گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
عهلى عهبدوڵڵا ههسنيانى
مەلایێ جزیری (١٥٦٧-١٦٤٠ز)ێ، ئێک ژ مەزنترین شاعرێن کوردە د دیرۆکێ دا، وەک هەر شاعرەکێ عەشقا ئیلاهی، مەلایێ جزیری ژی حال و سالوخەتێ خۆ د ڤێ مەیدانێ دا ب لڤینێن پارچەیێن شەتڕەنجێ شوبهاندینە، ڕامانێن جوان و جهێ هزرکرنێ ل بن ناڤ و لڤینان ڤەشارتییە، د پارچە شعرەکێ دا سەمایا سوفیگەران، وەکی لەیزین و لڤینا پارچەیێن شەتڕەنجێ ل سەر تەختەی شوبهاندییە:
د مەیدانێ شرین غەنجان بچەرخن مسلی شەترەنجان
تورابا بەر پییێ قەنجان زوباد و عەنبەرین گەردە(١)
شاعران گەلەک تێگەهـ و بیروباورێن خۆ ب لڤینێن شەترەنجێ شوبهاندینە، باراپتر ل دۆر تێگەهێ فەنابوونێ (الفناء في الله) و بابەتێن گرێدای قەزا و قەدەر و بەختی دزڤرت.
کورتیەک دەربارەی شەترەنجێ:
شەترەنج یاریەکا ل سەر تەختەی یە (Board Game)، گەلەک شێوەین جێواز هەنە، شێوەیێ وێ یێ سەردەم و فەرمی و یاسایێن، کو ژ لایێ رێکخراوێن شەترەنجێ ڤە هاتینە دەستنیشانکرن؛ ژ تەختەیەکا ٦٤ خانەیی پێک دئێت، ل سەر رێزێن ٨x٨ خانەیێن وێ دابەشکرینە، ژ دو رەنگان ژێک دئێنە جوداکرن، دو یاریزان یاریێ دکەن، هەر ئێکی ١٦ پارچە هەنە، یێن ئێکی رەشن و یێن دی سپی، رێزا دەسپێکێ ژ (شاهـ، شاهژن، ٢ قەشە، ٢ فێرس، ٢ کەلها) پێک دئێت و رێزا بەرامبەری وان ٨ سەربازن.(٢)
فورمێن کەڤن ناڤ و شێوازێن جێواز هەنە، ب بۆرینا دەمی گهورین ب سەردا هاتینە، هەتا گەهشتییە فورمێ سەردەم.
دیرۆکا پەیدابوونا شەترەنجێ زێدە یا مژدارە و نە هاتییە زانین کێ داهێنایە، کەنگی و ل کویڤە، ب تنێ چەند بیرۆکەیێن دیرۆکی یێن جێواز هەنە؛ ناڤدارترین بیرۆکە حەفتن، چار ژ وان دبێژن ژ چینێ هاتییە، ئێک دبێژت ژ هندێ و ئیرانێ هاتییە، ئێک ژی دبێژت ژ ئەفریکا- مسرێ هاتییە.(٣)
شەتڕەنج د دیوانا مەلایێ جزیری دا:
پەیک♟:
پەیک (pawn) ل سەر تەختەیا شەترەنجێ لاوازترین و و زۆرترین پارچەنە، ب تنێ ئێک پێنگاڤێ بەرەڤ پێش دچت، ب تنێ ل دەسپێکێ د شێت دو پێنگاڤا بچت، نەشێت پارچەیا بەرامبەری خۆ بکوژت، ب تنێ پارچا ل سەر هەردو خانەیێن ب رەخ خانەیا بەرامبەر دکوژت، ئەگەر پەیک ب گەهتە دوماهیک خانەیێ دێ پلەیا وی بلند بت و ئێتە گهورین ب پارچەیەکا ب هێزتر.(٤)
ئەڤ پارچەیە وەک سەربازەکێ پیادە دئێتە وێنەکرن، ناڤێ (پەیک) ژی د زمانی دا بۆ قاسد و کاربدەستێن بچویک و چەپەرگران دئێت، هەروەسا ئەگەر ستێرەک یان هەسارەیەکا پچویک ل دویڤ ئێکا مەزنتر بت.(٥) هەر وەک مەلایێ جزیری د پەسنا میری دا دبێژت:
هەر کنارێ پێڤە وەرگێڕی عنانێ هممەتێ
زوهرە بی پەیکێ تە و کەیوان رکێبدارێ تە بی(٦)
دەربارەی ڤێ پارچەیا شەترەنجێ، مەلایێ جزیری وێ وەک هێما بۆ کەسێ لاواز و بێ قیمەت ب کاردئینت، دبێژت:
دێ ب پەیکی بکرین مات رەقیبی دیسا
ب ڕوخ و فیل و فەرەس ئەز شەهـ و ماتێ نادم(٧)
د ڤێ بەیتێ دا (شاهـ) کەسێ عاشقە، (پەیک) ژی کەسێ بەکرۆکە، ئەوێ رێکێ ل بەر عاشقی تەنگ دکەت، د شەترەنجێ دا، جاران پەیک شاهی ئاسێ دکەت؛ دا کو پارچەیەکا ب هێز وی مات بکەت، د هەمان دەم دا پارچەیەکا دی یا ب هێز ل پشت پەیکی یە، وی ژ کوشتنێ دپارێزت و شاهـ نەشێت وی بکوژت.
مەلا ئەحمەدێ زڤنگی ڤێ بەیتێ شرۆڤە دکەت، دبێژت: رەقیبێ تێکدەر و بێ بوها، ناهێلت ئەز بلڤم و بەرەڤ ب رێکا خۆ بچم، ب گەهمە ئارمانجا خۆ، کو گەهشتنە ب خوشتڤییێ، ژ بەر وان ئاخفتنێن ڤەدگوهێزت و درەوێن د ناڤبەرا مە دا دکەت، کو د بنە ئەگەرێ هێلان و دیرکەفتن و ڤەقەتیانێ ژ بەردەوامبوونا من ل سەر چوونا بەرەڤ ب ئارمانجێ، هەر چەندە گەلەکێن دی ژ کەسێن ب هێز و پلە بلند و تێگەهشتی نەشیان من ب ڕاوەستینن و من بێ ئومێد بکەن.(٨)
ڕوخ♜:
کەلهە (Rook) د شەترەنجا سەردەم دا دو پارچەنە ل کوژیێن شەترەنجێ، لڤینا وێ بەرەڤ هەر چار کنارا یە، شیان هەیە هەتا دوماهیک خانە بلڤت. (٩)
د کلاسیکا کوردی دا پەیڤا ڕوخ ب کارهاتییە، چونکی د شەترەنجا کەڤن دا نە کەلهە بوو، دەربارەی ڤێ چەندەێ ڤەکولینەک ب ناڤونیشانێ (رخ شطرنج، همان قلعە نیست)(١٠) هەیە، د فەرهەنگان دا پەیڤا ڕوخ دو ڕامان هەنە؛ ئێک ژ وان پارچەیا شەترەنجێ یە، کو ئامیرەیەکێ جەنگی یە، ئەڤجا چ گیانەوەرەکێ مەزن بت، وەک ل دەڤ هندیان، کو فیلەک بوو، ل سەر پشتا وی وەکی بورجەکی یە، سەرباز تێدانە یان ژی عەرەبەنایا جەنگی یە یان ژی ئەو بورجێ داری یە، ئەوێ پێ هێرشی کەلها دهاتە کرن، ڕامانا دویێ ژی باڵندەیەکێ مەزنێ ئەفسانەیی یە، ل کنارێن دەریایا دژیت، شیان هەیە فیلەکی بفرینت، لەورا نێزیکترە، پێشتر گیانەوەرەکێ مەزن بت، ژ بەر ئێکە ژ سێ فێرسێن ب هێز، کو هەردو گیانەوەرن (فیل و هەسپ).(١١)
د کلایسکا کوردی دا بۆ ڤێ پارچەیێ، پەیڤا (ڕوخ، روخ) ب کارهاتییە، هەرچەندە ڤێ پەیڤێ بۆ دێمێ کچێ ژی ب کاردئینن، هەر وەک ئەحمەدێ خانی گۆتی:
چاڤێ د مەمێ کو دین روخێ زین
مفت دانە ژ دەست خوە فیل و فەرزین(١٢)
ل ڤێرێ روخ دێمێ زینێ یە، نەکو پارچا شەترەنجێ، هەرچەندە بەحس بەحسا شەترەنجێ یە ژی.
د بەیتەکا دی دا پەیڤا (رەخ) بۆ ڤێ پارچەیا شەترەنجێ ب کارئینایە:
فیل و رەخ و کەرکەدان کو هاتن
دین میر و موعەللمێ خوە ماتن(١٣)
ژ بەر کو ئەڤ پارچەیە، یا گرنگە د یاریێ دا، مەلایێ جزیری ڤێ پارچەیێ وەک هێمایەک بۆ کەسایەتییەکا گرنگ و ڕاستەڕێبوونێ ب کاردئینت، هەر وەک دەمێ رەقیب ب پەیکی وەسفکری، ژ وی چێتریێ ڕوخ کرییە نمونە:
ب ڕوخ و فیل و فەرەس ئەز شەهـ و ماتێ نادم
هەروەسا بۆ ڕاستەڕێبوونێ ژی ڕوخ کرییە نموونە، چونکی لڤینا وی ڕاستاوڕاستە، بەرەڤ ئێک ئاراستە ژ هەرچار کنارا یە:
من گۆ: ل روخانین نەکو کەجرەو وەکوو فەرزین(١٤)
فیل♝:
د شەتڕەنجا سەردەم دا دبێژنێ قەشە (Bishop)، کو لڤینا وی بەرەڤ هەرچار کوژیا یە، هەتا دوماهیک خانەیا رێک هەبت، نەشێت خۆ د سەر چ پارچەیان ڕا ب هاڤێژت، د شەتڕەنجا کەڤن دا؛ هندەکان کرییە حێشتر، بەلێ یا ناڤدار فیل بوو، لڤینا وی وەکی یا هەسپی بوو، بەلێ خانەیەکێ زێدەتر؛ ئانکو چار پێنگاڤا خۆ د سەر خانەیان ڕا دهاڤێژت، ل سەدەیا پازدێ قەشەی جهێ فیلی گرتییە، د زمانێ پەهلەوی دا، پەیڤا (پیل) ب کارهاتییە، دەمێ یاری گەهشتییە عەرەبان پیتا (پ) ب (ف) خواندینە.(١٥)
مەلایێ جزیری د چەند دەقەکان دا پەیڤا (فیل)، بۆ هێزا خوڕاگریێ ل هەمبەر جەفا و دربێن یار و دوژمنی ب کارئینایە، هەر وەک د بەیتەکێ دا، خۆ وەک فیلەکی د عەشقێ دا دبینت:
تو بارێ فورقەتێ زانی دکارم ئەز تەحەممول کم
ب نارێ کووهێ قەندیلم بلا فیلم د عشقێ دا(١٦)
د بەیتەکا دی دا، فیلێ شەترەنجێ ژی دایە د گەل ڤی فیلێ مەجاری:
گەر چ ل بەر زەرب و شەقان فیل بووم
بێ مەفەر ئەز مات کرم شاهـ و فیل(١٧)
فیلێ دەسپێکێ مەجازی یە؛ مەبەست پێ ئەوە، وەکی گیانەوەرێ فیل خوراگرە، یێ د دویڤ دا (شاهـ و فیل ) مەبەست ژێ فیلێ شەترەنجێ یە، هەردو فیل ل ڤێرێ (جناس التام)ـن، بەلێ ژ بەر کو د ناڤبەرا (شاهـ و فیل) دا، پیتا (و) یا (عطف) هەیە، رامانا وێ خەلەت د ئێتە فێهمکرن، هەر وەک مەلا ئەحمەدێ زڤنگی ئەڤ چەندە تێبێنی نە کری و هزرکری مەبەست ژ خوشتڤی شاهـ و فیلە! دوماهیێ دبێژت ئەڤ رامانە ژی یا دروستە! (١٨)، بەلێ مەلا عەبدولسەلامێ جزیری ژ ڤێ چەندێ ئاگەهدار بوویە و تێبینی کرییە، پیتا (و) ب ئێتە لادان، ژ بەر کو ڕامان یا دروست نا بت.(١٩)
هەرچەندە پیتا (و) هەبت یان نە بت مەبەست ژێ ئەوە، کەسێ عاشق وەکی فیلی ب هێزە، بەلێ شاهە و ب فیلی مات دبت، دەمێ ب فیلی مات دبت، دبێژنە ڤێ چەندێ (شاهـ فیل)، ئەگەر (و) هەبت ژی دێ هەر ئەو رامانە بت، هەر وەک د بەیتەکێ دا (شاهـ و مات ) هاتی:
ب ڕوخ و فیل و فەرەس ئەز شەهـ و ماتێ نادم
ئەو بەیتا بۆری هەڤڕامانە د گەل شعرەکا خاقانی، کو تێدا دبێژت:
ای بس شهِ پیلافکن کافکنْد به شهپیلی
شطرنجیِ تقدیرش در ماتگهِ حِرمان(٢٠)
ڕامان: گەلەک کەسێن ب هێز وەکی فیلی د شەتڕەنجێ دا، ب فیلی هاتنە ماتکرن، ئانکو ب کەسێ ژ خۆ ب هێزتر شکەستن و هاتنە لادان.
فەرزین♛:
د شەتڕەنجا سەردەم دا دبێژنێ شاهژن (Queen)، کو لڤینا وێ بەرەڤ هەمی خانەیێن دەوروبەر ئازادە، بەلێ نەشێت خۆ د سەر چ پارچەیان ڕا ب هاڤێژت، د شەتڕەنجا کەڤن دا دگۆتنێ (فەرزین)، لڤینا وی ب تنێ دو پێنگاڤا بەرەڤ کوژیان بوو، ژ بەر هندێ لڤینا وی ب لڤینا خاروڤیچ (کجرو) هاتییە وەسفکرن، د دویڤ دا فەرزین بوویە وەزیر و د شەترەنجا سەردەم دا بوویە شاهژن و لڤینا وێ ئازاد بوویە.(٢١)
مەلایێ جزیری خۆ وەک ڕوخی ڕاستەڕێ دبینت، نەوەک فەرزینی، کو ڕێیا وی خواروڤیچە.
من گۆ: ل روخانین نەکو کەجرەو وەکو فەرزین
شاهـ گۆتە مە: کش مات! ل بازێ فەرەسی تو
مەلا ئەحمەدێ زڤنگی شرۆڤە دکەت، دبێژت: من گۆتە خوشتڤیێ، ئەز ل سەر ڕێیا ئارەزویێن تە ڕاست و ڕاست دمەشم، ڕێیا من نەیا خاروڤیچ و مەیلە، گۆتە من، بەلێ هەرچەندە تو ل دەسپێکێ ڕاستەڕێبوونێ ل خۆ دیار دکەی، بەلێ تو ل دوماهیکێ ژ ڕێکا دلسۆزیێ لاددەی. (٢٢)
فەرزین ئێک ژ پارچێن گرنگە د شەترەنجێ دا، تا وی رادەی ئێک ژ ئەگەرێن شکەستنا مەمێ ئالان ئەوبوو، دەمێ بەرێ خۆ دایە ڕویێ زینێ، ئاگەهـ ژ یاریێ نەما، میری فیل و فەرزین لێ کوشتن:
چاڤێ د مەمێ کو دین روخێ زین
مفت دانە ژ دەست خوە فیل و فەرزین
فەرەس♞:
فێرس (Knight)، ئێک ژ کەڤنترین پارچەیایە د شەترەنجێ دا و د شەترەنجا کەڤن و نوی دا چ گهورین ب سەردا نەهاتینە، هەمان پارچە بوو یە، لڤینا وێ سێ خانە یە ل سەر شێوێ پیتا (L)، خۆ د سەر پارچەیان ڕا دهاڤێژت.(٢٣)
فەرەس ئێک ژ سێ پارچەیێن گرنگە د شەترەنجێ دا، ژ دەستدانا وان د بتە ئەگەرێ شکەستنێ و هەردەم یاریزان شاهی ژ وان دپارێزت، هەر وەک جزیری ئاماژە کری:
ب ڕوخ و فیل و فەرەس ئەز شەهـ و ماتێ نادم
هەروەسا جزیری حالێ خۆ د عەشقا ئیلاهی دا ب لڤینا فەرەسی سالوخەت کرییە:
گەر چ یەکسەر ل ڕەخێن فیل سفەت
ڕاست و چەپ بازی ل سەیرێ فەرەسین(٢٤)
( وەرە جانم کو چ نازک وەرەسین)
ئانکو: هەرچەندە، هەردەم لڤینا مە وەکی یا فیلی یە، ل کوژییا دچین، دا کو خۆ ژ چاڤێن بەکروکا ب پارێزین، بەلێ د ڕاستی دا وەکی فەرەسی خۆ د سەر پارچەیان ڕا دهاڤێژین، دا کو بەکروک مە نە بینن.
ژ دەستدانا فەرەسی، ئێک ژ ئەگەرێ لاوازبوونا یاریزانی یە، ژ بەر هندێ فەقیێ تەیران سەردابرنا رەبەنی ژ لایێ شەیتانی ڤە ب کوشتنا فەرەس و روخی دشوبهینت:
زاهدێ شەیتین هەژاندی فەرەس و روخ ژێ ستاندی
دل ب چوکێشی کشاندی پەهلەوانێ حیلەتێ (٢٥)
شاهـ ♚:
شاهـ (King)، د یاریێ دا پارچەیا سەرەکی یە، لڤینا وی ئێک پێنگاڤە بەرەڤ هەر خانەیەکا ل دەوروبەر بت، دەمێ تۆشی گەفێ دبت، یاریزانێ بەرامبەر دبێژتێ (کش)، لەورا دڤێت ب ئێتە ڕزگارکرن، ئەگەر کش بوو و نەشیا خۆ ڕزگار بکەت، دێ (مات) بت و یاری ب دوماهیک ئێت.(٢٦)
د عشقا ئیلاهی دا، مەلایێ جزیری ماتبوونا شاهی ب مرنا عاشقی و نە گەهشتنا ئارمانجێ شوبهاندییە، هەر چەندە دەمێ سحبەت ل سەر بەکروکا بت، خۆ وەسا نیشان ددەت؛ نا هێلت مات ببت و دێ ل سەر رێیا خو بەردەوام بت:
دێ ب پەیکی بکرین مات رەقیبی دیسا
ب ڕوخ و فیل و فەرەس ئەز شەهـ و ماتێ نادم
بەری نۆکە مە ئاماژە کر، کو (شاهـ) ل ڤێرێ کەسێ عاشقە، بەلێ یا سەیر ئەوە؛ مەلا عەبدولسەلامێ جزیری ب ڕەنگەکێ دی د ڤێ بەیتێ گەهشتییە، کو ل دەڤ وی (شاهـ) رەقیبە! (٢٧)، ژ بەر کو گرنگیەکا زێدە ب رەقیبی نادەت، دێ عاشق رەقیبی ب پەیکی مات کەت، نەکو ب هەرسێ فێرسان!(٢٨)
بەلێ یا دیارە ئەڤ تێگەهشتنە یا دویرە ژ مەبەستا هوزانڤانی و نەیا بەرئاقلە رەقیب وەک (شاهـ) ب ئێتە وێنەکرن! هەروەسا ماموستا هەژار موکریانی ژی بەروڤاژی ڤێ بۆچوونێ یە و هەمان بۆچوونا مەلا ئەحمەدێ زڤنگی هەیە.(٢٩)
ژێدەر:
(١) مەلایێ جزیری، دیوانا مەلایێ جزیری، بەرهەڤکرن تەحسین ئیبراهیم دوسکی، دهوک، چاپا دوێ، سپیرێز، بپ٢٥٨
(2) https://www.chess.com/article/view/history-of-chess
(3) Gilbert Moore ,The Mysterious Origin And Strange Descent of Chess: The Path of Evolutionary Inventive Drift , 2nd revised edition2015 , P:4
(4) https://www.chess.com/terms/chess-pawn
(٥) شێخ محەممەدی خاڵ، فەرهەنگی خاڵ، دەزگای ئاراس، هەولێر ٢٠٠٥، بپ٨٢
(٦) جزیری، بپ٣١٨
(٧) جزیری، بپ٢٢٥
(٨) أحمد بن ملا محمد الزفنكي، العقد الجوهري في شرح ديوان الشيخ الجزري، مطبعة الصباح الطبعة الثانية ١٩٨٧م، ج١ ص٤١٧
(9) https://www.chess.com/terms/chess-rook
(١٠) شیرزاد طایفی و مهدی رمضاني، رخ شطرنج همان قلعه نیست، وزارت علوم زبان و ادب فارسی سال ٧٣ پاییز و زمستان ١٣٩٩ شماره ٢٤٢
(١١) د.مصطفی ذاکری، ریشەشناسی مصطلحات شطرنج ٢، مجلات نور بهار ۱۳۸۲ شماره ۹، ص١٠٥
(١٢) احمد خانی، مم و زین، تیکستا کریتیک ترجما وپیشنجر: م. ب. رودنکو، مسکوا: انیستیتوی ملتید آسیا ١٩٦٢، ص٤٣
(١٣) خانی، هەمان ژێدەر
(١٤) جزیری، بپ٣٠٨
(15) https://www.chess.com/terms/chess-bishop
(١٦) جزیری، بپ٤٨
(١٧) جزیری، بپ٢١٩
(١٨) الزفنكي، ج١ بپ٣٩٩
(١٩) ملا عبدالسلام الجزري، شرح ديوان الشيخ الجزري، تحقيق تحسين إبراهيم دوسكي، سبيريز ٢٠٠٤، ج٢ ص١٥٣
(٢٠) دیوان خاقانی، شمارە ١٤٨ بیت ٢٥ (سایتێ گنجور https://ganjoor.net/khaghani/divankh/ghasidekh/sh168)
(21) https://www.chess.com/terms/chess-queen
(٢٢) الزفنكي،ج٢ ص٦٣٠
(23) https://www.chess.com/terms/chess-knight
(٢٤) جزیری، بپ٢٤٧
(٢٥) فەقیێ تەیران، بەرصیصێ عابد، بەرهەڤکرنا عبدالرقیب یوسف، دەزگاری ئاراس، هەولێر ٢٠٠١، بپ٤٦
(26) https://www.chess.com/terms/chess-king
(٢٧) الجزري، ج٢ ص١٧٥
(٢٨) الزفنكي، ج١ ص٤١٧
(٢٩) هەژار موکریانی، دیوانی عارفی رەببانی شێخ ئەحمەدی جزیری، چاپی یەکەم، تهران١٣٩٣، ص٤٣٢
