گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
هەر پەیڤەكێ بهایێ خوە هەیە، دبت ئەو پەیڤ خوهدیێ خوە بلند بكەت و دبت ژی دەرگەهێن دۆژەهێ ل بەر ڤەكەت و بكەڤیتە نزمترین جهـ . ب درێژیيا دیرۆكێ هاتیيە دیاركرن، كو گەلەك شاعر ب دەستێ هێزێن دەستهەلاتدار تووشی كوشتن و تەپەسەريیێ بووینە، چ ب ئەگەرێن سیاسی، چ ب ئەگەرێن جڤاكی. ل جیهانێ ب گشتی و د ناڤ جیهانا ڕۆژهەلاتا ناڤین دا ب تایبەتی، شعرێ جهەك باش هەبوویە و ل سووك و بازاڕان شعر دهاتە خواندن و ل كۆچك و دیوانێن شاهـ و میر و بەگان شعرێ ئامادەبوون هەبوو و شاعر ژی ل سەر گۆتنێن خوە یێن تژی پەسن و سالۆخەت دهاتنە خەلاتكرن و پاداشتێن باش وەردگرتن و هەتا د ناڤ وان كۆچك و سەرایێن خەلك خەونا پێڤە دبینن، شاعران جهەك ژ هەژی شعر و پەیڤ و ئاوازێن خوە وەردگرتن. لێ د بەرامبەر دا، ئەو شاعرێن ڕەخنە ل دەستهەلاتدار و حاكم و میرێن وان كۆچك و سەرایان دگرتن، دهاڤێتنە نزمترین خال و ب پیسترین شێوە دهاتنە سزادان و كوشتن.
ئەڤ دیاردە هەتا ل ڤی چاخی ژی بەردەوامی هەیە، ل هندەك جهان خودان هزر و دیتن یێن ب بەژن و بالا دەستهەلاتێ دبێژن دهێنە خەلاتكرن و یێن دژ ژی دهێنە كوشتن و ژناڤبرن و تووشی سزایێن توند دبن و ب دەهان ساڵان حوكمێ زیندانكرنێ ل سەر دهێتە سەپاندن. ئەڤە هەموو ژبەر وێ چەندێیە، كو هزر و دیتنێن وان نڤیسەر و ڕەوشنگەران ژ یێن دەستهەلات و بزاڤێن توندڕەو دجودانە.
ل دەستپێكێ هەكە ئەڤ دیاردە ل ناڤ جڤاكا عەرەبی بهێتە بەرێخودان، دێ چەندین نموونەیان بینین، كو شاعر بوویە قوربانی پەیڤ و گۆتن و شعرێن خوە. شاعرێ هەرە دیار ژی ل دووڤ ژێدەران، (ئەبۆ تەیب ئەلمۆتەنەبی) یە.
هاتیيە گۆتن، كو ئەلمۆتەنەبی د شعرەكا خوە دا ئێك ژ زڕتەكێن عەرەبان، كو (ضبة بن یزید الأسدي) بوو، ڕەخنە كر. پشترا هۆزا ڤی زڕتەكی خوە نەڕازی كرییە و دووڤچوونا ئەلمۆتەنەبی كرییە، هەتا شیياین وی بكوژن. ئەڤە ژی پارچەیەك ژ وێ شعرێیە یا دبێژن، كو سەرا وێ هاتيیە كوشتن:
ما أنصف القوم ضبه
وأمه الطرطبه
رموا برأس أبیه
وباكوا الأم غلبه
هەر ل دۆر موتەنەبی، سەرهاتیيەك دی ژی هەیە، كو گومانا دكەت میرێن وی دەمی ئەو ب شێوەیەكێ ئێكسەر نەكوشت بت، بەلكو ب دەستێ هندەك جەردەڤان و كرێگرتی و چەتەیان یێ هاتیيە كوشتن، كو دەمێ ب رێكا خوە بەر ب باژێڕێ بەغدایێ دچوو؛ یێ هاتيیە كوشتن.
هەر چاوا بت ژێدەر خویا دكەن، كو موتەنەبی هەڤرووشی دژمنكاری و بووسەیێن سیاسی دبوو و ڤان دژمنكاريیان دووماهی ب ژیانا وی ئینایه(١).
دیسا گەلەك شاعرێن دی هەبووینە كەتینە بەر سزایێن توند و هەر ئێك ژی ب بهانەیەكێ هاتیە ژ ناڤبرن وەكو: (ترفە بن ئەلعەبدە، بەشار بن بەرد، ئیبن ئەلرۆمی، ئیبن ئەلنەخیلە، دەعبل ئەلخوزاعی، ئەعشا هەمدان).
(هەمدان) گەهشتوو ناڤ رێزێن شۆڕشا (عبدالرحمن بن الاشعث)، كو ب دژی (عبدالملك بن مروان) ڕاببوو، هەمدان ب شعرێن خوە دهاڤێتە (الحجاج بن الثقفي)، هەتا جارەكێ دەستێ ئەڤێ دووماهیێ گەهشتیيێ و كوشتی(٢).
ل دووڤ ڤان نموونەیان، وەسا دیار دبت، كو كوشتن و ژناڤبرنا خودان هزر و ڕەوشەنبیران بوویە دیاردە و هەر هزر و دیتنەكا ژ هزر و دیتنا دەستهەلاتێ جودا بت، دێ ب ڤارێ هێتە هژمارتن و تنێ دێ ژ هەژی ژناڤبرنێ بت. ڤێجا چ ئەڤ هزر و بۆچوونە سیاسی بن، چ جڤاكی و ئايینی بن.
دیرۆك دیدەڤانە ل سەر وێ یا دبێژنێ (شەڕێ دژوار)، یا كو خوەدی هزرێن توندڕەو ب دژی هزرمەند و ڕەوشەنبیر و نڤیسەران دهاژۆن، ژ بەر وێ ڕەخنەیا نڤیسەر و ڕەوشەنبیر ل هزر و ڕەفتارێن وان یێن دژمنكارانە ب دژی هەر كەسەكێ ل گەل هزر و دیتنێن وان هەڤدژ بت دكەن. ئێك ژ قوربانيیێن ڤی شەڕی ژی، ل ڤێ دووماهییێ تەروركرنا رۆژنامەڤان و نڤیسەرێ ئوردونی (ناهض حتر 1٩٦٠-٢٠١٦)ێ بوو، كو سەرا بەلاڤكرنا كاریكاتیرەكێ بوو و لایەنێن توندڕەو وەسا شرۆڤە كربوون، كو ئەڤ كاریكاتێرە دژی هزرا زاتێ خودابوونێ یە، كو ب ناڤێ (رب الدواعش) بوو. هەر چەندە ناڤبری بۆ دادگەهێ دیاركربوو، كو چ گرێدان ب زاتێ خودابوونێ ڤە نینە و تنێ مەرەم ژێ هزرا توندڕەوانە، كو ئەو وەسا خودێ دبینن. لێ ل رۆژا 25 سیپتەمبەرا 2016ێ و دەمێ بۆ دادگەهێ دهاتە ڤەگوهاستن، چەكدارەكی گوللەهاڤێتنێ و كوشت(٣). ئەڤ كاریكاتیرێ (حتر)ی، كو وی دیاركربوو ئەڤە هزرا مرۆڤێ توندڕەوە هەمبەر زاتێ خودێ، لێ هندەك لایەنێن توندڕەو هەبوون ئەڤ كارێ وی بەگەم نەكرن و ب ئیهانە بۆ دینێ ئیسلامێ ل قەلەمدان و ل پشترا كارڤەدان و بگروڤەكێشەكا توند ل جاددەیا عەرەبی و ئیسلامی پەیداكر.
راستە نیازا (حتر)ی ژ بەلاڤكرنا ڤی كاریكاتێری ڕەخنەبوو ل سەر هزرا دینی یا توندڕەو، لێ ئەو ژ لایێ توندڕەوان ڤە تووشی ڕەخنەیێن دژوار و گران بوو و ب تومەتا هاڤێتنا دینی هاتە گونەهباركرن. ل دووڤ ڤێ شۆپێ، ئەو بۆ دادگەهێ هاتە گازیكرن و ب تومەتا (ئازراندنا ململانێ یا تائیفی) هاتە گرتن.
ئەو كەسێ گوللە ژی هاڤێتینێ، هاتبوو گرتن و دانپێدان كر، كو ژ بەر وی كاریكاتێرێ ل توڕا جڤاكى یا فەیسبۆكی بەلاڤكری، وی ئەو كوشتیە.
د ناڤ جیهانا عەرەبی دا، نە تنێ كاریكاتێرست (ناهض) بوویە قوربانی نڤیسین و هزرێن خوە، بەلكو ب دەهان میدیاكار و نڤیسەرێن دی تووشبووینە، وەكو نڤیسەرێ مصری (یوسف ئەلسباعی) و (فهرهج فوده) ل سەر دەستێ هندەك گەنجێن توندڕەو هاتنە كوشتن. نڤیسەر و دیرۆكنڤیس (جهمال حهمدان) تەرمێ وی ب سۆتی هاتبوو دیتن. نڤیسەرێ فلستینی (غهسان كهنهفانی) ب دەستێ گرۆپەكێ نەنیاس ترۆمبێلا وی هاتە پەقاندن و ئەو تێدا هاتە كوشتن. (مهولوود فهرعهون) یێ جەزائیری، ل كەرتێ پەروەردێ كار دكر و د ژوورا كۆمبوونانڤە ژ لایێ گرۆپەكێ توندڕەو ڤە هاتە تەرۆركرن و چەندین جاران هەولا كوشتن و ژ ناڤبرنا نڤیسەرێ مەزنێ مصری (نهجیب مهحفووز) ژی هاتییە كرن، لێ وان هەولا سەر نەگرتییە(٤).
هزرمەند و نڤیسەرێ عەرەبی یێ هەرە بەرچاڤ و دیار، (عەبدوڵڵا قوسەیمی ١٩٠٧-١٩٩٦)ێ، پشتی وەك پشتەڤان و پارێزڤانێ هزرا سەلەفی نەمایی و بەر ب بێدینيیێ چوویی، ئێدی نەشیيا ل جهێ بوونا خوە ل عەرەبستانا سعوودیێ بمینت، ناچار دبت بەر ب مصرێ كۆچ بكەت. لێ هەتا ل وێرێ ژی؛ تووشی گەفێن كوشتنێ دبت(٥).
نموونە ل سەر تەرۆركرنا نڤیسەر و رۆناكبیر و خودان هزران ناهێنە هژمارتن، ل ڤێرە ڤان چەند نموونەیان دێ بەرچاڤ كەین، ژ بەركو ڤان ناڤان د بیاڤێ ڕەوشەنبیری و نڤیسینێ دا، جهەكێ مەزن و دیار د ناڤ جڤاكێن خوە دا هەبوویە.
شاعرێ لوبنانی (فهرهجەللا ئهلحلو 1906- 1959)ێ ل سالێن پێنجیيان ژ چاخێ بیستێ ل سەر دەستێ دەستهەلاتێن سووریێ ب ئەگەرێ بزاڤێن وی یێن سیاسی هاتيیە كوشتن. (ئهلحلو)، سەركردەیەكێ شیوعی یێ ناڤدار بوو و سەرۆكاتيیا حزبا شیوعیيا لوبنانی سووری دكر و هەتا نوكە ژی ب هێمایەكێ ڤێ حزبێ ل سووریێ و لوبنانێ دهێتە هژمارتن. ئەو ب ئەشكەنجەیێ ژ لایێ هێزێن سووریێ ڤە هاتە كوشتن(6).
لۆركا (فیدیریكو گارسیا لۆركا 1898-1936)ێ ل سەر دەستێ هێزێن (فرانكۆ) یێن نەتەوەپەرێس د دەمێ شەڕێ ناڤخویی یێ ئەسپانیا دا ل سالا 1963ێ هاتە كوشتن. لۆركا شاعر، نیگاركێش، موزیكی و شانۆنڤیسەكێ ئەسپانی یێ ناڤدار بوو(7).
هەكە نەرینەك ل ئەدەبێ كوردی و ڕەوشەنبیر و هزرمەندێن كورد ژی بهێتەكرن، دێ دیار بت كو میدیاكار و نڤیسەر و هزرمەندێن كورد ژی یێن تووشی كوشتن و ژناڤبرنێ بووین. یێ ژ هەموویان بەرچاڤتر ژی، (صالح یوسفی ١٩١٨-١٩٨١) بوویە، كو د بیاڤێ سیاسی و كارگێری و نڤیسینێ دا دەستەكێ باش هەبوویە و ل ساڵا ١٩٧٦ێ ژى هەولدا تەڤگەرا سوشیالیست یا دیموكراتی كوردستان دابمەزرینت، لێ ئەڤ بزاڤێن وی یێن سیاسی و ڕەوشەنبیری بوونە ئەگەرێ كوشتنا وی. ئەو ژی ب رێكا نامەیەكا بۆمبەكری ژ لایێ حوكمەتا عیراقێ ڤە ل رۆژا ٢٥ حوزەیرانا ١٩٨١ێ هاتە تەرۆركرن(8).
لرۆژا 28/12/2015ێ ژی شاعرێ ئیراقی (ئەحمەد ئەلنعیمی) سەرا شعرەكێ ب ناڤێ (نحن شعب لا یستحي) ژ لایێ دەستهەلاتا ئیرانێ ڤە ب (رافیعێ) هاتە سێدارەدان(9). ئەڤ شعرە ژ لایێ تائیفا شیعەیان ڤە ب ئیهانەكرنا (ئیمام عەلی) هاتبوو گونەهباركرن. هندەك ژێدەر ژی دیار دكەن كو ئەو ژ لایێ دەستهەلاتێن عیراقێ ڤە هاتيیە سێدارەدان.
ل ٢٠ی سیپتەمبەرا ١٩٩٢ێ ب بهانەیا هندێ، كو پشتەڤانیێ ل هزرێن توندڕەو و چەپ دگرت، نڤیسەر (مووسا عهنتەر1920 – 1992)ێ ژ لایێ ژرێما تركیا ڤە هاتە تیرۆركرن كو، دو گوللە ل دلی دابوون و ئێك ژی ل مەژی(10).
دیسا نڤیسەر و خودانێ ئێكەم ڕۆمانا بەهدینا (نافع ئاكرەیی) ل ساڵا ١٩٩٢ێ د بوویەرەكێ دا ل سەر رێیا هەولێر هاتە تەرۆركرن(11).
لیستەیا تەرۆركرنا نڤیسەر و خودان هزران یا درێژە و ب دەهان نڤیسەر و میدیاكار ب بهانەیێن جوداجودا هاتینە تەرۆركرن، لێ تنێ ئەڤە چەند نموونەیێن بەرچاڤ بوون ژ دیرۆكا كەڤن و نوی مە بەرچاڤكرن.
ژێدەر
1- سمیر فراج، شعراء قتلهم شعرهم، 1997م .
2- شعراء قتلهم شعرهم، هەمان ژێدەر.
3- سایتێ فرانس ٢٤.
4- سایتێ بوابة الأهرام، ١٩٩٤.
5- ویكیپیدیا، الموسوعة الحرة.
6- ویكیبیدیا (wikipedia.org).
7- ویكیبیدیا (wikipedia.org).
8- زوزان صالح، صالح الیوسفی صفحات من حیاته، ٢٠٠٩.
9- كنوز. نت.
10- ویكیپیدیا، الموسوعة الحرة.
11- سهنتەرێ شەهید د. نافع ئاكرەیی ل تورا فەیسبوكێ.
بيۆگرافيا بلند محهمهد:
– هۆزانڤان، نڤیسەر، چيرۆكنڤيس، رۆژنامهڤان، وهرگێڕ، مامۆستا و رۆماننڤیس بلند محهمهد عومهر.
– ساڵا 1968ێ ل دهۆكێ ژ دايك بوويه.
– ساڵا 1985ژ ئالیێ رژێما بەعس ڤه هاتبوو گرتن و بۆ دەمێ 10 دههـ ساڵان ل پشکا (الاحکام الخاصة) ل زيندانا (ئهبو غرێب) يێ زيندانكرى بوو.
– ساڵا 1988ێ ب لێبورينهكا گشتى هاته بهردان.
– ساڵا 1994- 1995ێ شييا خواندنا خۆ ل پهيمانگهها مهڵبهندى يا مامۆستايان ل دهۆكێ ب دووماهى بينيت.
– ئهندامێ چهند سهنديكا و ئێكهتييان بوويه، (نڤيسهران و رۆژنامهڤانان و مامۆستايان).
– د وارێن هۆزانێ، ڕۆمانێ، چيرۆكێ، بيرهوهرييان، گۆتارێن رۆژنامهڤانى، بوارێ زارۆكان بهرههم ههنه.
– ديزاينا پهرتووكان كرييه و شوينتبلێن وى دديار بوون.
– د رۆژنامهڤانيێ دا كار كرييه، وهكو پهيامنێر و ئهندامێ دهستهكا نڤيسهران و سكرتێر و سهرنڤيسهر.
– ل گرۆژنامه و گۆڤارێن (تیرۆژ، پەیڤ، زاخۆ، دیجلە، نووبوون، پەیمان، برایەتی و خەبات، ئەڤرۆ، وار، تلڤزیونا دهۆك وەک نڤیسەرێ دەنگ و باسا، بشكۆژ، سڤۆرە، بەلاڤوکا گولزار) كار كرييه.
– سکرتێرێ نڤیسینێ بوو ل بەلاڤوکا (گولزار)، کو چالاکیێن قوتابخانا دوەشاند و 19 ژمارە ژێ هاتنە چاپكرن.
– سكرتێرێ نڤيسينێ بوو ل رۆژناما (ئهڤرۆ).
– سەرنڤیسەرێ گۆڤارا ( نووبوون) بوو، كو ب تیپێن لاتینی ژ لايێ وهزارهتا رهوشهنبيرى ڤه ل دهۆكێ دهاتە وەشاندن هەتا 2014ێ.
– ئێكهم رێڤەبەرێ تێلهڤزیۆونا پەروەردهيى/ دهۆک بوو، بۆ دەمێ سال و نیڤا 2021 -2022ێ.
– بەرهەمێن خوە ل پڕانیيا گۆڤار و رۆژنامەیێن دەڤەرێ بەلاڤكرینە.
– دووماهى كار ب پلا سەرپەرشتیارێ هونەری ل رێڤەبەریا چالاكیێن قوتابخانا ل پەروەردەیا گشتی یا پارێزگهها دهۆكێ يێ بهردهوام بوو.
– مخابن، ل شهڤا 13/14 تيرمهها 2025ێ نيزيكى دهمژمێر سێى شهڤێ گيانێ خۆ ژ دهستدا.
بەرهەمێن وى يێن چاپكری:
- شەڤ و یادگار، هۆزان، 1996.
- ژ بیرهاتنێن مەلا قاسمێ كۆچهر، 1998.
- جوگرافیا گوزاری/ وەرگێران ژ عەرەبی، کو وەک پهيرهوێ پەیمانگەها ئوتێل و ئوتێلگێری دهاتە خواندن، 2000.
- سەمایا خۆكوشتنێ، هۆزان، 2001.
- تشتێن نەمر، هۆزان، 2004.
- سۆتنگەهـ، رۆمان، 2005. وهرگێر (سامی الحاج) بۆ سەر زمانێ عەرەبی ڤەگوهاستییە و ب ناڤێ (المحرقة)، 2011.
- عشق ل ژێر پرا چینۆدێ، هۆزان، 2006.
- باخچەیێ ئاوازان، هەلبەست بۆ زاڕۆیان، 2007.
- رهمهزان عيسا و ههلچوۆنێن بهارهكا بههى، هۆزانێن رهمهزان عيساى، 2020.
- بێهۆدەییا جانی، هۆزان، 2023.
- گههنۆم- ڤاڕێبوون ژ بهايان، رۆمان، 2022.
- گوگمێلا- چهپا كهنيزهكێن پايتۆنان، رۆمان، 2023.
- ژ بيردانكا زيندانێ (بيرهوهرى)، 2024.
- تايا ئێڤارێن ژبير كرى، ڕۆمان. 2025
يێن بەرهەڤ بۆ چاپێ:
- رۆمانەک
- کۆمەکا شعرێن زیندانێ.
- حوجرهيێن بێدهنگييێ.
- كۆمهكا گۆتارێن بهلاڤكرى ل رۆژنامه و گۆڤارێن كوردى.
