نیاسینا ڕاستیێ، نیچێی ڕاستی د ئازادییا خولقاندنا ڕامانێ دا ددیت. وی دڤییا مرۆڤی ژ ڕۆلێ» پەیداکەرێ ڕاستیێ» بگۆھۆریت بۆ ڕۆلێ «ئافرێنەرێ ڕاستیێ».

 

حەز ل دژی عەقل و ئەخلاقی

نیچێ عەقلی نە وەکو دوژمن، بەلکو وەکو سنۆردارکەرێ ژیانێ دزانیت. عەقل، ب دیتنا وی، ئامرازێ مانێ یە، نە یێ ئافراندنێ.

دەما مرۆڤ زێدە پشتەڤانییا عەقلی دکەت، حەزا ژیانێ ژ دەست ددەت و دبیتە ھەبوونەکا سار، بێ ھەست و گوهدار. د ھەمبەر ڤێ چەندێ ژی دا، نیچێ بەرەڤانیێ ژ ڕەمەک (غەریزە)، حەز و ھێزێن نەخۆئاگەھ دکەت. ئەو د ێ باوەڕێ دایە کو ڕاستی نە د سیستەمێ عەقلی دا، بەلکو د ئالۆزییا ژیانێ دایە.

 

ل جھەکی دنڤیسیت: «پێدڤییە د ھەر مرۆڤەکی دا ھێشتا ئالۆزییەک ھەبیت دا بشێت ستێرەکێ بئافرینیت». ئەڤ ڕستە بەلکو باشترین پێناسە بیت بۆ ئازادیێ د ھزرا نیچێی دا: ئازادی ب ڕامانا وێرەکییا ئالۆزیێ یە د ھەمبەر سیستەمێن کەڤن دا، وێرەکییا ئافراندنێ یە د دلێ وێرەکیێ دا.

 

ئازار، پێدڤییا ئازادیێ

لێ ئازادییا نیچێی ب ساناھی نینە. ئەو چەندین جاران تەکەز دکەت کو مرۆڤێ ئازاد پێدڤییە  ئێشانێ قەبوول بکەت؛ ژبەرکو ب تنێ د ئازارێ دایە کو ئافراندن ڕوی ددەت.

ئازادی ب ڕامانا قەبوولکرنا بەرپرسیارییا خۆیە، بێ پەناگەھ، بێ خودێ، بێ پشتڕاستی. 

مرۆڤێ ئازاد، ل سەر لێڤا ژیانێ دژیت؛ نە ب ھیڤییا ڕزگاریێ، بەلکو بۆ سەماکرنێ ل سەر لێڤا مەترسیێ. 

د ئەنجام دا، ئازادی د فەلسەفا نیچێی دا ب ڕامانا «ڕەڤین ژ قەیدان» نینە، بەلکو قەبوولکرنا خۆیە ب ھەمی ئالۆزی و ناکوکیێن وێڤە. 

 

ئەو دبێژیت: « بەلێ»، ژ بۆ ژیانێ، هەتا بۆ ئازارێن وێ ژی، نیشانا روحەکا ئازادە.

 

پشکا سیێ: ھەڤبەرکرنا دو ئازادییان – گۆتۆبێژا عەقل و ڕەمەکێ (غەریزێ)

ئەگەر ڕۆژەکێ دێکارت و نیچێ د ژوورەکێ دا ب تنێ ڕوینشتبان، بەلکو ئێکەم پرسیارا وان ژ ئێکودو ئەڤە با: «ئازادی، ژ کویڤە دھێت؟» دێکارت، ب ئارامییا خۆ یا عەقلانی و دەنگێ خۆ یێ بیرمەندانە، دا بێژیت: «ژ خودێ ھزرێ. ھەر کەسێ ھزر بکەت، ئازادە؛ ژ بەرکو ھزر چ دەستھەلاتان قەبوول ناکەت ژ بلی ڕاستیێ.» لێ نیچێی، ب گرنژینەکا تەحل ونێرینەکا  کو دچوو د کووراتییا غەریزا مرۆڤی دا، دا بەرسڤێ دەت: «نە، ئازادی ژ وی جھی دەست پێ دکەت کو ڕاستی دھەڕفیت و مرۆڤ ب خۆ، دبیتە ئافرێنەرێ بھایان. ئازادی نە د دیتنا راستیێ دایە، بەلکو د ئافراندنا وێ دایە.»

د سیستەمێ دێکارتی دا، ئازادی جۆرەکە ژ خۆ- رێکخستنا عەقلانی. مرۆڤ د سیبەرا عەقلی دا، ژ بەندێن شەھوەت و نەزانینێ ڕزگار دبیت. دێکارت دبێژیت پێدڤییە ئیرادا مرۆڤی ل دویف پیڤەرێ تێگەھشتنا وی بەرفرەھ ببیت؛ ژ بەر کو ب تنێ ب وی ڕەنگی شاشیێ ناکەت. ئانکو ئازادییا راست و دروست، د پاقژکرنا ئیرادەیێ دایە ژ شاشیێ. عەقل، رۆناهییەکە مرۆڤی بەر ب ڕاستیێڤە دبەت و ئازادی ب ڕامانا ھەماھەنگییا ئیرادێ یە ل گەل ڤێ رۆناهیێ. د ئەنجام دا، ئازادی ل دەف دێکارتی ڕزگاربوونە ژ شاشیێ، نە ڕزگاربوون ژ یاسایێ.

لێ نیچێ، ڤێ پێناسەیێ بەروڤاژی دکەت. ب دیتنا وی، عەقل ھەمان ئەو زیندانا مەزنە یا مرۆڤایەتیێ. «ئازادییا عەقلانی» ب دیتنا نیچێی، د باشترین رەوش دا، ئازادییا کویلانە؛ ژبەرکو  مرۆڤی نەچار دکەت د سنۆرێن ڕاستییەکا پێشوەخت – دروستکری دا بژیت. ئەو ئازادیێ نە د پەیڕەویکرنا عەقلی دا، بەلکو د شکاندنا چارچۆڤەیێن عەقلانی و ئافراندنا بھایێن نوی دا دبینیت. ب دیتنا وی، ھەر جھێ کو عەقل دبێژیت «پێدڤی نینە»، ھێزا ژیانێ بەرسڤ ددەت «پێدڤییە بشکێنم». ئازادی، ھەمان ئەو دەمێ سەرھلدانا ناڤخۆیی یە کو ئاستێ مرۆڤ ئێدی ل دویڤ زانینێ نینە، بەلکو ل دویڤ ئافراندنێ یە.

دێکارت دبێژیت مرۆڤ یێ ئازادە ژ بەرکو دشێت د ناڤبەرا راستی و شاشیێ دا جوداھیێ بکەت؛ لێ نیچێ دبێژیت مرۆڤ یێ ئازادە ژ بەر کو دشێت ڕاستی و شاشییەکا نوی بئافرینیت. ئەڤ جوداھییا بنەرەتی، دو جۆرێن ھەبوونێ ئاڤا دکەن: یا ئێکێ مرۆڤێ عەقلانیێ ب دیسپلین، و یێ دی مرۆڤێ ئافرینەرێ سەوداسەر و دین. د فەلسەفا دێکارتی دا، ئازادی بۆ پاراستنا سیستەمێ جیھانێ یە؛ د فەلسەفا نیچێی دا، ئازادی بۆ ڤەقەتیانێ یە ژ ھەر سیستەمەکی.

ل گەل ھندێ ژی، ھەردو د خالەکێ دا وەکهەڤن: ھەردو، د ناخێ مرۆڤی دا ل ئازادیێ دگەڕن، نە ل دەرڤەی ناخی وی. دێکارت ئازادیێ د ھێزا نیاسین و ئیرادەیێ دا دبینیت، لێ نیچێ د ھێزا غەریزە و ئیرادەیا ھێزێ دا. ھەردو د وێ باوەڕیێ دانە کو مرۆڤ ب تنێ د روی ب روی بوونا ل گەل خۆ دا ئازاد دبیت، نە د گوهدارییا جڤاکی یان تیتالان دا. جوداھییا وان د ڤێ دایە کو ئێک د ناخێ مرۆڤی دا، عەقلی وەکو ناڤەندا ئازادیێ دبینیت، بەلێ یێ د غەریزە و وێرەکییا  ئافراندنێ دا.

ئەگەر دێکارتی ڤییابا جیھانێ ب پشتڕاستیێ ئاڤا بکەت، نیچێی دڤییا جیھانێ ب گومان و شکێ وێران بکەت و دوبارە بئافرینیتەڤە. ئێکی ب باوەڕی «خوداڤەندی» وەکو سەروکانییا سیستەم و ئازادیێ ھەبوو، یێ دی «مرنا خوداڤەندی» ڕاگەھاند داکو ئازادییا مرۆڤی تەمام بکەت.

ل دویماھیێ، گۆتۆبێژا د ناڤبەرا ڤان ھەردو ئازادییان دا، ب پرسیارەکا بێ بەرسڤ ب دویماھی دھێت: ئەرێ ئازادی ب ڕامانا زانین و گوهدارییا ڕاستیێ یە، یان ب ڕامانا نەزانین و ھەبوونا وێرەکییا ئافراندنێ یە؟

بەلکو بەرسڤ د ناڤبەرا ڤان ھەردویان دا بیت؛ ل جھەکی کو عەقل، ڕێکێ ڕۆھن دکەت لێ غەریزە، ڕێ یێ دروست دکەت. ئازادی، نە عەقلێ پاقژە و نە غەریزا تەمامە، بەلکو گۆتۆبێژەکا ڤەشارتیە د ناڤبەرا ڤان ھەردوو ھێزان دا ھەمان ئەو جھێ کو مرۆڤ ھەم فەیلەسۆفە و ھەم ھۆزانڤان، ھەم دێکارتە و ھەم نیچێ.

 

ڤەرێژ:

ئازادی د فەلسەفێ دا، چ جاران تێگەھەکێ ئێکگرتی نەبوویە. ژ دێکارتی ھەتا نیچێی، ژ عەقلی ھەتا غەریزەیێ، ئەڤ پەیڤە ھەردەم د ناڤبەرا دو جیھانان دا ڕاوەستایە: جیھانەکا کو  پیدڤییە بزانێت، و جیھانەکا کو پێدڤییە بئافرینیت. دێکارت، فەیلەسۆفێ پشتڕاستیێ و سیستەمی، ل ئازادیێ د نیاسینا دروست و کونترۆلا ئیرادێ دا گەڕیا. ب دیتنا وی، مرۆڤ بتنێ وی دەمی ئازادە دەمێ تێبگەھیت بۆچی پیدڤییە کارەکی ئەنجام بدەت؛ ئازادی، ئەنجامێ زاناییێ یە. لێ نیچێی ئەڤ دیتنە بەروڤاژی کر و گۆت: زانایی، زنجیرا ئازادیێ یە. ئەو ئازادیێ د دلێ مەترسی و ئافراندنێ دا دبینیت، نە د گوهداریا ڕاستیەکا پێشوەختە-دروستکری دا.

د ڤێ ناڤبەرێ دا، د شییان دا هەیە بھێتە گۆتن ھەردوو فەیلەسۆف ل دوو ئالیێن ئێک ڕاستیێ دا  ڕاوستیاینە. دێکارتی دڤێت مرۆڤی ژ تاریا نەزانیێ ڕزگار بکەت، نیچێی دڤێت وی ژ ڕووناھیا دەستکرد یا ڕاستیان ڕزگار بکەت. دێکارت ل دویڤ جیھانەکا ب سیستەم و پێشبینیکری یە، نیچێ ل دویڤ جیھانەکا تژی ئالۆزی لێ زیندی یە. ئێک ب «پشتڕاستیێ» باوەڕە، یێ دی ب «گومان و شکێ». رەنگە مرۆڤێ مۆدێرن، د ڕاستییا خۆ دا، پێدڤی ب ھەردویان دبیت: ب پشتڕاستییا عەقلی و ب گومانا حەزێ. 

ل دویماھیێ ئازادی، نە د رادەستبوونێ دایە بۆ عەقلێ پاقژ و نە ژی د سەرھلدانا بێ مەرج دایە ل دژی وی. ئازادی، هەڤسەنگییە د ناڤبەرا ئاگەھی و وێرەکیێ دا؛ جھەکە کو مرۆڤ بشێت تێبگەھیت و د ھەمان دەم دا، ژ تێگەھشتنا خۆ دەرباز ببیت. ئەڤە ھەمان ئەو دەمە کو ئیرادەیا ئازاد ب ڕامانا خۆ یا ڕاستەقینە دیار دبیت نە ئیرادەیا گوهدارا ڕاستییا دێکارتی، و نە ئیرادەیا بێ سنۆرا نیچێی، بەلکو یە کو ھەم ب ئاگەھە و ھەم ئافرێنەرە، ھەم تێدگەھیت و ھەم دئافرینیت.

د سەردەمێ نوکە دا، مرۆڤ د ناڤبەرا کۆمەکا یاسا، ڕاگەھاندن و پێکھاتێن ھێزێ دا بەرزەیە، بەلکو پتر ژ ھەر سەردەمەکێ دی پێدڤییا مە ب تێگەھشتنەکا نوی یا ئازادیێ ھەبیت. ئازادییا دێکارتی مە فێر دکەت ب بەرپرسیارانە ھزر بکەین، و ئازادییا نیچێی مە فێر دکەت ب وێرەکی بئافرینین. مرۆڤ وی دەمی یێ ازادە کو نە د خزمەتا سیستەمی دا بیت، نە ژی د بن ئیخسیرییا  حەزێ دا؛ بەلکو ب خۆ، د ناڤبەرا ڤان ھەردو ھێزێن دژ ب ئێک دا، پرەکێ ئاڤا بکەت ژ ھزرکرنێ ھەتا خەیالێ.

ل دوماھیێ، هەژی گۆتنێ یە کو گۆتۆبێژا د ناڤبەرا دێکارت و نیچێی دا، د ڕاستیێ دا گۆتۆبێژا ھەردەمە یا ناخێ ھەر مرۆڤەکی: گۆتۆبێژا عەقل و غەریزەیێ، پشتڕاستی و گومانێ، سیستەم و سەرھلدانێ یە. بەلکو ڕامانا ڕاستەقینە یا ئازادیێ ھەر ئەڤە بیت نە د بەرسڤان دا، بەلکو د وێرەکییا پرسیارکرنێ دا.

ژێدەر:

1-  Meditations on First Philosophy – René Descartes

2-  The Will to Reason: Theodicy and Freedom in Descartes

3- Selected Philosophical Writings – René Descartes

4- The Philosophical Writings of Descartes, Volume II

5- Beyond Good and Evil – Friedrich Nietzsche

6-  The Will to Power – Friedrich Nietzsche

7- Human, All Too Human – Friedrich Nietzsche

8- Descartes’ Deontological Turn – N Naaman Zauderer

9-  Descartes and the Possibility of Science – Peter A. Schouls