گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
گەلەك بگر و بكێش ل سەر واتایا ناڤێ بارزان هەنە، چەندین نڤیسەر و ڤەكۆلەران بزاڤا دەرئێخستنا واتایا ڕهوڕیشال و بنیاتێ ناڤێ بارزان کرییە، بەلێ پڕانییا وان رامانان ژی، وەكو ژێدەر، ئێكی ژ یێ دیتر وەرگرتییە و ڤەگوهاستيیە، بێگومان ئەم ژی دێ ژ وان بەرێزێن دویڤچوونا ناڤێ بارزان كرین وەرگرین و دێ بۆچوون و ڕایا خۆ ژی ل سەر دیار كەین، چونكە دبیت هندەك بۆچوون د مەبەستدار بن، دیسا هندەك ژی نە د جهێ خۆ دا بن، ب رەنگەكێ گشتی دشێین بێژین ڤەكۆلەر دهەڤڕا نین ل سەر شرۆڤەیا واتایا ناڤێ بارزان.
عقیلة حزرالله دبێژیت: هندەك ژێدەرێن مێژوویی ئاماژە ب واتایا ناڤێ بارزان دایە، كو ژ واتایا (فێقی) یان بەرهەمئینانا سامانی هاتيیە.
گرێدانا رامانا ناڤێ بارزان ب فێقیڤە، گەلەك یا دویرە و چ پەیوەندی ب فێقی ڤە نینە، نە پەیڤا ئێكێ (بار) و نە پەیڤا دویێ(زان)، هەردو پەیڤ دویرن ژ فێڤی و چ ناڤێ فێقیەكی ل دەڤەرێ یان هەتا، كو د زمانێ كوردی دا نینە نێزیكی ناڤێ بارزان بیت.
رێبوار رەمەزان بارزانی: سەبارەت ناڤێ بارزان چار بۆچوون ل سەر واتایا ناڤێ (بارزان) كۆمڤەكرینە، دبێژیت:
1- ئەگەر هەردو تیپێن (ا-ن) ژ ( بارزان) ڤەكەین، كو بۆ كۆمكرنێ دهێن، دێ بیتە (بارز)، ئانكو ب واتایا دلێر، دلاوەر، چالاك، جەنگاوەر، بەلێ ئەگەر هەر دو تیپێن (ا-ن) پێڤە بن و پەیڤا (بارز) دێ بیتە (بارزان) ل دویڤ زمانێ ئاڤێستایێ و فارسی و پەهلەوی، ئانكو (جهێ بلند).
2- ناڤێ (بارزان) ژ هۆزا (بەرازی – برزای)، هاتییه، كو ل دەڤەرا بۆتان – كوردستانا باكۆرن یان ژی ناڤێ باپیرێ مەزنێ وان برازی یان بەرازی بوویە، كو ب واتایا (مافهەلگر) یان (مافزان) دهێت.
3- ناڤێ بارزان ژ (برازان)، ئانكو (اخوان الصفاء) هاتییه.
4- هەر وەسان رێبوار بارزانی ژ كیس دەڤێ جیهاد بارزانی ڤەگوهاستییە و دبێژیت: بارزان؛ ئانكو (بەریێ زێی) یان ئەو رەخێ زیێ، ئەو رەخێ ریباری.
ئەگەر بهێن بۆچوونێن رێبوار بارزانی، بەرچاڤكرین بۆ رامانا ناڤێ بارزان شرۆڤە بكەین، ئەو ژی (بارز+ ان، بەرزای، برازان، بەریێ زیێ).
ب دیتنا من پەیڤا (بارز) پەیڤەكا عەرەبی، ئانكو دیار و ئاشكرا، ناڤێ (بارزان) هەبوو پێشی داگیركرنێن عەرەبان بگەهنە دەڤەرێن كوردان، پەیڤا بارزان دو بڕگەیی یە (بار+زان) نەك (بارز+ان)، تیپێن(ان) نە بۆ كومێ ل سەر بارز هاتینە زێدەكرن، لەوما ب دیتنا مە ڤێ واتایێ چ پەیوەندی ب ناڤێ بارزان ڤە نینە، ب تنێ نێزیكا پەیڤێ یە و نەزێدەتر.
سەبارەت هۆزا (بەرزای و برازی) و گرێدان ب ناڤێ (بارزان)ڤە، هەر چەندە ژمارەكا نڤیسەر و ڤەكۆلەر و ژێدەران ئەڤ بۆچوونە بەرچاڤکرییە، ب دیتنا من ب تنێ هندەك تیپێن هەردو ناڤان وەكو ئێكن، ئەگەر نە ژ لایێ رامانێ و نە ژ لایێ پێكهاتا جڤاكی یا خەلكێ بارزان ناڤێ (بارزان) چ پەیوەندی پەیڤا (برازی و بەرازی)ڤە نینە، چونكە ل دەمێ دویڤچوونا پێكهاتا جڤاكی یا خەلكێ بارزان دهێتە كرن، چ نیشانێن خەلكێ بارزان، كو ژ هۆزا (بەرازی – برازی) بن پێكڤە نینن و ئەڤە وێ بۆچوونێ ژ ناڤێ بارزان ددەتە پاش.
ئەگەر بهێن بەرێ خۆ بدەینە (برازان)، كو بۆ رامانا (ئیخوان ئەلسەفا) ڤەدگەریت، پەیڤا (ئیخوان ئەلسەفا) رێبازەكا نوی ئایینی ئیسلامییە، پشتی هاتنا ئیسلامێ یە ل بەسرا ل نیڤا دوویێ ژ چەرخێ چاری كوچی، سەرهلدایە، ناڤێ بارزان ل دویڤ ژێدەرێن مێژووی گەلەك و گەلەك ژ ڤێ مێژوویێ كەڤنترە.
بۆچوونا جیهاد بارزانی دەربارەی ناڤێ بارزان، كو ژ (بەریێ زێ) هاتییه، پەیڤا (بەریێ زیێ) ئەڤ پەیڤە پتر دەڤۆکا سۆرانی پێڤە دیارە و بارزان و خەلكێ وێ بەهدینی نە و دكەڤنە دەڤەرا بەهدینان، لەوما ب پەسند نابینم، كو ناڤێ بارزان ژ ڤێ چەندێ هاتبیت، راستە دكەڤیتە لایێ دیتر یێ زێی، بەلێ واتایا وێ ئەو نینە بۆ بوویە ناسناڤ، چونكە بۆ بەرەیێ دیتر، مە پەیڤێن بەهدینی هەنە دهێنە گۆتن، وەكو (لایێ دی، قاما دی، رەخێ دی، ئالیێ دی).
دكتور موهەنەد عەلی جبوری، چەندێن بۆچوون دیار كربوون، بەلێ هەموو وەكو یێن نڤیسەر و ڤەكولەرێن دیتر بوون، لەوما مە (سێ) بۆچوون ژێگرتن، كو د ڤێ ڤەكۆلینێ دا بینینە خوارێ، ئەو ژی:
أ- ناڤێ بارزان ژ كەلها (بازیران) ل دەڤەرا زێبار هاتییه، ئەڤ بۆچوونە نڤیسەری ژ شەرەفخانێ بدلیسی ڤەگوهاستییە.
ب- ناڤێ بارزان ژ (بادجان). ئەوێن ئاكنجی ل چیایێ بارز ل هەرێما كرمان فارس و دگۆتە وێ زنجیرا چیا چیایێن بارز هاتییه.
ت- ناڤێ بارزان ژ (بەرزین)، مالێن ئاگری. كو ڤەدگەریت بۆ پیرۆزیا ئایینی زەرادەشتی هاتییه.
داكو شرۆڤەكرنا ڤان ڕامانان بكەین دبێژین، بازیران ناڤێ كەلهەكێ بوو سەر ب كەلها شۆشێ ڤە، پڕانییا وان كەلها پشتی دامەزراندنا مێرگەها بەهدینان هاتینە دامەزراندن، ناڤێ بارزان ژ وان هەمیان دێرینترە، ب تنێ ئەوێن ئەڤ بۆچوونە بەرچاڤكری بۆ هندێ بوویە، كو هندەك تیپێن ناڤێن بارزان و بازیران وەكو هەڤن و پێش و پاشی كەفتیە تێدا، ژبەر هندێ ئەو بۆچوون بەرچاڤ کرییە.
پەیڤێن (بادجان و بارزان) وەكو و پەیڤ و رامان و دەڤەر گەلەك ژ ئێكدوورن، هەر وەسا، پەیڤا بارز و بارزان ژی وەكو رامان هەر ئێك ناگرن، چونكە بارز هەر وەكو بەری نوکە مە گۆتی، ئانكو دیار و ئاشكرا و پەیڤەكا عەرەبی یە، پەیڤا بارزان ژ هەبوونا زمانێ عەرەبی ل دەڤەرێ گەلەك كەڤنترە، دیسا نە پەیڤەكا زمان عەرەبی یە داكو بكەینە د ترازییا زمانێ عەرەبی دا و سەرەدەریێ ل گەل بكەین.
بەرزێن (مالێن ئاگری) هەر چەندە ئەڤە پەیڤەكا ئایینی و زەردەشتی دێرینە، بەلێ مالێن ئاگری نەبوون، پەرستگەهـ هەبوون و ئاگر تێڤە دهاتە هەلكرن، ئایینی زەرادەشتی گەهشتییە دەڤەرێ و بێگومان بارزان ژی ڤەگرتیيە، بەلێ گرێدانا هەردو ناڤێن (بەرزین و بارزان) پێكڤە بابەت پتر پێدڤی دویڤچوونێ یە، ب تایبەتی ل سەر پەیڤا بەرزین د ئایینی زەردەشتی دا، بەلێ باوەر ناكەم گرێدان پێكڤە هەبیت.
جەمال بابان، (اصول الاسماء المدن العراقیة)، ئەوی ژی بۆ ناڤێ بارزان سێ رامان و واتا بەرچاڤكرینە و دبێژیت:
أ- بارزان ژ بارسان پەستكار (عابد) هاتییه، بۆ جهێ شێخ و خوداپەرستیێ ڤەدگەریت.
ب- بارزان واتە (گوندێ بلند)، چونكە بارزان دكەڤیتە جهەكێ بلند ژ چیایی.
ت- بارزان ژ پەیڤا (بوارزان) هاتییه، ئەڤ بۆچوونە جمال بابان ژ شاكر فەتاح ڤەگوهاستییە و دبێژیت، بنیاتێ پەیڤا بارزان ژ (بوارزان) هاتییه، ئانكو جهێ دەربازبوونێ، (بۆرێ ل سەر روبارێ زیێ مەزن) (عبور) و جهەكێ دەربازبوونێ ل نێزیك بارزان هەیە و دویر نابینین، كو خەلكێ بارزان رێنیشاندەر بوینە بۆ دەربازبوونا وان كەسێن سەرەدانا وێ دەڤەرێ دكر و دبیت بارزان ناڤێ خۆ ژ جهێ (بوارزان) وەرگرتبیت.
گەلەك نڤیسەران ئەڤ بۆچوونا جەمال بابانی بەرچاڤ کرییە و ژ ئێك وەرگرتییە و گۆتییە، ناڤێ بارزان ژ (بارسان) هاتییه، كو ب واتایا پەرستكار (عابد)، ب دیتنا من ئەو ژێدەرێن ل بەر دەست ناڤێ (بارزان) كەڤنترە ژ وێ بۆچوونێ، چونكە ئەڤ پەیڤە دبیت گەلەك كەڤن نەبیت، بەلێ ناڤێ بارزان ناڤەكێ دێرین و كەڤنە.
هەردو رامانێن جەمال بابان بۆ واتایا ناڤێ بارزان بەرچاڤكرین و ب رامانێن (گوندێ بلند و بوارزان) داینە نیاسین، ئەڤ هەردو رامانە دبیت د نوی بن، ژ لایێ زمانیڤە، راستە جهێ گوندێ بارزان یێ بلندە و ل سەرێ بانیەكێ هاتییه ئاڤاكرن و ژ دەوروبەرێن خۆ بلندترە، بەلێ رامانا ناڤی ب گوندێ بلند نینە، دیسا بۆرێن دەربازبوونا ئاڤێ ژی هەنە، بەلێ ل وان گوندێن دكەڤنە هەردو لایێن روباران بۆرێن دەربازبوونا ئاڤێ لێ هەنە، بەلێ ژ گوندان ناڤێن خۆ ژ وی بۆری وەرنەگرتيیە، لەوما دبێژیت باوەرناكەین بارزان ژ بۆرزان – بوارزان هات بیت.
ناڤێ بارزان ژ لایێ مێژوویی ڤە:
شەعبان بامەڕی، د پەرتووكا (كینە ئەم كورد) دا دبێژیت: گەلەك ناڤێت گوند و باژێركێن وارێ كوردان بۆ مە هاتینە ڤەگوهاستن ژ جڤات و مالباتێن كەڤنارێت نفشێ كوردان، وەكو (سوباری، هوری، میتانی و هیتییا) ناڤێ خودایێ 13 ژ گەلوازێ خودایێت هوری هاتینە نیاسین دگۆتنێ ((ewrini parzan بۆ خودایێ بارزان و دیسا هاتییه (enni ardini-da) بۆ (خودایێ ئەرەدنی) دهێت و ناڤێن گوندێ (بارزان و ئەرەدنی) ب تنێ د ناڤ وارێ كوردان ل ژووریا رۆژهەلاتێ باژێرێ دهۆك دهێت دیتن و بۆ مە خویا دبیت، كو جڤاتێن بەری پێنج هزار سالان ل ژووریا میسوپۆتامیا د ژیان، هەر ئەو مرۆڤ و جڤاتن، یێن نۆکە لێ بنەجهن.
سامی شۆرەش خودانێ پەرتووكا (كردستان والاكراد)، ژ ڤەكۆلەرێ ئەمریكی یێ تایبەتمەند ب ڤەكۆلینێن زمانێ هەڤبەركری دا (مایكل ئاستور) ڤەگوهاستییە و دبێژیت: ناڤێ (بارزان) ناڤێ خوداوەندەكێ هیتی(حیثی) و ئۆرارتۆیانە و ناڤێ و (ئوروبارزونا) بوو، چونكە د ژێدەرێن ئاشۆری دا ل سەر دەمێ شاهـ تیكلات بیلیزرێ سێ، ل چەرخێ نەهێ بەری زاینێ هاتییه، كو ئەڤ باژێرە دكەڤیتە لایێ چەپێ یێ روبارێ زیێ مەزن، ڤەكولەرێ ئەمریكی دویر نابینیت، كو ئەو باژێر بارزانا نۆکە بیت.
عقیلە حزرلله دبێژیت: گەلەك ژێدەرێن ئاشۆری ئاماژە ب هەبوونا ناڤێ (بارزان) دایە، كو سەردەمێ بتپەرستیێ (وثنی) مەلبەندەكێ ئایینی یێ مەزن بوویە.
دكتور موهەنەد عەلی فەرحان دبێژیت: د ژێدەرێن سەردەمێ شاهێ ئاشۆری ناسر – ئیلی دا، ناڤێ بارزان ب ناڤێ (بارزان ئاشتۆن) هاتییه، هەروەسا دبێژیت: شاهـ تیكلات بلاسایێ ئێكێ دبێژیت: گوندێ بارزان گوندەكێ مەزن بوو و سەر ب دەولەتا ئۆرارتۆڤە بوو (858-727) ب.ز، ئاشۆرییان داگیركر و ل وی سەردەمی ژمارا خەلكێ وێ (720) كەس بوون و ژ لایێ شێخێن وان ڤە دهاتە برێڤەبرن.
دیسا ل سەر دەمێ شاهێ ئاشۆری تبكلات بیلیرزێ سێ، ل چەرخێ نەهێ بەری زاینێ هاتییه، كو ناڤێ بارزان ناڤێ خوداوەندەكێ ئاشۆریێ كەڤن بوویە، كو ناڤێ وێ (ئوروبارزونا) بوویە.
ئەگەر هزر د گۆتنا دكتور موهەنەد دا بكەین، ل دەمێ دبێژیت: (ئاشۆرییان بارزان داگیركر و ژمارا خەلكێ گوندی (720) كەس بوون و ژ لایێ شێخێن وان ڤە دهاتنە برێڤەبرن)!، ب راستی ئەڤە جهێ حێبەتیێ یە! چونكە ل وی سەردەمی شێخ ل دەڤەرێ نەبوون و مێژوویا پەیدابوونا شێخان و شێخاتیێ ل دەڤەرێ نە گەلەك دێرینە، ل بارزان بنگەهێ شێخاتیێ بۆ سالا (1824) زایینی ڤەدگەریت. ئانكو دبیت ب شاشی ناڤێ دەستهەلات و شێخان كربیتە د ناڤ نڤیسینێن خۆ دا.
هەروەسا بۆچوونا ل سەر ناڤێ بارزان، كو ناڤێ خوداوەندەكێ ئاشۆرییان یێ كەڤن بوو و ب ناڤێ ئوروبارزونا بوویە.
ئەڤە ژی جهێ پرسیارێ یە؟، چونكە هەر د تێكست و ژێدەرێن ئاشۆرییان دا ناڤێ بارزان ب (بارزان ئاشتۆن) هاتییه و دیسا ل سالا858 -727 ب.ز، ئاشۆرییان بارزان داگیرکرییە، ئانكو پێشی داگیركرنا ئاشۆرییان بۆ بارزان، چ ئاشۆری ل دەڤەرێ نەبوون و ئەو ب خۆ د ژێدەرێن خۆ دا دبێژن، بارزان سەر ب دەولەتا ئۆرارتۆوڤە بوو، ئایا چاوا ناڤێ بارزان بۆ ناڤێ خوداوەندێ ئاشۆرییان یێ كەڤن ڤەدگەریت؟.
ئەگەر هزر د ناڤێ خوداوەندێ (ئوروبارزونا) دا بكەین، دێ بۆ مە دیار بیت، كو ناڤێ خوداوەندی گرێدان ب ناڤێ ئور و ئوراراتیانڤە هەیە و خوداوەندێ ئوراراتییان بوویە نەك ئاشۆرییان، ئەگەر پشتبەستنێ ل سەر وێ بكەین، یا ڤەكۆلەر شەعبان بامەڕنی ل سەر بارزان بەرچاڤكری و دبێژیت ناڤێ خوداوەند (پارزانی) بۆ سوبارییا و میدییا ڤەدگەریت، دێ چاوا بیتە خوداوەندێ ئاشۆرییان؟.
ل ڤێرە دیار دبیت ئاشۆرییان ژی بزاڤ یا كری، هەر جهەكێ داگیركری، بیر و باوەر و ئایین و خوداوەندێن وان ژی ل سەر ناڤێ خۆ تاپوو بكەن و د تێكستێن خۆ دا ب مولكێ خۆ ل قەلەم بدەن.
دەرئەنجام:
پشتی بۆچوونێن نڤێسەر و ڤەكۆلەران، یێن ل سەر رامانا ناڤێ (بارزان) هاتینە بەرچاڤكرن، چەندین واتا و رامان بۆ هاتینە كرن، كو هندەك نێزیكی ئێك بوون و هندەك ژێ دویر بوون.
بۆچوونێن هاتینە بەرچاڤكرن بۆ واتایا ناڤێ (بارزان)، دێ د ڤی خشتێ ل خوارێ دا بەرچاڤكەین:
| ناڤ | واتــا و رامـــان |
| بارزان | فێقی |
| ئوربارزونا | خوداوەندەكێ كەڤن |
| بارسان | پەرستكار – عابد |
| بارزان | بارز- دلێر ،چەلەنگ،جەنگاوەر |
| بارز | بلند |
| بەرازی- برازی | هۆزا برازی ل بۆتان كوردستانا باكۆر |
| برازان | اخوان الصفا |
| بازیران – باریزان | كەلهەك ل زێبارێ |
| بارزان | بەرێی زێ، رەخێ زێ |
| بادجان – بارز | زنجیرەیا چیایێ هەرێما كرمان فارس |
| بەرزین | مالێن ئاگرى – خانیێن ئاگری |
| بوارزان | بوارزان، جهێن دەربازبوونا روباران، عبور |
| پارزانی parzani | ناڤێ خوداوەندێ بارزان |
| بارزان | هۆزەكا كوردی ل كرمان |
ب دیتنا من هەردو بۆچوون يا ڤەكۆلەر شەعبان بامەرنی، كو دبێژیت: ناڤێ (بارزان) ژ ناڤێ خوداوەند (پارزانی) هاتییه و دیسا بۆچوونێن وان نڤیسەر و ڤەكۆلەرێن دبێژین: ناڤێ (بارزان) ژ ناڤێ خوداوەند (ئوربارزونا) نێزیكترن بۆ ناڤێ بارزان و ناڤێ بارزان ژ ناڤێ خوداوەند (ئور بارزونا) هاتییه وەرگرتن، خوداوەند ئور بارزونا خوداوەندەكێ ئوراراتی بوویە، ئەگەر پەیڤا (ئور) ل سەر دەمێن كەڤن ب رامانا (باژێر) هاتییه، ژێڤەكەین و ب تنێ بهێلین (بارزونا)، ئەڤ پەیڤە رێك د گەل ناڤێ (بارزان) ئێك دگریت، خوداوەند (ئور بارزونا)؛ ئانكو خوداوەندێ باژێرێ (باروزنا – بارزان)، هەروەسا دویر نابینم ناڤێ خوداوەندێن (پارزان و ئور بارزونا) هەردو ئێك بن.
خواندەڤانێ هێژا، ئەگەر ب واتایا زمانێ كوردی و زاراڤێ بەهدینی واتایا ناڤێ بارزان بدەینە شرۆڤەكرن، ناڤێ بارزان پێكدهێت ژ دو پەیڤان (بار+ زان).
ئەگەر بەرێ خۆ بدەینە پەیڤا (بار):
بار: پشتی (حمل)، بارێ دەواران یان ترۆمبێلێ یان مرۆڤی دهەلگریت.
زان: زانین(معرفة).
زان: زاین (ولادة).
هەردو پەیڤ پێكڤە ( بار+زان) دبنە هەلگرێ زانینێ.
رێك رامان ڤەدگەریێت بۆ جهێن خواداوەند و هەلگرێن زانینێ یان ژی بۆ زانا زايینێ، كو ل وێرێ دەست پێكێ (زانین زایە) و گەهشتییە جهێن دیتر، چونكە جهێ خوداوەندان بوویە و پەرستگە و ئولازایێن خوادەوەندا ل وێرێ بووینە. ئهڤه ئەگەر ب كوردی واتایا ناڤێ (بارزان) بدەینێ، بەلێ ناڤێ بارزان هەلگرێ رهوریشالێن مێژوویی یە، لەوما نەیا بەرهۆشە ئەم واتایا ناڤێ وێ بكەینە د ترازییا زمان و زارڤێن نۆكە دا و شرۆڤە بكەین، چ وەكو بەرز یان بۆر، بارسان ….تاد.
هەر بۆ زانین چوار گوند ب ناڤێ بارزان هەنە:
گوندێ بارزان ل دەڤەرا بارزان.
گوندێ بارزانكا ل دەڤەرا دۆسكێ ژێرییان.
گوندێ بارزانكێ ل دەڤەرا بەروارییا كانیماسێ.
گوندێ بەرزان ل دەڤەرا تلەعفەر ل پارێزگەها مویسل.
بارزان، ل ئیرانێ، كو دكەڤیتە پارێزگەها ئازربیجانا رۆژئاڤا، نێزیك سنورێ توركیا و ئاكنجیێن وێ كوردن.
بارزان (Barzan) ، باژێرەكێ بچویكە ل فرەنسا ل دەڤەرا نوفیل – ئەكیتن باشۆرێ رۆژئاڤایێ فرەنسا و دكەڤیتە سەر روبارێ جیروند.
ژێدەرێن مفا ژێ هاتییە وەرگرتن:
1- عقیلة حرزالله، النضال السیاسی والعسكری للحزب الديموقراطى الكوردستانی العراقی من 1946-1968م.
2- سامى شورش، كردستان والاكراد، منشورات ئاراس، الطبعة الاولى، مطبعة وزارة التربية – اربيل 2001.
3- رێبوار رەمەزان بارزانی، واتا و چهمكى بارزان davarybarzan.blogfa .com.
4- دكتور مهند على فرحان الجبورى، عشائر بارزان و دورها في العراق 1903-1958، من اصدارات هيئة انسكلوبيديا الحزب الديمقراطى الكوردستانى، الطبعة الأولى، المطبعة دانيشفەر، أربیل-2023.
5- المحامى جمال بابان، اصول اسماء المدن والمواقع العراقية، الطبعة الثالثة – بغداد 1986.
6- شهعبان بامهڕنى، كینه ئهم كورد، چاپا ئێكێ، چاپخانا خانى، دهۆك -2009.
7- ژیرییا دهستكرد.
