گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ئیسماعیل بادی
گهلهك گوندێن كوردستانێ ناڤودهنگییا خۆ ب كهسایهتى یێن خۆ یان ب شینوارێن خۆ یان ژى ب كهش و ههوا و بهرههمێ خومالى وهرگرتییه، (بێسرێ) ژ وان گوندانە یێن دیرۆكەكا كەڤن د ناڤ مێژوویا شارستانییا دەڤەرا بەهدینان دا هەی، ئەڤ گوندە ههر ژ دەرێ گەلیێ بێسرێ ب مزگەفتا خۆ (مزگەفتا كەچەل ئاڤا) یا شینواری(1) دهێتە نیاسین. (چەندەك ژ دیرۆكا گوندێ بێسرێ 1800 – 2015)ێ، نامیلكەكا بچویكە ژ نڤیسینا هێژا (نیهاد سەعدوڵڵا)، كو ژ خەلكێ گوندێ بێسرێ یە. ئانكو وی ژ هەر كەسەكێ دی پتر، پێزانین ل دۆر دیرۆك و شارستانی و سەروبەرێ ژیانا خەلكێ گوندی هەنە.
د ڤێ نامیلكێ دا – دبێژم نامیلكە چونكی ژ 40 بەرپەڕان پێكدهێت و 17 بەرپەڕێن بەراهییێ؛ نە ل دۆر گوندێ بێسرێ نە. نڤیسهڤانى ب كورتی گوند و بنەمال و جهێن ناڤدار ل گوندی داینە نیاسین، هەروەسا ل بەراهییێ كورتییەك ژ دیرۆكا دەڤەرا بەهدینان و پارێزگەها دهۆكێ ب رێزكرییە، كو ب دیتنا مە ئەو بابەت هند د فەر نەبوون ب وی رەنگی هاتینە بەرچاڤكرن، كو پتر دیرۆكا گوندی بخۆ فەرتر بوویە نڤیسەڤان ل دویڤ بچیت.
ل سەر بەرگێ نامیلكێ و ژ ناڤدا ژی/بپ1، ناڤێ گوندی ب (بێسری) نڤیسییە، بەلێ د رێزكرنا پێزانینان دا ل بەرپەڕێ دویێ دا ب (بێسرێ) هاتییە نڤیسین، كو ژ لایێ ڕێنڤیسێ و رێزمانى ڤه؛ ئەڤە دروستترە، چونكی هەكە ناڤ بوو ناسناڤ؛ ژ نوی دێ پیتا دووماهییا پەیڤێ ب (ی) هێتە نڤیسین.
مەدرەسە
مزگەفتا (كەچەل ئاڤا) یا ناڤدار، كو ل وی سەردەمی (مەدرەسە) ژی بوویە، ب راستی ژ جهێن شینواری یێن دێرینە و دیرۆكەكا كەڤن هەبوویە. هەروەسا مەدرەسا بێسرێ گەلەك كهسان لێ خواند بوو و مەلایێن باش ژێ ڕاببوون(2).
ههروهسا هژمارەكا مەزن یا زانایان دەرس لێ گۆتینە و ب دەهان زانا ل وی سەردەمی ژێ دەركەفتینە. ناڤێ هندهك هۆزانڤانا ژى هاتییه تۆمار كرن، ئەڤان ژی گەلەك نڤیسەڤانان ئاماژە ب ڕۆلێ وان دایە. دیسان كۆمەكا باش یا شاگرد و فەقییان لێ خواندییە و بووینە زانایێن ب ناڤودەنگ(3)، كو دێ هندەك ژ ئەوان زانایان دەینە نیاسین چ وەكو شاگرد و فەقی لێ خواند بیت یان ژی وەكو سەیدا و زانا دەرس لێ گۆت بن.
هەكە مزگەفت ل دۆرێن سالا 1800 هاتبیتە ئاڤاكرن- هەروەك نڤیسەڤانێ نامیلكێ ئاماژە دایێ – بێی دەستنیشانكرنا چ ژێدەران- /ل18 – دێ ئاڤاكرنا گوندی ژی بۆ وی سەردەمی زڤڕیت هەكە كەڤنتر نەبیت. بەلێ مخابن چ تشتێ وەسان نەهاتییە نڤیسین، كو مرۆڤ شانازییێ ب دیرۆكا وی گوندی بكەت. چونكی د بەرێ دا ئەڤ گوندێن ل وان دەوروبەران، پترییا وان ل وی چاخی هاتینە ئاڤاكرن، ئەوژی پشتی شەڕێ مەمیا و ئێزیدخانێ ل دەڤەرا دۆسكییان ب تایبەت د ناڤبەرا گوندێن (بادێ) و (كەمەكا) دا. كو سەرو ژنوی هاتنە ئاڤاكرن ڤە.
كەچەلاڤا
مهدرهسا كەچەلاڤا ل گوندێ بێسرێ، ژ ئەوان مەدرەسێن ناڤدار بوویە ل دەڤەرێ، هەر چەندە ل وی سەردەمی وەكو نوكە رێكا هاتن و چوونێ د ناڤبەرا گوندی و باژێرێ دهۆكێ دا هند یا خۆش نەبوویە، د گەلی ڕا تنێ رێكا پەیادە هەبوویە. بەلێ ژ دەڤەرێن دیتر گەلەك زانایان ژیانا خۆ ب مەلاتی و دەرسدانێ ل وێرێ بوراند بوو.
ل دویڤ گۆتنا رەحمەتی (دكتۆر مەسعوود كتانی)، دبێژیت: دبیت (مەلا ئەحمەدێ بادی) سەیدا بیت و (مەلا سەعید ئەفەندی یێ صاركی) و (مەلا مستەفا یێ دێرگژنیكی) ل وێ مەدرەسێ فەقی بووینە ل بەر خواندنێ(4). هەروەسا ژ خەلكێ گوندێ بێسرێ ژی هندەك زانا ژێ ڕابووینە كو ئەوان ژی هندەك خواندنا خۆ ل وێ مەدرەسێ خواندییە وەكو (شێخ ئەحمەد تەتەرێ بێسرێ) و (شێخ عومەر كوڕێ عەبدولقادرێ كوڕێ ئۆسمانێ دۆسكی یێ بێسری)، هەروەسا (مەلا حەمزەیێ خانی یێ جولەمێرگی) و (مەلا صالحێ مهاجر) ژی ئیمام و خوتبەخوین و سەیدا بووینە.
مهدرهسا بێسرێ ئەوا ل سەرێ وی گرێ ئاخا وێ یا شین، ل هنداڤ نهاڵەكا كویر، ب چار قەنتەرا ل لایێ ژێرییا مەدرەسەیێ ڤە ژ بەرێن بازی یێن سپی و جوان رێكخستی؛ هاتبوو ئاڤاكرن، كو تنێ ئەو ژ وی ئاڤاهییێ مەزن مابوو، بەلێ سەخمەراتی ئاڤاكرنا خوارنگەهەكا گەشت و گوزاری ژ لایێ كەسەكی ڤە، ئەوژی هاتنە هەڕفاندن كو زێدەگاڤییەك بوو ل سەر شینوارێن كوردان(5). د ڤێ گوتارێ دا دێ بزاڤێ كەین كورتییەكێ ژ ژیانا ئەوان فەقی و زانایان بزانین.
فەقی و سەیدایێن مهدرهسا بێسرێ
مەلا ئەحمەدێ بادی:
مهلا ئهحمهد ب ئێك ژ زانایێن رێكا نەقشبەندییێ دهێتە هژمارتن، ژ هەمی دەڤەرا زانا و سۆفییا قەستا ڤی مرۆڤی دكرن و مفا ژێ وەردگرتن، هەروەسا جهێ رێز و قەدرەكێ مەزن بوو ل دەڤ خەلكێ دەڤەرێ، ل سەر دەمێ وی، قەسرا بادێ یا پڕی پەرتووكێن ئایینی و نوژداری و دیرۆكی بوو، زێدەباری مزگەفت و مەدرەسا وێ، هەروەسا بەردەوام حەلەقاتێن دینی لێ دهاتنە دانان.
مەلا ئەحمەد زانایەكێ ب تەقوا و زیرەك و شارەزا بوو، ل مەدرەسێن دەڤەرێ خواندییە و دبیت وی ژی دەرس دابن، چونكی تنێ كارێ وی كارێ ئایینی بوو، هەروەسا ئەوی ل مهدرهسا بادێ و بێسرێ خواندییە و دەرس داینە فەقییان(6).
ژبەر زیرەكی و ناڤ و دەنگییا وی، میرێ بەهدینان (سەیدی خان/ 1584- 1619زا.) ئەو راسپاردییە ب سەرۆكاتییا عەشیرەتێن بەهدینان د هەوارا شەڕێ كەلا دمدمێ بچیت. بەلێ بەری بگەهتە وێرێ، ئیرانییان دەست ب سەردا گرتبوو، لەورا ل گهل وان كهسێن د گهل دا زڤڕینهڤە(7).
د بەیتا كەلا دمدمی دا، ئاماژە ب تیركا مێوێ و شیرێ مەلا ئەحمەدێ بادی و چوونا وی بۆ شەڕێ كەلا دمدم هاتییە دان. بەیتا دمدمی ل هەر دەڤەرەكێ ب شێوازەكی دهێتە گۆتن و هەر ئێك ژی ئەوێ بەیتێ ڤەدگێڕیت، وەكی خۆ هندەك تشتان ژێ كێم دكەت یان ژی ل سەر زێدە دكەت. د ئەوێ بەیتێ دا یا كو سەیدا (جەمیل زێرۆ هەركی) ژ كاسێتەكێ (شەرێتێن مسەجلێ) ڤەگوهاستی، جوانترین بەیتا كەلا دمدمی یە، هەتا نوكە هاتییە گۆتن و نڤیسین و چاپكرن.
د ئەڤێ تێكستێ دا، ل دور پشكدارییا مەلا ئەحمەدێ بادی د شەڕێ دمدمی دا هەتا نوكە باشترین بەڵگەیە، كو ب ئاشكرایی ناڤێ وی هاتی، دیسان ددەتە زانین كو كەسەكێ زانا بوویە، خودان زانین و زانست بوویە:
هەوارا من خودێوو:
مەلا ئەحمەدێ بادی
تۆ ب علمێ خودێ ڕبادی
تۆ ل سەر سەرێ خانا هاتی
تۆ ل مجالێ شەڕی هاتی(8).
ل گۆڕ بۆچوونا مێژوونڤیس (ئەنوەرێ مایی)، كەسێ د خۆڕا نەددیت و ئەو زیرەكی نەبوو خزمانیێ ل گەل میرێن میرگەها ئامێدیێ بكەت، هەكە زانایەكێ مەزن و ب ناڤ و دەنگ نەبیت، خودان كەسایەتی و دویندەهـ نەبیت، ڤێ چەندێ بۆ مێژوویێ تۆمار دكەت، كو زانایێ ناڤدار مەلا ئەحمەدێ بادی؛ خزمانی ل گەل بنەمالا میرا كر و كچا (میر قوباد بەگێ كوڕێ سۆلتان حسێن بەگێ) بۆ خۆ بینیت(9).
ژ بەرهەمێن مەلا ئەحمەدێ بادی، چ نڤیسین نەهاتینە دیتن، كو وی نڤیسین و بەرهەم هەبن، چونكی پڕانییا وان پەرتووك و دەستخەتان ل گەل سۆتنا گوندێ بادێ، ئەوژی هاتنە سۆتن. تنێ چەند مالكێن هۆزانێ ماینە، هەر چەندە لاوازی تێدا هەنە ژ لایێ كێش و سەروایێ ڤە، ئەڤ چەند رێزە ل بیرا رەحمەتی (عەبدولرەحمان بادی) مابوون، ل بەراهییا وێ دبێژیت:
یا گەلى مەزن و بچووكا
هەم گەدا و ههم ملووكا
……………………………..
گوهـ بدەن ڤێ نسحەتێ(10).
مەلا سەعید ئەفەندییێ صاركی:
مەلا سەعیدێ صاركی كوڕێ سەعید كوڕێ نەبی كوڕێ سەعید ئەفەندی یە(11)، خەلكێ گوندێ صاركێ بوو ژ عەشیرەتا دۆسكییانە، ئەو كەسەكێ زانا و تێگەهشتی و زیرەك و ئاخفتن خۆش بوو ل هەر جڤاتەكێ، ل مەدرەسا بێسرێ و پاشی ل مەدرەسا مزگەفتا مەزن یا دهۆكێ خواندییە، زانا و شارەزایەكێ سەردەمێ خۆ بوویە.
د چەرخێ بووری دا، ئەو بووبوو رێڤەبەرێ دارایی ل ئامێدیێ، پاشی ژبەر زیرەكییا وی هاتە ڤەگوهاستن بۆ باژێرێ بەغدا و ل وەزارەتێ كرە (دەفتەردار) ئانكو رێڤەبەرێ گشتی یێ دارایی و ل سەر وی كاری بەردەوام بوو هەتا هاتییە خانەنشین كرن، پاشی زڤری گوندێ صاركێ هەتا دووماهیا رۆژێن ژیانا خۆ(12).
بەردەوام پەیوەندی ل گەل شاگردێن خۆ یێن (موستەعید) هەبوون ل هەر جهەكی بان، مخابن دەلیڤە بۆ رێك نەكەفت بوو كو ئیجازا مەلاتییێ وەربگریت، بەلێ وی گەلەك قووناغێن خواندنێ دەرباز كربوون. چوو بوو مویسل دا ل مەدرەسێن وێ بخوینیت و فێری ئەزمانێ فارسی و توركی و سەروبەرێ خەتخۆشییێ ببیت(13). بەلێ ل دویڤ گۆتنا نەڤییێ وی (ئەكرەم سەعید عەلی سەعید صاركى)ی، ناڤبری ل دیاربەكر ئیجازا زانستێن دینی وەرگرت بوو، سالا 1914ێ چوویە بەر دلۆڤانیا خودێ(14).
مەلا مستەفا یێ دێرگژنیكی:
مەلا مستەفایێ دێرگژنیكی، كوڕێ مەلا تاها كوڕێ مەلا مووسایێ كوڕێ مەلا محەمەدێ كوڕێ مەلا یاسینێ كوڕێ مەلا ئیسماعیلێ كوڕێ شێخ عەبدلقادرێ كەڤلەسنی یە(15)، ئەو ل نیڤا دویێ ژ چەرخێ نوزدێ ل دێراگژنیك ژ دایك بووبوو، ل مزگەفت و مەدرەسێن دەڤەرا دۆسكییان ب تایبەت ل مەدرەسا بێسرێ خواندییە، پاشی ل دهۆكێ و جزیرا بۆتان و چەند دەڤەرێن دی ژ بۆ خواندنێ چوویە، پشتی ئیجازا مەلاتییێ وەرگرتی ل چەند مەدرەسان بوویە ئیمام و خوتبەخوین و سەیدا وەكو گوندێ كانیكا، سەیداڤا، بەندا و دێراگژنیك، هەتا ل دووماهییا سالێن سیهان دا ل گوندێ خۆ چوویە بەر دلۆڤانیا خودێ(16).
مەلا حەمزەیێ خانی یێ جولەمێرگی:
مەلا حەمزەیێ خانی یێ جۆلەمێرگی ل دۆرێت سالا (1894زا.) ل گوندێ (دمل قوس) سەر ب دەڤەرا (نودز)ێ ل كوردستانا باكۆر ژ دایك بوویە، دگەهتە عەشیرەتا خانییان، دەما بنەمالا وان مشەخت بووینە كوردستانا باشۆر ل گوندێ ناڤشكێ بنەجهـ ببوون. پشتى گەهشتییە ژییێ هەشت سالیێ، ل مزگەفتا گوندی فێری ئەزمانێ عەرەبی و بنەمایێن فقهێ شەرعی بوو(17). پاشی دچیتە گوندێ كەمەكا و دەمەكی ل مزگەفت و مەدرەسا وێ ل نك مەلا عیسایێ كەمەكی دەست ب خواندنێ دكەت، پاشی چوو دەڤەرا سۆران ل شەقلاوە؛ نەخاسمە ل گوندێن هیران و نازەنین قووناغێن ناڤین یێن زانستێن دینی ل جەم زانایێ مەزن ئەسعەد ئەفەندی یێ رەواندۆزی بۆ ماوەیێ پێنج سالان دخوینیت، سەخمەراتی خواندنێ و ب دەستڤەئینانا زانین و زانستی، ل گەل مەلا حسێنێ ماروونسی و مەلا صالحێ جولەمێرگی دچنە باژێركێ (جلدیان) ل رۆژهەلاتێ ئیرانێ دا خواندنا خۆ ب دووماهی بینن و ئیجازا مەلاتییێ وەربگرن، سالا 1936ێ پشتی خواندنەكا بەردەوام، كو د ژییێ گەنجاتییێ و خودان هەستەكا نەتەوی یا بلند دا بوو، شییا ب خواندنا زانستێن بلند یێن شەریعەتی و زانستێن ئیسلامی ئیجازا زانستی وەربگریت(18).
ژ نەخۆشی و كارەساتێن ب سەرێ گەلێ كورد هاتین، ئەو گەلەك پێ دئێشا، لەوا بڕیار دا پشتی حزبا (هیوا) سالا 1939ێ ل باشۆرێ كوردستانێ هاتییە دامەزراندن، بوو ئێك ژ ئەندامێن وێ یێن چالاك، سالا 1946ێ پشتی پارتی دیموكراتی كوردستان هاتییە دامەزراندن، حزبا هیوا هاتە د ناڤ پارتی دا. سالا 1975ێ دگەهتە بزاڤا رزگاریخوازا كوردی و شۆڕەشا ئیلونێ، ب هەمی هێز و شیانا خۆ د ناڤ دام و دەزگەهێن وێدا كار كر، هەتا دووماهیێ بوویە ئێك ژ ڕاوێژكارێن بارزانیێ نەمر نەخاسمە یێ كاروبارێن ئایینى(19).
پشتی ئیجازە وەرگرتی و ژ ئیرانێ زڤڕی، ل مەدرەسا قوبەهان ل نك مەلا شوكری موفتییێ ئامێدییێ سالەكێ ما و ل بەر دەستێ وی دخواند هەتا ئیجازەیەكا دی وەرگرتی، ژ وێرێ چوو گوندێ (عرێعر) ل نێزیك مویسل، ل دویڤ دا ڤەگەریا گوندێ دێراگژنیك و دەرس ددانە فەقییان، پاشی بەر ب گوندێ كورەماركێ، سپیندارێ و بێسرێ چوو، ئو ل وێرێ بنەجهـ بوو دەرس ددانە فەقییان كو ئێك ژ فەقیێن وی مەلا نوری یێ كوڕێ عەبدلخالقێ رێكانی بوو، كو سالا 1955 ئیجازا مەلاتییێ ل بەر دەستێ وی وەرگرت بوو، مەلا حەمزە گەهشت بوو ژییێ (60) شێست سالییێ(20). پشتی رێككەفتنا یازدەی ئادارا سالا 1970ێ د ناڤبەرا حكومەتا عیراقێ و بزاڤا رزگاریخوازا كوردی دا، (ئێكەتیا زانایێن ئایینێ ئیسلامێ ل كوردستانێ) ب فەرمانا بارزانیێ نەمر هاتە دامەزراندن، ئەوی و چەند زانا یێن دیتر ئەو ژ لایێ بارزانی ڤە هاتنە ڕاسپاردن ئێكەتیێ ب دامەزرینن. د شۆڕەشا ئیلونێ دا ل سالێن حەفتییان دا، مەلا حەمزە ل دەڤەرا حاجی ئۆمەران و ڕایات؛ حاكمێ شەرعی یێ شۆڕەشێ بوو، زێدەباری كارێ دانا دەرسا بۆ كۆمەكا شاگرد و فەقییان ل جهێن جودا و چەندین زانایێن دینی ل سەر دەستێ وی ئیجازە وەرگرتن. بەلێ پشتی رێككەفتنا خیانەتكارییا جەزائیر سالا 1975ێ ل گەل هزارەها خەلكێ كوردستانێ ئاوارە دبیت و ئەو و بنەمالا خۆ ل باژێرێ (كەرەج) بنەجهـ دبن، هەتا ل رۆژا 4/8/1978ێ ل وێرێ دچیتە بەر دلۆڤانیا خودێ(21).
مەلا صالحێ مهاجر:
مەلا صالح ل كوردستانا باكۆر ژ دایك ببوو، سالا بوونا وی نەهاتییە زانین، سالا 1918ێ هاتییە ئەترووش لەوا ناسناڤێ (مهاجر) ئانكو مشەختی وەرگرت، ل وێرێ خواندییە، پاشی چوویە گوندێ سپیندارێ ل ناڤ بەرواری ژێرییا؛ ل بەر دەستێ مەلا ئەحمەدێ ئاكرەیی خواندییە، هەروەسا بەر ب بارزان چوو بوو و ژ وێرێ ژی چوویە زاخۆ. هەتا خواندن ب دووماهی ئینای و ئیجازا مەلاتییێ وەرگرتی(22)، هەروەسا مەلا صالحێ جولەمێرگی ل گەل چەند زانایێن دی دچنە باژێركێ (جلدیان) ل رۆژهەلاتێ ئیرانێ دا خواندنا خۆ بەردەوامییێ پێ بدەن، پاشی زڤڕینە ڤە بۆ كوردستانێ و بەردەوامی دایە كارێ ئیمامی و خوتبەخواندنێ.
ل گوندێن بەرواری ژێرییا بوو مەلا و دەرسدار، پاسی هاتە دەڤەرا دۆسكییان، ل مزگەفت و مەدرەسێن وان دەرس ددانە شاگردان، مەلا صالحێ مهاجر ئێك بوویە ژ سەیدایێن مەدرەسا بێسرێ(23)، ئەو ل هەر جهەكی با؛ ژ بۆ خواندنێ گەلەك شاگرد و فەقی لێ كۆم دبوون، د زانستێن شەرعی دا ئهو گەلەك یێ زیرەك و خودان شیان بوویە(24)، پاشی چوو دەڤەرا سلێڤانەیان وەكو ئیمام و خوتبەخوین و سەیدا بەردەوام بوو هەتا سالا 1385مش/ 1965ز چوویە بەردلۆڤانیا خودێ(25).
ژ زانایێن گوندێ بێسرێ
ئەو گوندێ مزگەفت و مەدرەسێن دینی لێ هەبن، چ پێ نەڤێت دێ خواندەڤان و زانا و شههرەزا ژێ ڕابن، بێسرێ وەكو هەر گوندەكێ دی، ئەو ژی بوویە خودان چەندین كەسایەتی و ڕۆلێ خۆ د ناڤ جڤاكی دا گێڕایە، نە مەرجە ژی هەمی شاگرد ببنە زانا و سەیدایێن دینی، هندەك ژ ئەوان زانایێن كو خەلكێ بێسرێ نە و بووینە زانایێن ناڤدار، وەكو (شێخ ئەحمەد تەتەر بێسرێ)، (شێخ عومەر كوڕێ عەبدولقادرێ كوڕێ ئۆسمانێ دۆسكی یێ بێسری). ئەرێ ئەڤ زانایە ل كیڤە بووینە و بۆچی ل گوند و دەڤەرا خۆ نەهاتینە نیاسین؟
شێخ ئەحمەد تەتەر بێسرێ:
شێخ ئەحمەد تەتەر بێسرێ، سالا 1906 ل گوندێ بێسرێ ژ دایك بوویە، ل نك گەلەك زانایان خواندییە ژ ئەوان ژی مەلا صالحێ مهاجر كو دەمەكی سەیدا بوویە ل بێسرێ، ژبەر هندێ ئەحمەدی قەستا وی كرییە ل ناڤ سلێڤانەیان، هەتا ئیجازا مەلاتییێ لبەر دەستێ مەلا محەمەدێ كوڕێ عەبدلخالقێ ئاكرەیی وەرگرتی(26)، كو وی دەمی ئەو ل دهۆكێ سەیدا بوویە(27).
پشتی شێخ ئەحمەدی ئیجازە وەرگرتی، زڤڕی دەڤەرا سلێڤانەیان ب تایبەت ل گوندێ (باڤیا) و ماوەیەكێ درێژ ل وێرێ ما هەتا سالا 1946ێ، پاشی چوو گوندێ (سەرۆكانی)ێ هەر ل وێ دەڤەرێ.
شێخ ئەحمەد زانایەكێ رحەت و سەرخۆ و تێگەهشتی بوو، حەز ژ دەركەفتنێ نەدكر و وەكو وەلییەكێ مەزن ل نك هەڤالێن خۆ دهاتە پێشچاڤ، كو ئەڤە ژی هەمی ژ خۆشمرۆڤی و چاكییا وی بوویە. ل پاش خۆ ژی دو كوڕ هێلاینە (یەحیا) و (عەبدلهادی)(28).
پاشی جارەكادی زڤڕی گوندێ باڤیا، ل وێرێ بۆ خودان هەڤژین و ژیانا خۆ لێ برە سەر وەكو مەلا و سەیدا، كو نێزیكی 20 شاگردا هەبوون، هەتا سالا 1963ێ چوویە مویسل و ل وێرێ ژی كارێ مەلاتییێ دكر هەتا هاتییە دامەزراندن و ل مزگەفتا (عبدو خوب)، كو نێزیكی مزگەفتا مەزن یا مویسله، ل وێرێ ژی شاگرد هەبوون هەتا ل دووماهییا سالێت شێستاندا هاتییە خانەنشینكرن.
شێخ ئەحمەدێ بێسری، گەلەكێ ب ناڤودەنگ بوو ل وان دەڤەرێن وی مەلاتی و سەیدایی لێكری، پترییا ژیانا خۆ ل باژێرێ ل مویسل بربوو سەر، لەوا ل وێرێ ب (خودانێ فانوسێ) دهاتە نیاسین، چونكو ب شەڤ دەمێ دچوو مزگەفتێ بۆ نڤێژا عەیشا، فانوسەك ل گەل خۆ دبر داكو ل دەما پشتی نڤێژا سپێدێ ڤەدگەرییا مال، دا رێكا خۆ پێ رۆهنكربا.
ل دویڤ دا ژ كارێ خۆ دەست بەرنەدا و ل مزگەفتا (الصائغ) ئەوا دكەڤیتە جاددا مەركەزی ل دەڤەرا نەبی یوونس(س) بۆ ئیمام، ل وێرێ ژی پشتی بانگێ ئێڤاری دەرس ددانە شاگردان هەتا ل هاڤینا سالا 1999ێ چوویە بەر دلۆڤانییا خودێ و ل گۆڕستانا (الكرامة) هاتە ڤەشارتن(29).
شێخ عومەر كوڕێ عەبدولقادرێ بێسری:
شێخ عومەر كوڕێ عەبدولقادرێ كوڕێ ئۆسمانێ دۆسكی یێ بێسری یە، سالا 1933ێ ل گوندێ بێسرێ ژ دایك بوویە، هەر ل وێرێ دەست ب خواندنێ كرییە. پاشی بەر ب دهۆكێ و جهێت دیتر چوویە سەخمەراتی خواندنێ ل بەر دەستێ زانایێن مەزن، وەكو زانا شێخ عەبدلهادی كوڕێ عەبدولوەهابی؛ زانین و زانستێن ئەزمانێ عەرەبی و فقهی و بنەمایێن وێ و حەدیس و صەرف و نەحو و رەوانبێژی و ئەدەبیات و فەلسەفە و گەلەك زانستێن دی ژێ وەرگرتن، لەوا شێخێ وی ل رۆژا 1/10/1967ێ ل مزگەفتا حەجی مستەفای ل دهۆكێ ئیجازا مەلاتیێ دایێ(30).
هەروەسا بەردەوام بوو ل سەر خواندنێ و چوو پەیمانگەها ئیسلامی ل هەولێرێ سالا 1972ێ باوەرناما وێ ژی وەرگرت. دیسان چوو گوندێ (بیساط)ێ ل سەر دەستێ شێخ سلێمان برادۆستی باوەرنامەكا دیتر وەرگرت. وەكو زانایەكێ دینی ب ئیمام و خوتبەخوین ل پارێزگەها (الدیوانیة) هاتە دامەزراندن، پاشی هاتە ڤەگوهاستن بۆ پارێزگەها مویسل هەر وەكو ئیمام و خوتبەخوین ل مزگەفتا (الإمام الباهر) ل تاخێ (المشاهدة) دەست بكار بوو و نێزیكی پازدە سالان ما ل وێرێ.
د ژیانا خۆ یا زانین و زانستی دا، شیا چەند نڤیسینەكا ل پاش خۆ بهێلیت وەكو (صفوة التجوید) پەرتوكەكە د زانستێ تەجویدێ دا چاپكرییە، پەرتوكا (میزان الخطباء) بەرهەڤ كربوو، لێ نەشیا بگەهینتە چاپێ. هەتا د ژیێ (63) شێست و سێ سالێ دا، ل سالا 1996ێ چوو بەر دلۆڤانیا خودێ(31).
ئەڤە چەند پێزانینەكێن كێم بوون ل دور وێ خزمەتا ل مەدرەسا بێسرێ هاتییەكرن، ب باوەرین ڕۆلەكێ مەزن ل دەڤەرێ هەبوویە، لەورا پێدڤییە هەر مەدرەسەكا هەبیت، ل دویڤچوون ل سەر بهێتەكرن و بۆ مێژوویا دەڤەرێ بهێتە تۆماركرن، داكو دەستەیێن داهاتی چەندەكێ ژ دیرۆكا خۆ یا شارستانی و رەوشا پێشڤەچوونا خواندنێ بزانن.
ژ هۆزانڤانێن گوندێ بێسرێ
پشتى لێگهڕیانهكێ ل ناڤ بهرپهڕێن رۆژنامه و كۆڤارێن كوردى، ناڤێ دو كهسان وهكو شاعر هاتییه نڤیسین، كو خهلكێ گوندێ بێسرێ نه. نڤیسهڤان و خهمخورێ ئهدهبێ كوردى؛ عهبدولرهحمانێ مزورى، د گۆتارهكا خۆ دا ل دور چهند پهڕێن ژ ئهرشیفێ شێخ مهمدووحێ بریفكانى هاتینه ڤهگوهاستن، كو شێخ مهمدووحێ بریفكانى د لیستهیهكا (51) كهسی دا، ناڤێ دو شاعران ل بن هژمارێن (22 و23) نڤیسییه ب ڤى شێوهى:
– خالد ئاغایێ بێسری.
– محهمهد ئاغایێ بێسرى(32).
پشتى دیوان و دهستخهتێن شێخ مهمدووحێ بریفكانى هاتینه چاپكرن، ئهم ل وان ژى زڤڕین، بهلێ مخابن، چو پێزانین نهبوون، تنێ ههر ئهو لیسته بوو یا نڤیسهڤانێ ناڤبرى ئاماژه پێكرى و بهلاڤكرى(33).
ههر هۆسان ههر وهكى سهیدایێ مزورى دبێژیت، دیاره شێخى لبهر بوو ژیانا وان بنڤیسیت، بهلێ نهگههشت و وهغهرا دووماهیێ كر.
پەراوێز و ژێدەر:
- ل سالا 2009ێ هاتییە ژناڤبرن.
- د. مەسعوود كتانی، حەمكێ تۆڤی (حەمەكۆڕ) شەمالدانا فولكلۆرێ كوردی ل ئامێدییا بەهدینا…، دەزگەها ئاراس، ههولێر – 2001، بپ333.
- د. سعید محمد أحمد، مدرسة قبهان في العمادیي ودورها في نشر العلوم الإسلامیة في كوردستان، دهوك – 2013، ص130.
- الدكتور مسعود مصطفی الكتاني، المساجد والمدارس والعلماء والمخطوطات في إمارة بادینان – العمادیة، مطبعة هاوار، دهوك – 2010، ص247 و 278 و293.
- جاسم عبد شلال، الشیخ أحمد محمد طیب السلیفاني- حیاته، أسرته، شیوخه وآثاره، مدیریة الطباعة والنشر، مطبعة محافظة دهوك، دهوك – 2013. ص44.
- الدكتور مسعود الكتانی، المساجد والمدارس ….، هەمان ژێدەر، بث247.
- الدكتور عماد عبدالسلام رؤوف، المعجم التاریخي لإمارة بهدینان، الأكادیمیة الكوردیة، ت(111)، أربیل –2011، ص21.
- جمیل احمد زێرۆ هەركی، شۆڕشا دم دم رەسەنترین بەیتا وێ یا فۆلكلۆری وە هندەك ژ مێژوویا (عالم ارای عباسی)- (وەرگێران و ئامادەكرن)، بەغدا- 1983، بپ112-113.
- أنور المایی: الأكراد في بهدینان، الناشر: معصوم مایی، ط 2، مطبعة هاوار، دهوك – 1999، ص158، الطبعة الثالثة، ص21 و158.
- عبدالرحیم بادی، قەسرا بادێ (گوتار)، سەرۆكاتیا باژێرڤانیا دهۆكێ، كۆڤارا (دهۆك)، هژمار (6) گولانا 1999، بپ7.
- د. سعید محمد أحمد، مدرسة قبهان في العمادیة ودورها في نشر العلوم الإسلامیة في كوردستان، دهوك –201، ژێدەرێ بەرێ، بپ30.
- الدكتور مسعود الكتانی، المساجد والمدارس ….، هەمان ژێدەر، بپ52.
- الدكتور مسعود الكتانی، المساجد والمدارس ….، هەمان ژێدەر، بپ278.
- د. سعید محمد أحمد، مدرسة قبهان في العمادیة ودورها في نشر العلوم الإسلامیة في كوردستان، ژێدەرێ بەرێ، بپ130.
- الدكتور مسعود الكتانی، المساجد والمدارس ….، هەمان ژێدەر، بپ274.
- الدكتور مسعود الكتانی، المساجد والمدارس ….، هەمان ژێدەر، بپ293.
- حسین مارونسی، سیرة ذاتیة للعالم الكوردي المعروف ملا حمزە سپینداری (مقال)، موقع (گلگامش) الألكتروني، رۆژا 19/1/2015. www.gilgamish.org.
- هەمان ژێدەر.
- هەر ئەو ژێدەر.
- د. سعید محمد أحمد، مدرسة قبهان في العمادیة ودورها في نشر العلوم الإسلامیة في كوردستان، ژێدەرێ بەرێ، بپ218 و 373.
- حسین مارونسی، سیرة ذاتیة للعالم الكوردي المعروف ملا حمزە سپینداری (مقال)، ژێدهرێ بهرێ.
- الدكتور مسعود الكتانی، المساجد والمدارس ….، هەمان ژێدەر، بپ76.
- د. سعید محمد أحمد، مدرسة قبهان في العمادیة ودورها في نشر العلوم الإسلامیة في كوردستان، ژێدەرێ بەرێ، بپ142.
- ملا محمد سعید یاسین البریفكاني، فضلاء بهدینان، إعداد: مسعود محمد سعید یاسین البریفكاني، دهوك – 1997، بپ103.
- جاشم عبد شلال، الشیخ أحمد محمد طیب السلیفانی، ژێدەرێ بەرێ، بپ63.
- جاسم عبد شلال، علماء قدموا إلی الموصل من الكرد و كردستان، دهوك – 2012، بپ195.
- محفوظ العباسی، إمارة بهدینان العباسیة، ؟، مطبعة الجمهوریة، الموصل- 1969، ص184.
- جاسم عبد شلال، علماء قدموا إلی الموصل …، ژێدەرێ بەرێ، ص 195- 196.
- جاسم عبد شلال، علماء قدموا إلی الموصل …، هەمان ژێدەر، ل 199.
- جاسم عبد شلال، علماء قدموا إلی الموصل …، ژێدەرێ بەرێ، ص 296.
- هەمان ژێدەرێ بهرێ، بپ296.
- عبدالرحمن مزورى، پێنجى و ئێك (51) شاعرێن كورد (گوتار)، رۆژناما (بۆتان) ئۆرگانێ پارتى گهلى دیمۆكراتى كوردستان، لقێ دهۆك، هژمار (8)، شوات 1992ێ، بپ4. شێخ مهمدووحێ بریفكانى، كوردستان (دیوان)، بهرههڤكرن: زاهد بریفكانى، دهزگهها ئاراس، ههولێر – 2002، بپ23.
ژێدەرێن مفا ژێ هاتییە وەرگرتن:
- أنور المایی: الأكراد في بهدینان، الناشر: معصوم مایی، ط 2، مطبعة هاوار، دهوك – 1999.
- أنور المایی، الأكراد في بهدینان، الناشر: معصوم مایی، ط 3، مطبعة هاوار، دهوك- 2011.
- جاسم عبد شلال، علماء قدموا إلی الموصل من الكرد وكردستان، دهوك – 2012.
- جاسم عبد شلال، الشیخ أحمد محمد طیب السلیفاني- حیاته، أسرته، شیوخه وآثاره، مدیریة الطباعة والنشر، مطبعة محافظة دهوك، دهوك – 2013.
- د. سعید محمد أحمد، مدرسة قبهان في العمادیة ودورها في نشر العلوم الإسلامیة في كوردستان، دهوك –2013.
- الدكتور عماد عبدالسلام رؤوف، المعجم التاریخي لإمارة بهدینان، الأكادیمیة الكوردیة، ت(111)، أربیل – 2011.
- محفوظ العباسي، إمارة بهدینان العباسیة، ؟، مطبعة الجمهوریة، الموصل- 1969، ص184.
- الدكتور مسعود مصطفی الكتاني، المساجد والمدارس والعلماء والمخطوطات في إمارة بادینان – العمادیة، مطبعة هاوار، دهوك – 2010.
- ________________ : ، مدرسة قوبا – قبهان/ ذلك الطود… الشمس الآفلة من تاریخ بادینان – العمادیة، مطبعة هاوار، دهوك- 2009.
- ملا محمد سعید یاسین البریفكاني، فضلاء بهدینان، إعداد: مسعود محمد سعید یاسین البریفكاني، دهوك – 1997.
- د. مسعود كتانی، حەمكێ توڤی (حەمەكور) – شەمالدانا فولكلۆرێ كوردی ل ئامێدییا بەهدینا..، دەزگەها ئاراس یا چاپ و بهڵاڤكرنێ، چاپخانا پەروەردێ، هەولێر- 2001.
- جمیل احمد زێرۆ هەركی، شۆڕشا دم دم رەسەنترین بەیتا وێ یا فولكلۆری وە هندەك ژ مێژوویا (عالم آرای عباسی)- (وەرگێران و ئامادەكرن)، بەغدا- 1983.
- عبدالرحیم بادی، قەسرا بادێ (گوتار)، سەرۆكاتیيا باژێرڤانيیا دهۆكێ، كۆڤارا (دهۆك)، هژمار (6) گولانا 1999.
- حسین مارونسی، سیرة ذاتیة للعالم الكوردي المعروف ملا حمزە سپینداری (مقال)، موقع (گلگامش) الألكتروني، رۆژا 19/1/2015. www.gilgamish.org.
- عبدالرحمن مزورى، پێنجى و ئێك (51) شاعرێن كورد (گوتار)، رۆژناما (بۆتان) ئۆرگانێ پارتى گهلى دیمۆكراتى كوردستان، لقێ دهۆك، هژمار (8)، شوات 1992ێ، بپ (4).
- شێخ مهمدووحێ بریفكانى، كوردستان (دیوان)، بهرههڤكرن: زاهد بریفكانى، دهزگهها ئاراس، ههولێر – 2002، بپ23.
