ئامیرێن موزیکێ یێن کوردی

ئیدریس شێخە

وەرگێران ژ عەڕبی: مەتین

    گەلەک ژ بسپۆرێن بیاڤێ موزیکێ، کوردان وەکو مللەتەکێ موزیک هەمبێز ددەنە نیاسین، ئەڤ چەندە د ریتم و سەما و ئاواز و سترانێن کوردان یێن جودا جودا دا خویا دبیت. لەوڕا و داکو موزیکا کوردی باشتر ناس بکەین، گرنگە مە سەرهەلییەک ل سەر ئامیرێن موزیکێ یێن کوردی هەبیت و بزانین کا جۆر و رەهەندێن وان ئامیران چییە، هەروەسا هایداری سروشتێ نۆتەیا ژ هەر ئامیرەکی دەردکەڤیت بین. ل ڤێرە، دێ هندەک پێشنیازان دانێمە بەرچاڤێن خواندەڤان و پویتەپێدەرێن موزیکا کوردی داکو بکارئینانا ئەڤان ئامێران و راهێنانێن ل سەر وان پتر وەرارێ ب خۆڤە بگرن.

ژ دێرین زەمان، مللەتێ کورد جهـ و پایەیێ خۆ یێ ئاست بلند د موزیکا رۆژهەلاتا ناڤین دا هەبوویە، کو دکارین بێژین کورد ژ نفشێ هوری و میتانییانن و هەر چەندە ئەو مللەتێن ب وانڕا یان هەڤسویێن وان بوون، د بیاڤێ موزیکێ دا دباش بوون، بەلی کورد ژ وان پێشکەفتیتر بوون چونکی کوردان کارێن خو یێن موزیکی دنڤیسین، ئەڤ چەندە پتر بۆ مە دێ رۆهن بیت دەما دیرۆکا موزیکا رۆک ب پەیڤێن وێ یێن نامۆ و شێوازێ ژەنینا وێ یا دیار بزانین، کو هەلبەستەک ل سەر کەڤرەکی ل کەلها ئۆرکیش، هاتییە دیتین ب هەژمار و هێمایان هاتییە نڤیسین و دیرۆکا وێ بۆ بەرییا ٣٣٥٠ ساڵان دزڤڕیت. ئەڤ چەندە گرۆڤێ هندێ یە، کو موزیکا کوردی جهێ خۆ یێ نەمازە و گرنگە هەیە  و دهێتە هەژمارتن کەڤنترین موزیک ب درێژاهییا دیرۆکێ.

مللەتێ کورد یێ ناسیارە، کو ئامیرێن وی یێن موزیکی د جودا  وهەمەرەنگن هەر ژ ئامیرێن پوفکرنێ بگرە هەتە یێن ژیدار و ریتمی.

 تەنبۆر Tenbor: دهێتە هەژمارتن ناڤدارترین ئامیرێ ژیدار یێ کوردی، کو ب رەنگەکێ بەرفرەهـ ل کوردستانێ دهێتە بکارئینان و کورد ب درێژاهییا هزاران ساڵان ب ڤی ئامیریڤە دگرێدایینە وکەڤنترین گرۆڤ ل سەر ڤێ چەندێ دیتنەڤا پەیکەرەکێ تەنبۆرێ ل مووسڵ، کو ژیێ وی هەفت هزار ساڵن.

ل سەردەمێ ساسانییان، ئەڤی ئامیری گرنگییەکا ئاینی وەرگرت و ریتوالێن ئاینێ زەردەشتی لبەر خواندنا ئاڤێستایێ تەنبۆر داهتە ژەنین.

تەنبۆر، کو ئامیرەکی ژیدارە ب شێوازێ خو یێ کەڤن ل پترییا دەڤەرین کوردستانێ ژ (٣ ژییان) و (١٤ پەردەیان)، هەرچەندە  ڤان ساڵێن دویماهیێ ل رۆژئاڤایێ هندەک کوردستانی دەستکاری د کۆدکا (سندۆقا) تەنبۆرێ دا هاتییە و ب قەبارەیەکی مەزنتر دروست دکەن و هەژمارا پەردەیان ژی گەهاندینە (٢٣ پەردەیان)، داکو بکارن باخلەمەیێ ل سەر بژەنن. بەلێ ل رۆژهەلاتێ کوردستانێ ل جەم یارسانان ل هەورامان هێشتا هەر هەمان تەنبۆرا بەرێ یە و چ دەستکاری د  دیزاینا وێ دا نەهاتییە کرن. یارسانی ب نێڕینەکا پیرۆز بەرێ خو ددەنە تەنبۆرێ چونکی ریتوالێن خو یێن ئایینی ل سەر بنەرەتێ مەقامێن تەنبۆری، کو دیرۆکا هندەک ژ وان مەقامان بۆ پتر ژ هزار سالان دزڤڕیت، برێڤەدبەن. هەتا دەمەکێ نزیک ژی، هندەک ژ ڤان مەقامان د نهینی بوون و نەهاتبوونە ئاشکەراکرن، هەتا کو ل سالا ٢٠٠٢ێ عەلی ئەکبەر مورادی، کو مۆزیکژەن و کۆمپۆزەرەکێ کوردێ کەرماشانێ یە، مەقامێن یاریسانییان، کو (٧٢) مەقامن کۆمکرین. بۆ نمونە ئیک ژ وان مەقامان بناڤێ (سەر تەرز)ە و چیرۆکا ڤێ مەقامێ بۆ سەردەمی خودی ئێکەم مرۆڤ ئەفراندی دزڤڕیت. ل گۆڕی باوەڕییا یاریسانییان، روحێ نە دخواست بچیتە د گەودێ وی مرۆڤی دا، لەوڕا ئەڤ ئامیرە هاتە دروستکرن داکو روح بچیتە د جەستەیێ مرۆڤێ خودی ئافراندنی دا. ل ڤێرە بۆ مە باندۆرا نۆتە و میلۆدییا دەنگێ ڤی ئامیری ل سەر روحا مرۆڤی خویا دبیت.

کەمانچە Kemançe: ئامیرەکێ مۆزیکی یێ کوردیێ یێ گەلەک دێرینە، هەتا نها ل دەڤەرین نسێبین و قامشلو ل ئاهەنگ و دەهواتان دهیتە ژەنین. ئەڤ ئامیرە ل باشووری کوردستانی ژی هەیە بەلێ ب رێژەیەکا کێمتر ژ باکور.

کەمانجەیا قامشلودەستکەکێ (٧٥ سم) هەیە و ب رێکا کڤانەکی، کو ب موی یێن ئاژەلان دهێتە زیک کرن و توندکرن، ل سەر دهیتە ژەنین. ل پتریا جاران ژ ٣ ژییان پیک دهێت و ژ چەپ بۆ راست نۆتە  ل سەر دهێنە رێکخستن (Sol _ Re – Sol)و هندەک جاران  (Do3_ Sol4 _Sol)، دیسان هندەک ئاماژەیێن مۆزیکی یێن دی ژی هەنە.

ل رۆژهەڵاتی کوردستانێ، کەمانجەیا چار (ژی) بکاردهێت، کو بتنی ئێک ئۆکتاڤ یانکو پێسترک ل سەر هەیە.

نەی Ney: ئامیرەکی پۆفکرنێ یە و ل باشوور و رۆژهەلاتێ کوردستانێ دبێژنێ بالەبان Baleban و کوردێن ئەرمینیا ناڤێ دوودووک Dûdûk ل سەر دانایە. ئەڤ ئامیرە هەر د کەڤن دا ژ دارێ گویزێ یان توی یێ یان مشمشێ دهاتە چێکرن و دریژاهییا وی دگەهیتە 35 سەنتیمەتران. بۆ زانین ژی، هندەک جاران ب ناڤێ قورنێتە Qurnêne دهیتە ناسین و ئەڤ پەیڤە ژ بنیات دا ئیتالییە بەلێ ناڤلێنانا نەیێ ب قورنێرە شاشییە چونکی قورنیتە گەلەک یا جودایە ژ نەیا کوردی چ وەکو شێواز یان ئۆکتاڤ و شێوەیێ ژەنین  ورەهەندێن وێ.

زڕنا Zirna: ئامیرەکی پوفکرنی یە ل هەمی دەڤەرین کوردستانی دهیتە بکارئینان، هەر وەسا ل رۆژهەڵاتی ئەفریقیا ژی ئەڤ ئامیرە بکار دهێت. ل گۆری بسپۆرێن بیاڤێ مۆزیکێ، کورد د نیڤ مللەتێن رۆژهەلاتا ناڤین ل ژەنینا زڕنایێ د بەرچاڤن. ل پتریا ئاهەنگ و ڤەگوهاستنین بویکان و ل دەستپیکا گۆتنا سترانانم زڕنا دهیتە ژەنین.

دریژاهییا ڤی ئامیری نزیکی (٣٠-٤٠سم)یە. زڕنا ژ دو پشکان پێک دهێت: پشکا ئێکێ یا درێژ ژ دارێ گویزێ یان توی یێ دهێتە دروستکرن و پشکا دویێ (پشکا دەڤی) ژ لەڤەنی یانکو قامیشی یە.

زڕنایێ ٧ کون تێدانە و کونەک ژ ل خوارێ یە، کو ئۆکتاڤەک و نیڤا دروست دکەت و ژەنینا زڕنایێ ل سەر هەناسەیا بازنەیی رادوەستیت.

ل پتریا جاران، زڕنا ل گەل دەهۆل قوتانێ دهێتە ژەنین.

بلۆر: ئەمیرەکی مۆزیکی یێ پوفکرنی یە و بناڤێ فلووتێ کوردی ژی دهێتە ناسین و تێدا کەسایەتییا کوردی ب باشی خویا دبیت و بەری نها دگۆتنی ئامیرێ ژەنینا شڤانان، بەلێ ئەڤی ئامیری جهەکێ گەلەک پایەبلند هەیە د مەقامان دا، دیسان جهەکێ پیرۆز هەیە ل جەم کوردێن ئیزیدی، کو دبیژنێ (شباب) و ل گەل دەفێ د رێورەسمێن ئایینی دا، کو ئالیێ قەوالانڤە دهێتە ژەنین.

درێژاهییا ڤی ئامیری دگەهیتە (٧٠ سم) و (٧) کون تێدا هەنە و کونەک ژی ل دویماهیێ هەیە و د بلۆرێن کلاسیک دا دو کون ل دویماهیێ هەنە. ئەڤ ئامیرە یێ جودایە ژ ئامیرێ نەی، و ژەنیارێ بلۆرێ دکاریت هەمی مەقامین مۆزیکی پێ بژەنیت لێ ژەنیارێ نەیێ نەشێت هەمی مەقامان پێ بژەنیت. بلۆر ل ترکیا و بولگاریا ب ناڤێ (کاڤال) دهێتە ناسین و ل رۆژەڵاتی کوردستانێ ب شمشاڵ. شمشاڵ ل پتریا جاران ژ ئاسنی دهێتە دروستکرن و ٦ کون تێدا هەنە و دریژاهییا وی (٤٧ – ٥٣ سم) و دویرییا هەر کونەکی ژ یا دی (٢ هەتا ٢،٥ سم) یە.